Adhyaya 204
Oṣadhi-nāma-nirdeśa: Paryāya (Synonyms) of Herbs, Minerals, and Classical Measures
ဓနွန္တရီက သုश्रုတကို ဆေးပညာပို့ချခဲ့သည်ဟု ဆိုသော ဆက်လက်ပညာပေးမှုအပေါ် မူတည်၍ စူတာက ဆေးဝါးအမည်များကို ချုပ်ချုပ်တင်ပြကြောင်း ကြေညာသည်။ ဤအဓ್ಯಾಯသည် ပရျာယ (အမည်တူ) စာရင်းကတ်တလော့ဖြစ်ပြီး ဒေသအလိုက်နှင့် နည်းပညာဆိုင်ရာ အမည်များကို ဒြဗျတစ်မျိုးတည်းအောက်တွင် စုစည်းထားသည် (ဥပမာ ဂုဍူစီ၏ ပရျာယများ၊ နီမ်ကို အရိဋ္ဌဟု ခေါ်ခြင်း၊ ကြာပန်းအမည်များ၊ ငရုတ်ကောင်းနှင့် ဂျင်း)။ ထို့ပြင် သစ်စေး၊ ဆား၊ အယ်လ်ကလီများနှင့် ရသရှာစတြာဆိုင်ရာ ဂန္ဓက (ဆာလ်ဖာ)၊ ပါရာဒ (မက်ကူရီ) စသည့် အရေးကြီးဒြဗျများကိုပါ ထည့်သွင်းဖော်ပြ၍ ဆေးဗေဒအကျယ်အဝန်းကို ပြသည်။ နောက်တစ်ဆင့်တွင် tryūṣaṇa (trikatu)၊ trijātaka/caturjātaka၊ pañcakola စသည့် ပေါင်းစပ်အုပ်စုများနှင့် မီးဖိုချောင်-ဆေးခန်း အုပ်စုခွဲများကို သတ်မှတ်ပြီး အလေးချိန်နှင့် ပမာဏတိုင်းတာချက်များ (karṣa, pala, kuḍava, prastha, āḍhaka, droṇa, tulā) ကို ဖော်ပြကာ အရည်တိုင်းတာချက်ကို နှစ်ဆယူရမည်ဟု စည်းကမ်းတင်သည်။ အဆုံးတွင် ဤအမည်များသည် တော/သဘာဝ ဆေးဝါးအမည်များဖြစ်ကြောင်း ဆိုပြီး နောက်အကြောင်းအရာဖြစ်သော ကုမာရ၏ နိရုတ္တိ/နိရုက္တိ (အဓိပ္ပါယ်ရင်း) ရှင်းလင်းချက်သို့ ကူးပြောင်းသည်။
Shlokas
Verse 1
नाम त्र्युत्तरद्विशततमो ऽध्यायः सूत उवाच / एवं धन्वन्तरिः प्राह सुश्रुतायच वैद्यकम् / अत नामानि वक्ष्यामि ओषधीनां समासतः
စူတက ပြောသည်— «ဤသို့ပင် ဓနွန္တရီသည် ဆုရှရုတအား ဆေးပညာ (ဝైద్యက) ကို သင်ကြားခဲ့၏။ ယခုမှစ၍ ဆေးဖက်ဝင် အပင်အမည်များကို အကျဉ်းချုပ်၍ ငါဆိုမည်» ဟု။
Verse 2
स्थिरा विदारिगन्धा च शालपण्यशुमत्यपि / लाङ्गली कलसी चैव क्रोष्टुपुच्छा गुहा मता
သ္ထိရာ၊ ဝိဒာရီဂန္ဓာ နှင့် ရှာလပဏီ—အပြင် သုမတီပါ; ထို့အတူ လာင်္ဂလီ နှင့် ကလသီ; ထို့ပြင် ကရိုဋ္ဌုပုစ္ဆာ—ဤအမည်များကို (ဆေးပင်) «ဂုဟာ» ဟု သတ်မှတ်ကြသည်။
Verse 3
पुनर्नवाथ पर्षाभूः कठिल्या कारुणा तथा / एरण्डश्चोरुवूकः स्यादामर्दो वर्धमानकः
ပုနර්နဝာကို ပရ္သာဘူ၊ ကဋ္ဌိလျာ နှင့် ကာရုဏာ ဟူ၍လည်း ခေါ်ကြသည်။ ထို့အတူ အေရဏ္ဍ (ကက်စတာ) ကို ချိုရုဝူက ဟူ၍လည်း ခေါ်ပြီး၊ အာမရ္ဒ ကို ဝဓ္ဓမာနက ဟူ၍လည်း ခေါ်ကြသည်။
Verse 4
झषा नागबला ज्ञेया श्वदंष्ट्रा गोक्षुरो मतः / शतावरी वरा भीरु पीवरीन्दीवरी वरी
«ဈသာ» ကို နာဂဗလာ ဟု သိမှတ်ရမည်။ «ရှွဒံရှ္ဋရာ» ကို ဂိုက္ခူရ ဟု သတ်မှတ်ကြသည်။ «ရှတாவရီ» ကို ဝရာ နှင့် ဘီရု ဟူ၍လည်း ခေါ်ကြပြီး၊ «ပီဝရီ» ကို အိန္ဒီဝရီ နှင့် ဝရီ ဟူ၍လည်း ခေါ်ကြသည်။
Verse 5
व्याघ्री तु बृहती कृष्णा हंसपादी मधुस्त्रवा / धामनी कण्टकारी स्यात्क्षुद्रा सिंही निदिग्धिका
«ဗျာဃရီ» ကို ဘృဟတီ၊ ကೃષ્ણာ၊ ဟံသပာဒီ၊ မဓုသ္တြဝာ၊ ဓာမနီ နှင့် ကဏ္ဍကာရီ ဟူ၍လည်း ခေါ်ကြသည်။ ထို့ပြင် က္ෂုဒ္ရာ၊ စിംဟီ နှင့် နိဒိဂ္ဓိကာ ဟူ၍လည်း သိကြသည်။
Verse 6
वृश्चिका त्र्यमृता काली विषघ्नी सर्पदंष्ट्रिका / मर्कटी चात्मगुप्ता स्यादार्षेयी कपिकच्छुका
«ဝೃಶ္ଚိကာ» ကို တြယမೃတာ၊ ကာလီ၊ ဝိષဃ္နီ နှင့် သရ္ပဒံရှ္ဋရိကာ ဟူ၍လည်း သိကြသည်။ ထို့ပြင် မရ္ကဋီ၊ အာတ္မဂုပ္တာ၊ အာရ္ෂေယီ နှင့် ကပိကချ္ချုကာ ဟူ၍လည်း ခေါ်ကြသည်။
Verse 7
मुद्गपर्णो क्षुद्रसहा माषपर्णो महासहा / त्यजा परा च महा ज्ञेया दण्डयोन्यङ्कसंज्ञया / न्यग्रोधस्तु वटो ज्ञेयः अश्वत्थः कपिलो मतः
မုဒ္ဂပဏ္ဏကို «ခ္ရှုဒ္ရသဟာ» ဟု သိကြပြီး၊ မာෂပဏ္ဏကို «မဟာသဟာ» ဟု ခေါ်ကြသည်။ «တျဇာ» ကို «ပရာ» ဟု နားလည်ရမည်၊ «မဟာ» ကို «ဒဏ္ဍယောနျအင်္က» ဟု ခေါ်သည့်အရာဟု သိရမည်။ «ညဂ္ရောဓ» သည် «ဝဋ» ဟု သိရပြီး၊ «အရှွတ္ထ» ကို «ကပိလ» ဟု မှတ်ယူကြသည်။
Verse 8
प्लक्षो ऽथ गर्दभाण्डः स्यात्पर्कटी च कपीतनः / पार्थस्तु ककुभो धन्वि विज्ञेयोर्ऽजुननामभिः
«ပလက္ခ» ကိုလည်း «ဂရ္ဒဘဏ္ဍ» ဟု ခေါ်ကြပြီး၊ «ပရ္ကဋီ» ကိုလည်း «ကပီတန» ဟု ခေါ်ကြသည်။ ထို့အတူ မြားလက်နက်ကိုင်သော «ပါရ္ထ» ကို «ကကုပ္ဘ» နှင့် «အర్జုန» ဟူသော အမည်များဖြင့် သိမြင်ရမည်။
Verse 9
नन्दीवृक्षः प्ररोही स्यात्पुष्टिकारीति चोच्यते / वञ्जुलो वेतसो ज्ञेयो भल्लातश्चाप्यरुष्करः
«နန္ဒီ» ဟု ခေါ်သော သစ်ပင်ကိုလည်း «ပရရောဟီ» ဟု ခေါ်ကြပြီး၊ «ပုဋ္ဌိကာရီ» (အာဟာရပွားစေသော) ဟုလည်း ဆိုကြသည်။ «ဝဉ္ဇုလ» ဟု ခေါ်သော အပင်ကို «ဝေတသ» ဟု သိရမည်၊ «ဘလ္လာတ» ကိုလည်း «အရုရှ္ကရ» ဟု ခေါ်ကြသည်။
Verse 10
लोध्रः सारवको धृष्टस्तिरीटश्चापि कीर्तितः / बृहत्फला महाजम्बूर्ज्ञेया बालफला परा
«လောဓြ» «သာရဝက» «ဓೃဋ္ဌ» နှင့် «တိရီဋ» ကိုလည်း ဖော်ပြထားသည်။ ထို့အတူ «ဗြဟတ်ဖလာ» နှင့် «မဟာဇမ္ဗူ» ကို သိရမည်၊ «ဗာလဖလာ» သည် အခြားတစ်မျိုး ဖြစ်သည်။
Verse 11
तृतीया जलजम्बूः स्यान्नादेयी सा च कीर्तिता / कणा कृष्णोपकुञ्ची च शौण्डी मागधिकेति च
တတိယအမျိုးအစားကို «ဇလဇမ္ဗူ» ဟု ခေါ်ပြီး၊ «နာဒေယီ» ဟုလည်း ကီർത്തထားသည်။ ထို့ပြင် «ကဏာ» «ကೃရှ္ဏောပကுஉဉ္ချီ» «ရှೌဏ္ဍီ» နှင့် «မာဂဓိကာ» ဟုလည်း ခေါ်ကြသည်။
Verse 12
कथिता पिप्पली तज्ज्ञैस्तन्मूलं ग्रन्थिकं स्मृतम् / ऊषणं मरिचं ज्ञेयं शुण्ठी विश्वं महौषधम्
ပညာရှိအာචာရျများက ၎င်းကို «ပိပ္ပလီ» (ရှည်ပဲပင်/long pepper) ဟု ခေါ်ကြပြီး၊ ၎င်း၏ အမြစ်ကို «ဂရန္ထိက» (ပိပ္ပလီမူလ) ဟု မှတ်ယူကြသည်။ «ဥုෂဏ» သည် «မရိစ» (ငရုတ်ကောင်းအမည်း) ဟု သိရမည်၊ «ရှုဏ္ဌီ» (ခြောက်ဂျင်း) ကိုလည်း «ဝိශ්ဝာ»—အကြီးမြတ်ဆုံး ဆေးဟု ခေါ်ကြသည်။
Verse 13
व्योषं कटुत्रयं विद्यात्त्र्यूषणं तच्च कीर्त्यते / लाङ्गली हलिनी च स्याच्छेयसी गज पिप्पली
«ဗျိုးသ» ဟူသည် ငရုတ်သီးရနံ့ပြင်းသော အမွှေးအကြိုင် သုံးမျိုး၏ သုံးစုဖြစ်ကြောင်း သိမှတ်ပါ; ၎င်းကို «ထြယူးෂဏ» (ပြင်းသုံးပါး) ဟုလည်း ခေါ်ကြသည်။ «လောင်းဂလီ» ကိုလည်း «ဟာလိနီ» ဟု ခေါ်ပြီး၊ အထူးကောင်းမြတ်သော အမျိုးအစားကို «ဂဇ-ပိပ္ပလီ» ဟု ခေါ်သည်။
Verse 14
त्रायन्ती त्रायमाणा स्यादुत्साया सुवहा स्मृता / चित्रकः स्याच्छिखी वह्निरग्निसंज्ञाभिरुच्यते
«ထြာယန္တီ» နှင့် «ထြာယမာဏာ» သည် “ကာကွယ်သူ” ဟူသော အဓိပ္ပါယ်ရှိသော အမည်များဖြစ်သည်။ «ဥတ္သာယာ» နှင့် «သုဝဟာ» ကိုလည်း အမည်များအဖြစ် မှတ်ယူကြသည်။ «စိတ္ရက» «ရှိခီ» နှင့် «ဝဟ္နိ» ဟူသော အမည်များလည်း ရှိပြီး၊ ဤတို့သည် «အဂ္နိ» (မီး) ၏ တူညီအမည်များဖြစ်သည်။
Verse 15
षड्ग्रन्थोग्रा वचा ज्ञेया श्वेता हैमवतीति च / कुटजो वृक्षकः शक्रो वत्सको गिरिमाल्लिका
«ဝစာ» ဟူသော ဆေးပင်ကို «ṣaḍgranthi» «ogrā» «śvetā» နှင့် «haimavatī» ဟုလည်း သိမှတ်ရမည်။ ထိုနည်းတူ «kuṭaja» ကိုလည်း «vṛkṣaka» «śakra» «vatsaka» နှင့် «girimāllikā» ဟူသော အမည်များဖြင့် ခေါ်ကြသည်။
Verse 16
कलिङ्गेन्द्रयवारिष्टं तस्य बीजानि लक्षयेत् / मुस्तक्तो मेघनामा स्यात्कौन्ती ज्ञेया हरेणुका
«ကလိင်္ဂေန္ဒြ-ယဝါရိဋ္ဌ» ဟု ခေါ်သော ဆေးပင်၏ မျိုးစေ့များကို သေချာ ခွဲခြားသိမှတ်ရမည်။ «မုစတက» ပင်မှ «မေဃ-နာမာ» ဟု ခေါ်သော အမျိုးကွဲတစ်မျိုး ပေါ်ထွက်လာသည်။ ထို့ပြင် «ကောန္တီ» ကို «ဟရေဏုကာ» ဟု နားလည်ရမည်။
Verse 17
एला च बहुला प्रोक्ता सूक्ष्मैला च तथा त्रुटिः / पद्मा भार्ङ्गो तथा काञ्जी ज्ञेया ब्राह्मणयष्टिका
ကတ်ဒါမုံကို «ဗဟုလာ» အမျိုးအစားဟု ဆိုကြသည်။ ထို့ပြင် အသေးစားကတ်ဒါမုံနှင့် «ထရုတိ» လည်း ရှိသည်။ «ပဒ္မာ», «ဘာရင်္ဂ», «ကာဉ္ဇီ» တို့ကိုလည်း သိမှတ်ရမည်—«ဗြာဟ္မဏယဿ္တိကာ» ဟုခေါ်သော ဆေးပင်နှင့်အတူ။
Verse 18
मूर्वा मधुरसा ज्ञेया तेजनी तिक्तवल्लिका / महानिम्बो बृहन्निम्बो दीप्यकः स्याद्यवानिका
«မူర్వာ» သည် အရသာချိုမြိန်ဟု သိမှတ်ရမည်။ «တေဇနီ» သည် ခါးသော နွယ်ပင်ဖြစ်သည်။ «မဟာနိမ္ဗ» နှင့် «ဗြဟန္နိမ္ဗ» သည် နိမ္ဗ (နီမ်) နှစ်မျိုးဖြစ်ပြီး၊ «ဒီပျက» ကိုလည်း «ယဝါနိကာ» ဟု ခေါ်သည်။
Verse 19
विडङ्गं क्रिमशत्रुः स्याद्रामठं हिङ्गुरुच्यते / अजाजी जीरकं ज्ञेया कारवी चोपकुञ्चिका
«ဝိဒင်္ဂ» ကို «ပိုးကောင်တို့၏ ရန်သူ» ဟုလည်း ခေါ်သည်။ «ရာမဋ» ကို «ဟိင်္ဂု» (အဆာဖီတီဒါ) ဟု ဆိုကြသည်။ «အဇာဇီ» သည် «ဇီရက» (ကူမင်) ဟု သိမှတ်ရပြီး၊ «ကာရဝီ» နှင့် «ဥပကုဉ္စိကာ» တို့လည်း (ကာရဝေး/အနက်ရောင်ကူမင်မျိုးစေ့) ဖြစ်သည်။
Verse 20
विज्ञेया कटुका तिक्ता तथा कटुकरोहिणी / तगरं स्यान्नतं वक्रं चोचं त्वचवराङ्गकम्
ဤဆေးဝါးပစ္စည်းတို့ကို သိမှတ်ရမည်—«ကဋုကာ», «တိက္တာ», «ကဋုကရောဟိဏီ»။ ထို့ပြင် «တဂရ» နှင့် «နတ», «ဝက္ရ», «ချိုချ», «တွချာ» (သစ်ကြံပိုးအခေါက်) နှင့် «ဝရာင်္ဂက» စသဖြင့်လည်း ပါဝင်သည်။
Verse 21
उदीच्यं बालकं प्रोक्तं ह्रीबेरं चाम्बुनामभिः / पत्रकं दलसंज्ञाभिश्चारकं तस्कराह्वयम्
«ဥဒီချျ» သည် «ဗာလက» နှင့် တူညီသည်ဟု ဆိုကြသည်။ «ဟြီဗေရ» ကိုလည်း «အမ္ဗု» ဟု အမည်ပေးကြသည်။ «ပတ္ရက» ကို «ဒလ» ဟု ခေါ်ပြီး၊ «ချာရက» ကို «တသ္ကရ» (သူခိုး) ဟု သိကြသည်။
Verse 22
हेमाभं नागसंज्ञाभिर्नागकेशर उच्यते / असृक्कुङ्कुममाख्यातं तथा काश्मीरबाह्लिकम्
ရွှေရောင်တောက်ပသောအရာကို «နာဂ» ဟုခေါ်သူတို့က «နာဂကေရှရ» ဟုသိကြသည်။ ထို့အပြင် «သွေးရောင်ကေရှရ» ဟုလည်းခေါ်ကြပြီး ကာရှမီးရနှင့် ဘာဟ္လိက၏ ကေရှရဟုလည်းသိကြသည်။
Verse 23
अयो लोहं समुद्दिष्टं यौगिकैर्लोहनामभिः / पुरं कुटनटं विद्यान्महिषाक्षः पलङ्कषा
သံ (ayo/loha) ကို သတ္တုများအတွက် သုံးသော နည်းပညာဆိုင်ရာ အမည်များနှင့် ဆင်းသက်အမည်များဖြင့် ဤသို့ညွှန်ပြထားသည်။ ထို့ပြင် မြို့ကို «kuṭanaṭa» ဟုလည်း သိကြရမည်၊ «mahiṣākṣa» နှင့် «palaṅkaṣā» တို့လည်း ဤအဘိဓာန်ပုံစံ သင်ကြားမှုတွင် တူညီအမည်များဖြစ်သည်။
Verse 24
काश्मरी कट्फला ज्ञेया श्रीपर्णो चेति कीर्तिता / शल्लकी गजभक्ष्या च पत्री च सुरभी स्त्रवः
ဤအပင်/သစ်ပင်တို့ကို «kāśmarī» နှင့် «kaṭphalā» ဟုသိရမည်၊ ထို့ပြင် «śrīparṇa» ဟုလည်း ချီးမွမ်းခေါ်ဆိုကြသည်။ ထို့အတူ «śallakī», «gajabhakṣyā», «patrī» နှင့် အနံ့သင်းသော ရေဇင်ထွက်ပေးသည့် «surabhī» တို့လည်း ဖြစ်ကြသည်။
Verse 25
धात्रीमामलकीं विद्यादक्षश्चैव विभीतकः / पथ्याभया च विज्ञेया पूतना च हरीतकी
«dhātrī» သည် «āmalakī» (အိန္ဒိယ gooseberry) ဖြစ်ကြောင်း သိရမည်၊ «akṣa» သည် အမှန်တကယ် «vibhītaka» ဖြစ်သည်။ «pathyā» ကို «abhayā» ဟုနားလည်ရမည်၊ «pūtanā» ကို «harītakī» ဟုလည်း သိရမည်။
Verse 26
त्रिफला फलमेवोक्ता तच्च ज्ञेयं फलत्रिकम् / उदकीर्यो दीर्घवृन्तः करञ्जश्चेति कीर्तितः
«triphala» သည် အသီးပေါင်းစပ်တစ်မျိုးဟု ဆိုထားသည်။ ၎င်းကို အသီးသုံးမျိုး၏ သုံးစု—udakīrya၊ dīrghavṛnta နှင့် karañja—ဟု နားလည်ရမည်ဟု ကြေညာထားသည်။
Verse 27
यष्टी यष्ट्याह्वयं प्रोक्तं मदुकं मधुयष्टिका / धातकी ताम्रपर्णो स्यात्समङ्गा कुञ्जरा मता
ယဿတီကို «ယဿတီယာဟွဝယ» ဟုလည်း ကြေညာထားပြီး၊ «မဒုက» နှင့် «မဓုယဿတိကာ» ဟုလည်း သိကြသည်။ «ဓာတကီ» ကိုလည်း «တာမ္ရပရ္ဏ» ဟု ခေါ်ကြပြီး၊ «သမင်္ဂာ» ကို «ကုဉ္ဇရာ» ဟုလည်း သတ်မှတ်ကြသည်။
Verse 28
सितं मलयजं शीतं गोशीर्षं सितचन्दनम् / विद्याद्रक्तं चन्दनं च द्वितीयं रक्तचन्दनम्
မလယဒေသမှ ပေါက်ဖွားသော အဖြူရောင်၊ အေးမြသော စန္ဒနကို «ဂိုရှီရ္ෂ» ဟု သိမှတ်ရမည်၊ အဖြူစန္ဒနပင် ဖြစ်သည်။ ထို့အပြင် အနီရောင် စန္ဒနကိုလည်း သိမှတ်ရမည်; ဒုတိယအမျိုးအစားကို «ရက္တစန္ဒန» ဟု ခေါ်သည်၊ အနီစန္ဒနပင် ဖြစ်သည်။
Verse 29
काकोली च स्मृता वीरा वयस्या चार्कपुष्पिका / शृङ्गी कर्कटशृङ्गी च महाघोषा च कीर्तिता
«ကာကိုလီ» ကို အမည်တစ်ခုအဖြစ် မှတ်သားထားကြသကဲ့သို့ «ဝီရာ», «ဝယသျာ» နှင့် «အာရ္ကပုဿပိကာ» လည်း ထိုနည်းတူပင် ဖြစ်သည်။ ထို့ပြင် «ရှೃင်္ဂီ», «ကရ္ကဋရှೃင်္ဂီ» နှင့် «မဟာဃောသာ» ကိုလည်း အမည်ဖြင့် ကြေညာထားသည်။
Verse 30
तुगाक्षीरी शुभा वांशी विज्ञेया वंशलोचना / मृद्विका च स्मृता द्राक्षा तथा गोस्तनिका मता
«ရှုဘာ» ဟု ခေါ်သော အပင်ကို «ဝါံသီ» နှင့် «ဝါံသလောစနာ» ဟုလည်း သိမှတ်ရမည်။ ထို့အတူ «မೃဒ္ဝိကာ» ကို «ဒြာက္ရှာ» (စပျစ်သီး) ဟု မှတ်သားကြပြီး၊ «ဂိုစ္တနိကာ» ဟုလည်း သတ်မှတ်ကြသည်။
Verse 31
स्यादुशीरं मृणालञ्च सेव्यं लामज्जकं तथा / सारञ्च गोपवल्ली च गोपी भद्रा च कथ्यते
၎င်းကို «ဥရှီရ», «မೃဏာလ», «ဆေဗျ», «လာမဇ္ဇက» ဟူသော အမည်များဖြင့်လည်း သိကြသည်။ ထို့ပြင် «သာရ», «ဂိုပဝလ္လီ», «ဂိုပီ» နှင့် «ဘဒြာ» ဟုလည်း ခေါ်ကြသည်။
Verse 32
दन्ती कटङ्कटेरी च ज्ञेया दारुनिशेति च / हरिद्रा रजनी प्रोक्ता पीतिका रात्रिनामिका
ဤဆေးပင်/အပင်ကို «ဒန္တီ», «ကတင်္ကတေရီ», «ဒါရု-နိရှာ» ဟူသောအမည်များဖြင့်လည်း သိမှတ်ရမည်။ «ဟရိဒြာ» (နနွင်း) ကိုလည်း «ရာဇနီ», «ပီတိကာ», «ရာတြီ-နာမိကာ» ဟု ခေါ်ကြသည်။
Verse 33
वृक्षादनी छिन्नरुहा नीलवल्ली रसामृता / वसुकोटश्च विज्ञेयो वाशिरः काम्पिल्लो मतः
ထုံးတမ်းအစဉ်အလာအရ လက်ခံထားသော အမည်တူများကို သိမှတ်ရမည်— «ဝೃက္သာဒနီ», «ချိန္နရုဟာ», «နီလဝလ္လီ», «ရသာမృတာ»။ ထို့ပြင် «ဝသုကိုဋ» ဟူ၍လည်း နားလည်ရပြီး၊ «ဝာရှိရ» နှင့် «ကာမ္ပိလ္လ» ဟုလည်း သတ်မှတ်ကြသည်။
Verse 34
पाषाणभेदको ऽरिष्टो ह्यस्मभित्कुट्टभेदकः / घण्टाकः शुष्कको ज्ञेयो वचो ऽथ सूचको मतः
«အရိဋ္ဌ» သည် ကျောက်ကို ခွဲဖောက်သူဟု သိကြသည်။ ထိုနည်းတူ «အસ્મဘိတ်–ကုဋ္ဌဘေဒက» သည် ကျောက်ကို ခွဲ၍ ကြိတ်ဖျက်သူ ဖြစ်သည်။ «ဃဏ္ဍာက» ကို ခေါင်းလောင်းသဏ္ဌာန်ရှိသူဟု နားလည်ရမည်၊ «ရှုෂ္ကက» ကို ခြောက်သွေ့ညှိုးနွမ်းသူဟု သိရမည်။ «ဝစ» ကိုမူ «စူစက»—အညွှန်းပြသူဟု သတ်မှတ်ကြသည်။
Verse 35
सुरसो बीजकश्चैव पीतशालो ऽभिधीयेत / वज्रवृक्षो महावृक्षः स्नुही स्नुक्च सुधा गुडा
«စုရသာ», «ဘီဇက» နှင့် «ပီတရှာလ» ဟု ခေါ်သော အပင်တို့ကို ဤသို့ အမည်ပေးထားသည်။ ထိုနည်းတူ «ဝဇ္ရဝೃက္ษ» နှင့် «မဟာဝೃက္ษ» လည်းရှိပြီး၊ «စနုဟီ» နှင့် «စနုက်» ကိုလည်း «သုဓာ» နှင့် «ဂုဍာ» ဟု ခေါ်ကြသည်။
Verse 36
तुलसीं सुरसां विद्यादुपस्थेति च कथ्यते / कुठेरको ऽप्यर्जुनकः पर्णो सौगन्धिपर्णिक्रः
«တုလသီ» ကို «စုရသာ» ဟုလည်း သိမှတ်ရမည်၊ ထို့ပြင် «ဥပသ္ထာ» ဟုလည်း ခေါ်ဆိုကြသည်။ «ကုဌေရက» ကိုလည်း «အర్జုနက» ဟု ခေါ်ပြီး၊ မွှေးရနံ့ရှိသော အရွက်ပင် «ပရ္ဏ»—«စೌဂန္ဓိ-ပရ္ဏိကာ» ဟုလည်း သိကြသည်။
Verse 37
नीलश्च सिन्धुवारश्च निर्गुण्डीति सुगन्धिका / ज्ञेया सुगन्धिपर्णोति वासन्ती कुलजेति च
«နီလာ», «စင်ဓုဝါရ», နှင့် «နိရ္ဂုဏ္ဍီ»—«သုဂန္ဓိကာ» ဟုလည်းခေါ်သည်—တို့ကို အနံ့သင်းသော အပင်တစ်မျိုးတည်းဟု သိမှတ်ရမည်။ ထို့အပြင် «သုဂန္ဓိပဏ္ဏောတီ», «ဝါသန္တီ», «ကုလဇာ» ဟူသော အမည်များလည်း ရှိသည်။
Verse 38
कालीयकं पीतकाष्ठं कतकाख्यः पुनः स्मृतः / गायत्रीखदिरो ज्ञेयस्तद्भेदः कन्दरो मतः
«ကာလီယက» ကို «ပီတကာဋ္ဌ» ဟုလည်း မှတ်သားကြပြီး၊ ထပ်မံ၍ «ကတက» ဟုလည်း ခေါ်ကြသည်။ «ဂါယတ္ရီ» ဟု သိကြသော «ခဒိရ» ကိုလည်း ထိုသို့ပင် သိမှတ်ရမည်။ ၎င်း၏ မျိုးခွဲကို «ကန္ဒရ» ဟု သတ်မှတ်ကြသည်။
Verse 39
इन्दी वरं कुवलयं पद्मं नीलोत्पलं स्मृतम् / सौगन्धिकं शतदलमब्जं कमलमुच्यते
«အင်ဒီဝရ» ကို «ကူဝလယ» ဟုလည်း ခေါ်ကြသည်။ «ပဒ္မ» ကို «နီလိုတ္ပလ» ဟု သိကြသည်။ ထို့အတူ အနံ့သင်းသော ကြာပန်းကို «သတဒလ» ဟုခေါ်ပြီး «အဗ္ဇ» နှင့် «ကမလ» ဟုလည်း ဆိုကြသည်။
Verse 40
अजवर्णो भवेदूर्जो वाजिकर्णो ऽश्वकर्णकः / श्लेष्मान्तकस्तथा शेलुर्बहुवारश्च कथ्यते
«ဦရ္ဇ» သည် ဆိတ်ရောင်သဏ္ဍာန်ရှိသည်ဟု ဆိုကြပြီး၊ «ဝါဇိကဏ္ဏ» နှင့် «အશ્વကဏ္ဏက» ဟုလည်း အမည်ရသည်။ ထို့အပြင် «ရှလေရှ္မာန္တက», «ရှေလု», နှင့် «ဗဟုဝါရ» ဟုလည်း ခေါ်ကြသည်။
Verse 41
सुनन्दकः ककुद्भद्रं छत्राकी छत्रसंज्ञका / कबरी कुम्भको धृष्टः क्षुद्विधो धनकृत्तथा
«သုနန္ဒက», «ကကုဒ္ဘဒြ», «ချတ္ရာကီ», နှင့် «ချတ္ရသံဇ္ဉကာ» ဟုခေါ်သော အမည်တို့ရှိသည်။ ထို့ပြင် «ကဗရီ», «ကုမ္ဘက», «ဓೃଷ္ဍ», «ခ္ဆုဒ္ဝိဓ», နှင့် «ဓနကೃတ္» ဟူသော အမည်များလည်း ပါဝင်သည်။
Verse 42
कृष्णार्जकः करालश्च कालमानः प्रकीर्तितः / प्राची बला नदीक्रान्ता काकजङ्घाथ वायसी
လမ်းခရီး/ကာလ၏ အပိုင်းတစ်ခုကို «ကృష్ణာర్జက» ဟုလည်း «ကရာလ» ဟုလည်း ခေါ်ကြပြီး «ကာလမာန» ဟု ထင်ရှားကြောင်း ကြေညာထားသည်။ ထို့နောက် «ပရာချီ», «ဗလာ», «နဒီက్రာန္တာ», «ကာကဇင်္ဃာ», «ဝာယသီ» ဟူသော အဆင့်/ဒေသများ လာရောက်သည်။
Verse 43
ज्ञेया मूषिकपर्णो तु भ्रमन्ती चाखुपर्णिका / विषमुष्टिर्द्रावणञ्च केशमुष्टिरुदाहृता
ထို့အပြင် «မူရှိကပဏ္ဏီ» ဟုခေါ်သော ဆေးပင်၊ «ဘ္ရမန်တီ» ဟုခေါ်သော လျှောပင်နှင့် «အာခုပဏ္ဏိကာ» ကိုလည်း သိမှတ်ရမည်။ ထို့တူ «ဝိသမုရှ္ဋိ» နှင့် «ဒြာဝဏ» တို့ကိုလည်း «ကေရှမုရှ္ဋိ» ဟု ဆိုကြသည်။
Verse 44
किंलिहीं कटुकीं विद्यादन्तकश्चाम्लवेतसः / अश्वत्था बहुपत्रा च विज्ञेया चामलक्यपि
«ကိံလိဟီ» သည် «ကဋုကီ» ဟုခေါ်သော ဆေးပင်ဖြစ်ကြောင်း သိမှတ်ရမည်။ «အန္တက» သည် «အာမလဝေတသ» ဟု နားလည်ရမည်။ ထို့တူ «အශ්ဝတ္ထ» ကို «ဗဟုပတ္ရာ» ဟု သိရပြီး «အာမလကီ» ကိုလည်း ၎င်း၏ နာမဖြင့်ပင် သိမှတ်ရမည်။
Verse 45
अरूषक्रं पत्र शूकं क्षीरी राजादनं मतम् / महापत्रं दाडिमं च तमेव करकं वदेत्
«အရူෂကရ», «ပတ္ရရှူက», နို့ရည်ထွက်သော «ရာဇာဒန», «မဟာပတ္ရ» နှင့် «ဒာဍိမ» (သလဲသီး) — ဤအရာအားလုံးကို တစ်နာမတည်း «ကရက» ဟု ခေါ်ဆိုရမည်ဟု ဆိုသည်။
Verse 46
मसूरी विदली शष्पा कालिन्दीति निरुच्यते / कण्टकाख्या महाश्यामा वृक्षपादीति वक्ष्यते
«မဆူရီ», «ဝိဒလီ», «ရှෂ္ပာ» တို့ကိုလည်း «ကာလိန္ဒီ» ဟု ခေါ်ကြသည်။ ထို့တူ «ကဏ္ဍကာ» ဟုခေါ်သော အပင်ကို «မဟာရှျာမာ» ဟု အမည်ပေးပြီး «ဝೃက္ષပာဒီ» ဟုလည်း ဆိုကြသည်။
Verse 47
विद्या कुन्ती निकुम्भा च त्रिभङ्गी त्रिपुटी त्रिवृत् / सप्तला यवतिक्ता च चर्मा चर्मकसेति च
(ဤတို့ကို) ဝိဒ္ယာ၊ ကုန္တီ၊ နိကုမ္ဘာ၊ တြိဘင်္ဂီ၊ တြိပုဋီ၊ တြိဝෘတ်၊ သပ္တလာ၊ ယဝတိက္တာ၊ စရ္မာ နှင့် စရ္မကသာ ဟူ၍လည်း ခေါ်ကြသည်။
Verse 48
शङ्खिनी सुकुमारी च तिक्ताक्षी चाक्षिपीलुकम् / गवाक्षी चामृता श्वेता गिरिकर्णो गवादिनी
ရှင်ခိနီ၊ သုကုမာရီ၊ တိက္တာက္ရှီ၊ အာက္ရှိပီလုက၊ ဂဝာက္ရှီ၊ အမృతာ၊ ရွွေတား၊ ဂိရိကဏ္ဏာ နှင့် ဂဝါဒိနီ—ဤတို့သည် ဤနေရာတွင် ဖော်ပြထားသော အမည်များ ဖြစ်သည်။
Verse 49
काम्पिल्लको ऽथ रक्ताङ्गो गुण्डा रोचनिकेति च / हेमक्षीरी स्मृता पीता गौरी वै कालदुग्धिका
ကမ္ပိလ္လက၊ ထို့နောက် ရက္တာင်္ဂ၊ ဂုဏ္ဍာ နှင့် ရောစနိကာ; ဟေမက္ရှီရီ ဟူသည်ကိုလည်း မှတ်သားထားကြသည်; ထို့အတူ ပီတာ၊ ဂေါရီ နှင့် ကာလဒုဂ္ဓိကာ ဟူသော အမျိုးအစားများလည်း ရှိသည်။
Verse 50
गाङ्गेरुकी नागबला विशाला चेन्द्रवारुणी / तार्क्ष्यं शैलं नीलवर्णमञ्जनञ्च रसाञ्जनम्
ဂါင်္ဂေရုကီ၊ နာဂဘလာ၊ ဝိသာလာ နှင့် စេန္ဒြဝါရုဏီ; ထို့အတူ တာရက္ရှျ၊ ရှိုင်လ၊ အပြာရောင် အဉ္ဇန (မျက်ကပ်) နှင့် ရသာဉ္ဇန—ဤတို့သည် အမည်ပေးထားသော ဆေးဝတ္ထုများ ဖြစ်သည်။
Verse 51
निर्यासो यश्च शाल्मल्याः स मोचरससंज्ञकः / प्रत्यक्पुष्पी खरी ज्ञेया अपामार्गो मयूरकः
ရှာလ္မလီ သစ်ပင်မှ ထွက်လာသော အရည်/ရေစေးကို «မောစရ-ရသ» ဟူသော အမည်ဖြင့် သိကြသည်။ «ပရတ္ယက္ပုရှ္ပီ» ဟူသော ဆေးပင်ကို «ခရီ» ဟု သိမှတ်ကြလော့၊ «အပာမာရ္ဂ» ကိုလည်း «မယူးရက» ဟု ခေါ်ကြသည်။
Verse 52
सिंहास्यवृषवासाकमाटरूषकमादिशेत् / जीवको जीवशाकश्च कर्बुरञ्च शटीं विदुः
ဤဆေးဖက်ဝင်အပင်များကို သတ်မှတ်ညွှန်ကြားသင့်သည်— siṃhāsyā၊ vṛṣavāsā၊ māṭarūṣaka; ထို့အတူ jīvaka နှင့် jīvaśāka; ထို့ပြင် karbura နှင့် śaṭī ကိုလည်း အကျိုးရှိသော ဆေးအဖြစ် သိမှတ်ရမည်။
Verse 53
कट्फलं सोमवृक्षः स्यादग्निगन्धा सुगन्धिका / शताङ्गं शतपुष्पा च मिंसिर्मधुरिकामता
Kaṭphala ကို Soma-vṛkṣa ဟုလည်း ခေါ်ကြသည်။ Agnigandhā ကို Sugandhikā ဟုခေါ်ပြီး၊ Śatāṅga ကိုလည်း Śatapuṣpā ဟုဆိုကြသည်။ ထို့ပြင် Miṃsir ကို Madhurikā ဟု သတ်မှတ်ကြသည်။
Verse 54
ज्ञेयं पुष्करमूलञ्च पुष्करं पुष्कराह्वयम् / यासो ऽथ धन्वयासश्च दुष्पर्शो ऽथ दुरालभा
ဤအမည်များကို သိမှတ်ရမည်— puṣkaramūla၊ puṣkara နှင့် puṣkarāhvaya ဟုခေါ်သောအရာ; ထို့အတူ yāsa နှင့် dhanvayāsa; ထို့ပြင် duṣparśa နှင့် durālabhā တို့ဖြစ်သည်။
Verse 55
वाकुची सोमराजी च सोमवल्लीति कीर्तिता / मार्कवः केशराजश्च भृङ्गराजो निगद्यते
Vākucī ကို Somarājī နှင့် Somavallī ဟူသော အမည်များဖြင့်လည်း ချီးကျူးခေါ်ဝေါ်ကြသည်။ ထို့အတူ Bhṛṅgarāja ကိုလည်း Mārkava နှင့် Keśarāja ဟု (လည်း) ခေါ်ကြောင်း ဆိုထားသည်။
Verse 56
प्रोक्तस्त्वेडगजस्तज्ज्ञैश्चक्रमर्दकसंज्ञखः / सुरङ्गीतगरः स्नायुः कलनाशा तु वायसी
ပညာရှိတို့က ၎င်းကို ‘Eḍagaja’ ဟုဆိုကြပြီး ‘Cakramardaka’ ဟုလည်း ခေါ်ကြသည်။ ထို့ပြင် ‘suraṅgī’ သည် ‘tagara’ ဖြစ်သည်ဟု၊ ‘snāyu’ သည် ‘gara’ ဖြစ်သည်ဟု၊ ‘kalanāśā’ သည် ‘vāyasī’ ဖြစ်သည်ဟုလည်း ဆိုကြသည်။
Verse 57
महाकालः स्मृतो बेलस्तण्डुलीयो घनस्तनः / इक्ष्वाकुस्तिक्ततुम्बी स्यात्तिक्तालबुर्निगद्यते
«မဟာကာလ» ဟူသည် ဘဲလ် (bael) သီးကို ဆိုလိုသည်ဟု မှတ်ယူကြသည်။ «တဏ္ဍုလီယ» သည် ဂနသ္တနာ ဟု ခေါ်ကြသည်။ «ဣက္ခွာကု» သည် တိက္တတುಂಬီ (ခါးသီးသော သခွား/ဂေါ်ဒ်) ဟု ဆိုကြပြီး «တိက္တာလဘု» လည်း ခါးသီးသော ဂေါ်ဒ်မျိုးအဖြစ် ထိုနာမဖြင့် ခေါ်ကြသည်။
Verse 58
धामार्गवो ऽथ कोषातक्यथ यामिनी / विद्यात्कोशतकीभेदं कृतभेदनसंज्ञका
ထို့နောက် «ဓာမာရ္ဂဝ» ရှိပြီး «ကိုသာတကီ» နှင့် «ယာမိနီ» လည်း ရှိသည်။ «ကောသတကီ» ၏ မျိုးကွဲခြားနားမှုများကို «ကೃတဘေဒန» ဟူသော အမည်ဖြင့် (ခွဲခြားသတ်မှတ်ထားသကဲ့သို့) သိမှတ်ရမည်။
Verse 59
तथा जीमूतकाख्या च खुड्डाको देवताडकः / गृध्रनखी गृध्रनखी हिङ्गुकाकादनी मता
ထို့အတူ «ဂျီမူတက» ဟု ခေါ်သော အပင်ရှိပြီး «ခုဍ္ဍာက» လည်း ရှိကာ «ဒေဝတာဍက» ဟု ခေါ်ကြသည်။ ထို့ပြင် «ဂృဓ္ရနခီ»—အမှန်တကယ် «ဂృဓ္ရနခီ»—ရှိပြီး၊ ၎င်းကို «ဟိင်္ဂုကာကာဒနီ» ဟုလည်း သတ်မှတ်ကြသည်။
Verse 60
अश्वारिश्चैव बोद्धव्यः करवीरो ऽश्वमारकः / सिन्धुः सैन्धवसिन्धूत्थमणिमन्थमुदाहृतम्
«အရှ္ဝာရီ» ဟု ခေါ်သော အပင်ကို «ကရဝီရ» (oleander) ဟုလည်း သတ်မှတ်ရမည်၊ မြင်းကို ဖျက်ဆီးတတ်သောအဖြစ် နာမည်ကြီးသည်။ ထို့ပြင် «စင်ဓု» ဟူသည်ကို «ဆိုင်န္ဓဝ» (ကျောက်ဆား) ဟုလည်းကောင်း၊ «မဏိမန్థ» ဟုလည်းကောင်း—စင်ဓု မြစ်/ပင်လယ်မှ ပေါ်ထွက်သည်ဟု ဆိုသော ပစ္စည်း—အဖြစ် ရှင်းပြကြသည်။
Verse 61
क्षारो यवाग्रजश्चैव यवक्षारो ऽभिधीयते / सर्जिका सर्जिकाक्षारो द्वितीयः परिकीर्तितः
မုယောစေ့များမှ ထုတ်လုပ်သော အယ်လ်ကလီကို «ယဝက္ခာရ» ဟု ခေါ်သည်၊ အဓိပ္ပါယ်မှာ “မုယော-အယ်လ်ကလီ” ဖြစ်သည်။ ဒုတိယအမျိုးအစားကို «ဆర్జိကာ» ဟု ခေါ်ပြီး «ဆర్జိကာ-ခာရ» ဟုလည်း ခေါ်ကြသည်။
Verse 62
काशीशं पुष्पकाशीशं विज्ञेयं नेत्त्रभेषजम् / धातुकाशीशकाशी च संज्ञेयं तच्च कीर्तितम्
ကာရှီရှ (Kāśīśa) ကို ပုဿပ-ကာရှီရှ ဟုလည်း ခေါ်ကြပြီး မျက်စိအတွက် ဆေးဝါးဟု သိမှတ်ရမည်။ ထို့ပြင် «ဓာတု-ကာရှီရှ-ကာရှီ» ဟုလည်း အမည်ပေးထားသဖြင့် ဤနာမများဖြင့် ဖော်ပြထားသည်။
Verse 63
सौराष्ट्री मृत्तिकाक्षारं काक्षी वै पङ्कपर्पटी / विद्यात्समाक्षिकं धातु ताप्यं ताप्युत्थसम्भवम्
ဆော်ရာဋ္ဌရ (Saurāṣṭra) ဒေသ၏ မြေခဲမှ ထွက်သော က္ရှာရ (အယ်လ်ကလိုင်း) ကို «ကာက္ရှီ» ဟု ခေါ်ကြပြီး «ပင်္က-ပရ္ပဋီ» ဟုလည်း အမည်ရှိသည်ဟု သိမှတ်ရမည်။ ထို့ပြင် «ဓာတု-တာပျ» သည် တာပျမှပင် ထွက်ပေါ်လာ၍ မီကာ (samākṣika) နှင့် သဘာဝအားဖြင့် တွဲဖက်နေသော တာပျသတ္တုဟု နားလည်ရမည်။
Verse 64
शिला मनः शिला ज्ञेया नेपाली कुलटीति च / आलं मनस्तालकं वा हरितालं विनिर्दिशेत्
«သီလာ-မနಃ» (śilā-manaḥ) ကို “ကျောက်ကဲ့သို့သော စိတ်” ဟု သိမှတ်ရမည်။ ၎င်းကို «နေပာလီ» (nepālī) နှင့် «ကုလဋီ» (kulaṭī) ဟုလည်း ခေါ်ကြသည်။ ထို့အတူ «အာလ» (āla) သည် «မနස්တာလက» (manastālaka) ဟူ၍ သတ်မှတ်ကြပြီး၊ အဲဒါသည် «ဟရိတာလ» (haritāla) — အဝါရောင် အော်ပီမင့် — ဖြစ်သည်။
Verse 65
गन्धको गन्धपाषाणो रसः पारद उच्यते / ताम्रमौदुम्बरं शुल्बं विद्यान्म्लेच्छमुखं तथा
ဆာဖာ (sulphur) ကို «ဂန္ဓက» (gandhaka) ဟု ခေါ်ပြီး «ဂန္ဓ-ပါရှာဏ» (gandha-pāṣāṇa) — အနံ့ရှိသော ကျောက် — ဟုလည်း ခေါ်ကြသည်။ မာကျူရီကို «ရသ» (rasa) သို့မဟုတ် «ပါရဒ» (pārada) ဟု ဆိုကြသည်။ ကြေးကို «တာမရ» (tāmra) ဟု ခေါ်하며 «အော်ဒုမ္ဗရ» (audumbara) ဟူသော အမည်လည်း ရှိသည်။ «ရှုလ္ဗ» (śulba) ကိုလည်း သိမှတ်ရမည်—ထို့အတူ «မလေစ္ဆ-မုခ» (mleccha-mukha) ဟူသော နည်းပညာဆိုင်ရာ အမည်လည်း ပါဝင်သည်။
Verse 66
अद्रिसारस्त्वयस्तीक्ष्णं लोहकञ्चापि कथ्यते / माक्षिकं मधु च क्षौद्रं तच्च पुष्परसं स्मृतम्
«အဒြိသာရ» (adrisāra) — တောင်၏ အနှစ်သာရ — ကို ထက်မြက်သော သံ (ayastīkṣṇa) ဟုလည်း ခေါ်ကြပြီး «လိုဟက» (lohaka) ဟုလည်း ဆိုကြသည်။ ထို့အတူ «မာက္ရှိက» (mākṣika), «မဓု» (madhu) နှင့် «က္ရှೌဒြ» (kṣaudra) တို့ကို “ပန်း၏ အနှစ်ရည်” ဟူ၍ မှတ်သားကြသည်၊ အဲဒါသည် ပျားရည် ဖြစ်သည်။
Verse 67
ज्येष्ठन्तु सोदकं तत्स्यात्काञ्जिकन्तु सुवीरकम् / सीता सितोपला चैव मत्स्यण्डीशर्करा स्मृता
ဓမ္မစာတမ်းအရ «ဇျေဋ္ဌ» ဟူသည် ရေသန့်ကို ဆိုလို၏။ «ကာဉ္ဇိက» ကိုလည်း «သုဝီရက» ဟု ခေါ်ကြ၏။ «စီတာ» သည် အဖြူရောင် သကြားခဲ (sugar-candy) ဖြစ်ပြီး «မတ်စျဏ္ဍီ» သည် သကြားမှုန့်ကြဲ (granulated sugar) ဟု မှတ်ယူကြ၏။
Verse 68
त्वगेलापत्रकैस्तुल्यैस्त्रिसुगन्धि त्रिजातकम् / नागकेशरसंयुक्तं तच्चतुर्जातमिष्यते
သစ်ကြံပိုးအခေါက် (tvak)၊ လက်ဖက်ကတ်ဒမမ် (elā) နှင့် ဘေးလိဖ် (patraka) ကို အချိုးတူယူလျှင် ထိုသည် «တရိဇာတက» ဟူသော သုံးမျိုးအနံ့ပေါင်းစပ် ဖြစ်၏။ ထို့ကို «နာဂကေရှရ» နှင့် ပေါင်းစည်းလျှင် «စတုရ္ဇာတက» ဟူသော လေးမျိုးပေါင်းစပ် ဟု သတ်မှတ်ကြ၏။
Verse 69
पिप्पली पिप्पलीमूलं चव्यचित्रकनागरैः / कथितं पञ्चकोलञ्च कोलकं कोलसंज्ञया
ပိပ္ပလီ (long pepper)၊ ပိပ္ပလီမြစ် (pippalīmūla)၊ ချဗျ (cavya)၊ ချိတြက (citraka) နှင့် နာဂရ/ခြောက်ဂျင်း (nāgara) — ဤတို့ကို «ပဉ္စကိုလ» ဟု ကြေညာထား၏။ ထိုအုပ်စုကို «ကိုလက» ဟူသော အမည်ဖြင့်လည်း ခေါ်ကြ၏။
Verse 70
प्रियङ्गुः कङ्गुका ज्ञेया कोरदूषश्च कोद्रवः / त्रिपुटः पुटसंज्ञश्च कलापो लङ्गको मतः
«ပရိယင်ဂု» ကို «ကင်ဂုကာ» ဟု သိကြ၏။ «ကိုဒရဝ» ကိုလည်း «ကိုရဒူးṣ» ဟု ခေါ်ကြ၏။ «တရိပုဋ» ကို «ပုဋ» ဟု အမည်ပေးကြပြီး «ကလာပ» ကို «လင်္ဂက» ဟု သတ်မှတ်ကြ၏။
Verse 71
सतीनो वर्तुलश्चैव वेणुश्चापि प्रकीर्तितः / पिचुकं पितलं चाक्षं बिडालपदकं तथा
ထို့အပြင် အမည်များကိုလည်း ရေတွက်ဖော်ပြထားသည်— «စတီန»၊ «ဝရ္တုလ»၊ «ဝေဏု»; ထို့နည်းတူ «ပိချုက»၊ «ပိတလ»၊ «အာက္ṣ» နှင့် «ဘိဍာလ-ပဒက» တို့လည်း ဖြစ်၏။
Verse 72
विद्यात्कर्षं तथा चापि सुवर्णं कवलग्रहम् / पलार्धं शुक्तिमिच्छन्ति तथाष्टौमाषकास्त्विति
သိထားရမည်မှာ «ကර්ෂ» ဟူသောအတိုင်းအတာကိုလည်း «သုဝဏ္ဏ» ဟုတွက်ကြပြီး၊ «ကဝလဂ္ရဟ» ကို «ပလ» တစ်ဝက်အဖြစ်လိုလားကြသည်။ ထို့အတူ «မားသက» ရှစ်ခုဟုဆိုကြ၏။
Verse 73
पलं बिल्वञ्च मुष्टिः स्याद्द्वे पले प्रसृतिं वदेत् / अञ्जलिं कुडवञ्चैव विद्यात्पलचतुष्टयम्
«ပလ» ကို «ဘိလွ» ဟုလည်းခေါ်ကြပြီး «မုဋ္ဌိ» (လက်တစ်ဆုပ်) ဟုသိကြ၏။ «ပလ» နှစ်ခုကို «ပရသြတိ» (လက်နှစ်ဆုပ်) ဟုဆိုသည်။ ထို့ပြင် «အဉ္ဇလိ» နှင့် «ကုဋဝ» တို့ကို «ပလ» လေးခုဖြစ်သည်ဟုသိရမည်။
Verse 74
अष्टमानं पलान्यष्टौ तच्च मानमिति स्मृतम् / चतुर्भिः कुडवैः प्रस्थ प्रस्थाश्चत्वार आढकः
«ပလ» ရှစ်ခုကို «အဋ္ဌမာန» တစ်ခုဟုကြေညာထားပြီး ထိုသည် စံအတိုင်းအတာဟုမှတ်ယူကြ၏။ «ကုဋဝ» လေးခုဖြင့် «ပရသ္ထ» တစ်ခုရပြီး «ပရသ္ထ» လေးခုဖြင့် «အာဍက» တစ်ခုဖြစ်၏။
Verse 75
काशपात्रञ्च संप्रोक्तो द्रोणश्चचतुराढके / तुला पलशतं प्रोक्तं भागो विंशत्पलः स्मृतः
«ကာသပാത്ര» (ကာသအိုး) ကို စံအတိုင်းအတာဟုကြေညာထားပြီး «ဒြောဏ» သည် «အာဍက» လေးခုပါဝင်၏။ «တုလာ» ကို «ပလ» တစ်ရာဟုဆိုကြပြီး «ဘာဂ» ကို «ပလ» နှစ်ဆယ်ဟုမှတ်ယူကြ၏။
Verse 76
मानमेवं विधं प्रोक्तं प्रस्थद्रव्येषु पण्डितैः / द्रवद्रव्येषु चोद्दिष्टं द्विगुणं परिकीर्तितम्
ဤသို့သော အတိုင်းအတာစနစ်ကို «ပရသ္ထ» ဖြင့်တိုင်းတာသော ပစ္စည်းများအတွက် ပညာရှိတို့က ကြေညာထားကြ၏။ ရည်ပစ္စည်းများအတွက်မူ ထုံးတမ်းအတိုင်း နှစ်ဆဖြစ်ရမည်ဟုညွှန်ပြထားသည်။
Verse 77
भद्रदारु देवकाष्ठं दारु स्याद्देवदारुकम् / कुष्ठमामयमाख्यातं मांसीञ्च नलदंशनम्
ဘဒ္ဒရာရုကို «ဒေဝကာဋ္ဌ» (နတ်ဘုရား၏ သစ်) ဟုခေါ်ကြပြီး၊ ဒေဝဒါရုဟုခေါ်သော သစ်ကို «ဒေဝဒါရုက» ဟုလည်း ခေါ်ကြသည်။ «ကုဋ္ဌ» ကိုလည်း «အာမယ» (ရောဂါပျောက်ဆေး) ဟုဆိုကြပြီး၊ «မာံစီ» ကိုလည်း «နလဒ-အံသန» ဟုခေါ်ကြသည်။
Verse 78
शङ्खः शुक्तिनखः शङ्खो व्याघ्रो व्याघ्रनखः स्मृतः / पुरं पलङ्कषं विद्यान्महिषाक्षञ्च गुग्गुलुः
ဤအမည်တို့ကို သိမှတ်ရမည်— «ရှင်ခ» ကို «ရှုက္တိနခ» ဟုလည်း ခေါ်ကြ၏; «ရှင်ခ» (အခြားအမည်) လည်းရှိ၏; «ဗျာဃ္ရ» ကို «ဗျာဃ္ရနခ» ဟု မှတ်ယူကြသည်။ ထို့ပြင် «ပုရ» ကို «ပလင်္ကဿ» ဟု သိမှတ်ရပြီး «မဟိသာက္ษ» ကို «ဂုဂ္ဂုလု» ဟုလည်း ခေါ်ကြသည်။
Verse 79
रसो गन्धरसो बोले सर्जः सर्जरसो मतः / प्रियङ्गुः फलिनी श्यामा गौरी कान्तेति चोच्यते
«ရသ» ကိုလည်း «ဂန္ဓရသ» ဟုခေါ်ကြပြီး၊ «ဆာရ္ဇ» ကို «ဆာရ္ဇရသ» ဟုလည်း သဘောပေါက်ရသည်။ «ပရိယင်္ဂု» ကိုလည်း «ဖလိနီ», «ရှျာမာ», «ဂေါရီ» နှင့် «ကာန္တာ» ဟုလည်း ခေါ်ကြသည်။
Verse 80
करञ्जौ नक्तमालः स्यात्पूतिकश्चिरबिल्वकः / शिग्रुः शोभाञ्जनो नाम ज्ञानमानश्च कीर्तितः
«ကရဉ္ဇ» ကို «နက္တမာလ» ဟုလည်း ခေါ်ကြပြီး၊ «ပူတိက» ကို «စိရဘိလ္ဝက» ဟုလည်း ခေါ်ကြသည်။ «ရှိဂ္ရု» သည် «ရှောဘာဉ္ဇန» ဟူသော အမည်ဖြင့် သိကြပြီး၊ «ဉာဏမာန» ဟုလည်း ချီးမွမ်းခေါ်ဆိုကြသည်။
Verse 81
जया जयन्ती शरणी निर्गुण्डी सिन्धुवारकः / मोरटा पीलुपर्णो च तुण्डी स्यात्तुण्डिकेरिका
ဂျယာ၊ ဂျယန္တီ၊ ရှရဏီ၊ နိရ္ဂုဏ္ဍီ၊ စိန္ဓုဝါရက—ထို့ပြင် မောရဋာ၊ ပီလုပဏ္ဏ နှင့် တုဏ္ဍီ ဟူ၍လည်းရှိသည်။ «တုဏ္ဍီ» ကို «တုဏ္ဍိကေရိကာ» ဟုလည်း ခေါ်ကြသည်။
Verse 82
मदनो गालवो बोधो घोटा घोटी च कथ्यते / चतुरङ्गुल सम्पाको व्याधिघाताभिसंज्ञकः
(ဤဆေးပင်တို့ကို) မဒန (Madana)၊ ဂာလဝ (Gālava)၊ ဘောဓ (Bodha)၊ ဂိုဋာ (Ghoṭā) နှင့် ဂိုဋီ (Ghoṭī) ဟု ခေါ်ကြသည်။ လက်ချောင်းလေးချောင်းအတိုင်းအတာဖြင့် ပြင်ဆင်ထားသော အရာကို «ဗျာဓိ-ဃာတ» (ရောဂါဖျက်သူ) ဟု အမည်ပေးကြသည်။
Verse 83
विद्यादारग्वधं राजवृक्षं रैवतसंज्ञकम् / दन्ती काकेन्दुतिक्ता स्यात्कण्टकी च विकङ्कतः
ဒာရု-ဂွဒဟ (dāru-gvadha) ဟု ခေါ်သော အပင်ကို ရာဇ-ဝೃက္ษ (rāja-vṛkṣa) နှင့် ရိုင်ဝတ (raivata) ဟူသော အမည်များဖြင့်လည်း သိကြလော့။ ထိုနည်းတူ ဒန္တီ (dantī) ကို ကာက-အိန္ဒု-တိက္တာ (kāka-indu-tiktā) ဟုလည်း ခေါ်ကြပြီး၊ ဆူးပါသော ဝိကင်္ကတ (vikaṅkata) ကို ကဏ္ဍကီ (kaṇṭakī) ဟု သိကြသည်။
Verse 84
निम्बो ऽरिष्टः समाख्यातः पटोलं कोलकं विदुः / वयस्था च विशल्या च च्छिन्ना छिन्नरुहा मता
နိမ္ဗ (nimba) ကို အရိဋ္ဌ (Ariṣṭa) ဟုလည်း ခေါ်ကြသည်။ ပဋိုးလ (paṭola) ကို ကိုလက (kolaka) ဟု သိကြ၏။ ထိုနည်းတူ ဝယသ္သာ (vayasthā) ကို ဝိရှလျာ (viśalyā) ဟုလည်း ခေါ်ကြပြီး၊ ချိန္နာ (chinnā) ကို ချိန္နရုဟာ (chinnaruhā) ဟု သတ်မှတ်ကြသည်။
Verse 85
वशा दन्त्यमृता चेति गुडूचीनामसंग्रहः / किराततिक्तकश्चैव भूनिम्बः काण्डतिक्तकः
«ဝသာ» (Vaśā)၊ «ဒန္တျာ» (Dantyā) နှင့် «အမృతာ» (Amṛtā) ဟူသည်တို့သည် ဂုဍူချီ (Guḍūcī) ၏ အမည်စု ဖြစ်သည်။ ထို့အပြင် ၎င်းကို «ကိရာတ-တိက္တက» (Kirāta-tiktaka)၊ «ဘူနိမ္ဗ» (Bhūnimba) နှင့် «ကာဏ္ဍ-တိက္တက» (Kāṇḍa-tiktaka) ဟုလည်း ခေါ်ကြသည်။
Verse 86
सूत उवाच / नामान्येतानि च हरे वन्यानां भेषजां तथा / अतो व्याकरणं वक्ष्ये कुमारोक्तञ्च शौनक
စူတက ပြော၏— «ဟရီ (Hari) အို၊ ဤအမည်တို့သည် တောတွင်း၌ ပေါက်သော ဆေးပင်များ၏ အမည်များပင် ဖြစ်ကြသည်။ ယခုအခါ ရှောနက (Śaunaka) အို၊ ကုမာရ (Kumāra) ပြောခဲ့သကဲ့သို့ ၎င်းတို့၏ ဝျာကရဏ (သဒ္ဒါ) အရ အမည်ဖြစ်ပေါ်လာပုံကို ငါ ရှင်းလင်းမည်»။
Frequently Asked Questions
It defines Triphalā as a triad of fruits and names them in this passage as Udakīrya, Dīrghavṛnta, and Karañja—showing that Purāṇic/lexical traditions may present variant identifications compared to later standardized Āyurvedic triads.
Tryūṣaṇa/Vyoṣa is stated to be the triad of pungent spices: typically pippalī (long pepper), marica (black pepper), and śuṇṭhī (dry ginger), with the text explicitly naming these items in proximity and defining the group-term.
It lists: pippalī (long pepper), pippalī-mūla (root of long pepper), chavya, citraka, and śuṇṭhī—calling the set Pañcakola and also Kolaka.
The chapter equates karṣa with suvarṇa; gives relationships among māṣa, pala, kuḍava, prastha, āḍhaka, and droṇa; and notes a rule that liquid measures are prescribed as double relative to certain dry-measure standards.
It signals a pedagogical continuation: after listing paryāya-names, the next step is to justify/derive them via grammar and etymology (as attributed to Kumāra), strengthening memorability and interpretive clarity in technical vocabulary.