Adhyaya 150
Śvāsa-nidāna: Etiology, Types, Symptom Progression, and Fatal Prognosis
ဂရုဍပုရာဏ ဘြဟ္မခဏ္ဍ၏ ဆေးပညာဆန်သော ဆက်လက်အကြောင်းအရာတွင် ဓနွန္တရီသည် ရောဂါဖြစ်ပွားရခြင်းအကြောင်းအရာမှ śvāsa (အသက်ရှုကျပ်ခြင်း) ၏ nidāna ကို အထူးတလည် ရှင်းလင်းသည်။ ချောင်းဆိုးကြောင့် doṣa များတက်ကြွခြင်း၊ အစာအိမ်အူလမ်းကြောင်း မတည်ငြိမ်ခြင်း၊ အဆိပ်၊ ဖျားနာခြင်း၊ ပတ်ဝန်းကျင်အညစ်အကြေး၊ marma ထိခိုက်ဒဏ်ရာ၊ အေးရေထိတွေ့ခြင်း စသည့် အကြောင်းရင်းများကို ဖော်ပြပြီး အမျိုးအစား ၅ မျိုး ခွဲခြားကာ kapha က prāṇa-vāyu ကို ပိတ်ဆို့၍ ရင်ဘတ်အတွင်း srotas များညစ်ညမ်းခြင်းကို အဓိကထားသည်။ pūrvarūpa (ကြိုတင်လက္ခဏာ) မှ စ၍ vāyu ပြန်လှန်တက်ခြင်း၊ လည်ချောင်းတွင် ရှိုင်းသံနှင့် ချောင်းဆိုးခြင်း၊ မူးဝေသတိလစ်ခြင်း၊ ချွဲတက်ခြင်း၊ လဲလျောင်း၍ မရှုနိုင်ခြင်း၊ ပါးစပ်ခြောက်ခြင်း၊ အေးလျှင် ပိုဆိုးခြင်းတို့သို့ အဆင့်လိုက် တိုးတက်လာသည်။ သန်မာသူတွင် ထိန်းနိုင်သော yāpya အခြေအနေကို ဖော်ပြပြီး ဖျားနာနှင့် သတိလစ်ခြင်းပါသော မကုသနိုင်လောက်သည့် အခြေအနေများနှင့် ခွဲပြသည်။ နောက်ဆုံးတွင် ariṣṭa (သေမင်းလက္ခဏာ) အဖြစ် စိတ်လွဲခြင်း၊ အရောင်အလင်းပျောက်ခြင်း၊ မျက်လုံးအပေါ်ကြည့်ခြင်း၊ ဆီးနှင့် ဝမ်းပိတ်ခြင်း၊ ချွဲက ပါးစပ်နှင့် နားကို ပိတ်ခြင်း၊ marma ကို ထိုးဖောက်သကဲ့သို့ နာကျင်ခြင်းတို့ကို ပြောကာ နောက်အခန်းတွင် cikitsā သို့ ကူးပြောင်းမည်ဟု ညွှန်ပြသည်။
Shlokas
Verse 1
धन्वन्तरिरुवाच / अथातः श्वासरोगस्य निदानं प्रवदाम्यहम् / कासवृद्ध्या भवेच्छ्वासः पूर्वैर्वा दोषकोपनैः
ဓနွန္တရိက ပြောကြားသည်—ယခုမှစ၍ အသက်ရှူခက်သောရောဂါ (śvāsa) ၏ အကြောင်းရင်း (nidāna) ကို ငါဟောပြမည်။ အသက်ရှူခက်ခြင်းသည် ချောင်းဆိုးတိုးပွားခြင်းကြောင့်လည်း ဖြစ်နိုင်သကဲ့သို့၊ ယခင်က ဒို့ရှ(ကိုယ်တွင်းဒေါသ) များ ကွက်ကွက်ကွင်းကွင်း ကုန်ခမ်းကွက်ကွက်ကွင်းကွင်း မဟုတ်ဘဲ ကုန်ထွက်ကာ လှုံ့ဆော်လာခြင်းကြောင့်လည်း ဖြစ်နိုင်သည်။
Verse 2
आमातिसारवमथुविषपाण्डुज्वरैरपि / रजोधूमानिलैर्मर्मघातादपि हिमाम्बुना
ဝမ်းလျှောသွေးနှင့် အန်ခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း၊ အဆိပ်သင့်ခြင်း၊ အဝါရောင်ရောဂါ(ပန်ဒု) နှင့် ဖျားနာခြင်းတို့ကြောင့်လည်းကောင်း၊ ဖုန်မှုန့်၊ မီးခိုးနှင့် ပြင်းထန်သောလေကြောင့်လည်းကောင်း၊ မർമ(အသက်အရေးပါသောနေရာ) ထိခိုက်ဒဏ်ရာကြောင့်လည်းကောင်း၊ အေးမြသောရေကြောင့်တောင်လည်းကောင်း—ဤအရာတို့ကြောင့် လူသည် ဒုက္ခရောက်နိုင်သည်။
Verse 3
क्षुद्रकस्तमकश्छिन्नो महानूर्ध्वश्च पञ्चमः / कफोपरुद्धगमनपवनो विष्वगास्थितः
အမျိုးအစားများမှာ—အသေးစား တမက (kṣudraka tamaka)၊ ခဏခဏဖြတ်တောက်ဖြစ်သော (chinna) အမျိုး၊ ပြင်းထန်သော (mahān) အမျိုး၊ နှင့် ပဉ္စမအဖြစ် အပေါ်သို့တက်သော (ūrdhva) အမျိုး—ကဖ (kapha) ကြောင့် လှုပ်ရှားမှုတားဆီးခံရသော ပရာဏဝါယု (prāṇa-vāyu) သည် ကိုယ်တစ်လျှောက် ပျံ့နှံ့နေသည်။
Verse 4
प्राणोदकान्नवाहीनि दुष्टस्रोतांसि दूषयन् / उरः स्थः कुरुते श्वासमामाशयसमुद्भवम्
ပရာဏ (အသက်ရှု)၊ ရေ၊ အစာကို သယ်ဆောင်သော ပျက်စီးနေသည့် စရောတစ် (srotas) လမ်းကြောင်းများကို ညစ်ညမ်းစေပြီး၊ ရင်ဘတ်တွင် တည်နေသော ရောဂါသည် အစာအိမ်မှ ပေါ်ထွန်းလာသော အသက်ရှုခက်ခဲမှုကို ဖြစ်စေသည်။
Verse 5
प्राग्रूपं तस्य हृत्पार्श्वशूलं प्राणविलोमता / आनाहः शङ्खभेदश्च तत्रायासो ऽतिभोजनैः
၎င်း၏ အစပြုလက္ခဏာများမှာ—နှလုံးအနီးနှင့် ဘေးရင်ဘတ်နာကျင်ခြင်း၊ ပရာဏဝါယု၏ လှုပ်ရှားမှု ပြောင်းပြန်ဖြစ်ခြင်း၊ ဝမ်းဖောင်းတင်းခြင်း၊ နှင့် နားခေါင်းဘက် (temple) ကွဲသလိုနာခြင်းတို့ ဖြစ်သည်။ ထိုအခြေအနေတွင် အလွန်အကျွံစားသောက်ခြင်းကြောင့် ပင်ပန်းမှု ဖြစ်ပေါ်လာသည်။
Verse 6
प्रेरितः प्रेरयन्क्षुद्रं स्वयं स समलं मरुत् / प्रतिलोमं शिरा गच्छेदुदीर्य पवनः कफम्
လှုံ့ဆော်ခံရသောအခါ၊ အညစ်အကြေးပါဝင်၍ အညစ်အကြေးများကို မောင်းနှင်နေသော ဝါယုသည် လမ်းကြောင်းများအတွင်း ပြောင်းပြန်သွားလာသည်။ အပေါ်သို့တက်လာသော လေသည် ကဖ (kapha) ကို ခေါင်းဘက်သို့ တွန်းပို့စေသည်။
Verse 7
परिगृह्यशिरोग्रीवमुरः पार्श्वे च पीडयन् / कासं घुर्घुरकं मोहमरुचिम्पीनसं भृशम्
ခေါင်းနှင့် လည်ပင်းကို ဖမ်းဆုပ်သကဲ့သို့ ဖြစ်စေကာ၊ ရင်ဘတ်နှင့် ဘေးရင်ဘတ်ကို ပြင်းပြင်းထန်ထန် ဖိနှိပ်လျက်—ပြင်းထန်သော ချောင်းဆိုးခြင်း၊ လည်ချောင်းတွင် ဂွမ်းဂွမ်းမြည်သံ၊ မူးဝေ၍ စိတ်လွဲခြင်း၊ အစာမစားချင်ခြင်း၊ နှင့် နှာရည်ယို (catarrh) ပြင်းထန်ခြင်းတို့ ဖြစ်ပေါ်လာသည်။
Verse 8
करोति तीव्रवेगञ्च श्वासं प्राणोपतापिनम् / प्रताम्येत्तस्य वेगेनष्ठीवनान्ते क्षणं सुखी
သူသည် အလွန်ပြင်းထန်သောအရှိန်ဖြင့် အသက်ရှူလာပြီး၊ ထိုအသက်ရှူသည် ပရာဏ (အသက်လေ) ကိုညှဉ်းပန်းစေ၏။ အရှိန်ကြောင့် မောလဲသွားပြီး၊ နောက်ဆုံးတွင်—ချွဲထွက်အပြီး—ခဏတာ သက်သာမှုကိုသာ ရရှိ၏။
Verse 9
कृच्छ्राच्छयानः श्वसिति निषण्णः स्वास्थ्यमर्हति / उच्छ्रिताक्षो ललाटेन स्विद्यता भृशमार्तिमान्
သူသည် လဲလျောင်းနေစဉ် အလွန်ခက်ခဲစွာသာ အသက်ရှူနိုင်၏; ထိုင်နေသော်လည်း သက်သာမှု မရနိုင်။ မျက်လုံးကို အပေါ်သို့လှန်ထားပြီး နဖူးပေါ်တွင် ချွေးစက်စက်ကျကာ အလွန်ပြင်းထန်သော ဝေဒနာကို ခံစားရ၏။
Verse 10
विशुष्कास्यो मुहुः श्वासः काङ्क्षत्युष्णं सवेपथुः / मेघाम्बुशीतप्राग्वातैः श्लेष्मलैश्च विवर्धते
သူ၏ပါးစပ် ခြောက်သွေ့လာပြီး၊ အသက်ရှူရန် မကြာခဏ ဟပ်ဟပ်ရှူ၏၊ အပူအနွေးကို တောင့်တကာ တုန်ယင်၏။ အအေး၊ မိုးတိမ်တင်သော မိုးလေ၊ အရှေ့လေ၊ နှင့် ကဖ (kapha) ဆိုင်ရာ ချွဲရောဂါများကြောင့် ဤအခြေအနေ ပိုမိုဆိုးရွားလာ၏။
Verse 11
स याप्यस्तमकः साध्यो नरस्य बलिनो भवेत् / ज्वरमूर्छावतः सीतैर्न शाम्येत्प्रथमस्तु सः
«ယာပျ-အස්တမက» ဟုခေါ်သော ရောဂါသည် ကုသနိုင်ပြီး အားကောင်းသော ယောက်ျားတွင် ပျောက်ကင်းနိုင်၏။ သို့သော် ဖျားနာခြင်းနှင့် မောလဲခြင်းရှိသူတွင် အအေးပေးသော ကုထုံးများဖြင့်ပင် အစပိုင်းတွင် မလျော့သက်သာ။
Verse 12
कासश्वसितवच्छीर्णमर्मच्छेदरुजार्दितः / सस्वेदमूर्छः सानाहो बस्तिदाहविबोधवान्
ချောင်းဆိုးခြင်းနှင့် အသက်ရှူခက်ခဲခြင်းကြောင့် နှိမ့်ချိန်ကာ ပိန်လှီသွား၏။ အရေးကြီးသော မర్మ (vital points) များကို ဖြတ်တောက်သကဲ့သို့ နာကျင်၍၊ ချွေးစိုစိုနှင့် မောလဲကာ၊ အတားအဆီးကြောင့် ဖောင်းအောင့်ပြီး၊ ဆီးအိမ်တွင် ပူလောင်နာကျင်သော်လည်း သတိမပျောက်ဘဲ သိမြင်နေ၏။
Verse 13
अधोदृष्टिः शुताक्षस्तु स्निह्यद्रक्तैकलोचनः / शुष्कास्यः प्रलपन्दीनो नष्टच्छायो विचेतनः
သူသည် အောက်သို့ငုံ့ကြည့်၏။ မျက်လုံးများ မတောက်ပဘဲ နက်ရှိုင်းကျသွားပြီး မျက်လုံးတစ်ဖက်မှာ သွေးနီစွန်းလိမ်းထားသကဲ့သို့ ဖြစ်၏။ ပါးစပ်ခြောက်ကပ်၍ မသေချာစွာ ပြောရင်း၊ အသက်ဝင်အရိပ်တောက်ပမှု ပျောက်ကွယ်ကာ သတိလစ်သွား၏။
Verse 14
महातामहता दीनो नादेन श्वसिति क्रथन् / उद्धूयमानः संरब्धो मत्तर्षभ इवानिशम्
အလွန်အမင်း အမှောင်ထုကြီးက ဖိစီးသဖြင့် ထိုဒုက္ခသည်သည် အသံကြီးဖြင့် အသက်ရှူကာ ဟန်ဟန်တက်တက် ပင်ပန်း၍ ရင်ခေါင်းတုန်လှုပ်၏။ လှုပ်ခတ်ပစ်လွှတ်ခံရသကဲ့သို့ စိတ်လှုပ်ရှားကာ မူးယစ်နွားထီးကဲ့သို့ မရပ်မနား ဒေါသထွက်ရူးသွပ်၏။
Verse 15
प्रनष्टज्ञानविज्ञानो विभ्रान्तनयनाननः / नेत्रे समाक्षिपन्बद्धमूत्रवर्चा विशीर्णवाक्
အသိပညာနှင့် ခွဲခြားသိမြင်မှု ပျောက်ကွယ်သွား၍ မျက်လုံးနှင့် မျက်နှာ ရှုပ်ထွေးမောဟဖြစ်ကာ မျက်လုံးကို အပေါ်သို့ လှန်တင်၏။ ဆီးနှင့် ဝမ်း တားဆီးကပ်ကာ စကားသံ ပျက်ပြားအားနည်းလာ—သေခါနီးသူကို ဤသို့ မြင်ရ၏။
Verse 16
शुष्ककण्ठो मुहुश्चैव कर्णशङ्खाशिरो ऽतिरुक् / यो दीर्घमुच्छ्वसित्यूर्ध्वं न च प्रत्याहरत्यधः
လည်ချောင်းခြောက်ကပ်၍ မကြာခဏ ထပ်တလဲလဲ ဖြစ်ကာ နား၊ နားဘေးခေါင်းပိုင်းနှင့် ခေါင်းတွင် အလွန်နာကျင်၏။ သူသည် အသက်ကို အပေါ်သို့ ရှည်လျားစွာ ဆွဲရှူသော်လည်း အောက်သို့ ပြန်မဆုတ်နိုင်—ဤသည်မှာ သေမင်းနီးလာသည့် လက္ခဏာတည်း။
Verse 17
श्लेष्मावृतमुखश्रोत्रः क्रुद्धगन्धवहार्दितः / ऊर्ध्वं समीक्षते भ्रान्तमक्षिणी परितः क्षिपन्
ပါးစပ်နှင့် နားတို့ကို ချွဲကပ်ကာ ပိတ်ဆို့နေပြီး အနံ့ဆိုးပြင်းထန်သော လေဝင်လေထွက်ကြမ်းတမ်းမှုက နှိပ်စက်၏။ သူသည် မောဟစွာ အပေါ်သို့ ကြည့်ကာ မျက်လုံးများသည် အရပ်ရပ်သို့ မငြိမ်မသက် လှုပ်ရှားပစ်လွှတ်နေ၏။
Verse 18
मर्मसु च्छिद्यमानेषु परिदेवी निरुद्धवाक् / एते सिध्येयुरव्यक्ताः व्यक्ताः प्राणहरा ध्रुवम्
အသက်အရေးပါသော မർമများကို ထိုးဖောက်ဖြတ်တောက်နေစဉ်၊ သူမသည် ငိုကြွေး၍ စကားသံတိတ်ကာ တားဆီးခံရ၏။ ဤအင်အားတို့သည် မထင်ရှားသေးလျှင် မမြင်မိနိုင်သော်လည်း၊ ထင်ရှားလာသောအခါ အမှန်တကယ် အသက်ကိုဖျက်ဆီးသူများ ဖြစ်လာသည်။
Frequently Asked Questions
The chapter lists kṣudraka-tamaka (minor tamaka), chinna (intermittent), mahān (severe), and ūrdhva (upward-moving) as named types, with the presentation explained through prāṇa-vāyu being obstructed by kapha and spreading abnormally; the passage treats this typology as a diagnostic framework rather than a mere symptom list.
The text describes kapha blocking normal prāṇa-vāyu pathways, forcing vāyu into a contrary (pratiloma) course through the channels; as prāṇa rises upward it drives kapha toward the head, producing throat rattle, cough, catarrh, faintness, and escalating breath distress.