Shloka 11
प्रत्याहारवर्णनम्
Pratyāhāra—Cosmic Withdrawal / Dissolution Sequence
Devanagari script
ग्रस्ते च सलिले तेजः सर्वतोमुखमीक्षते / अथाग्निः सर्वतो व्याप्त आदत्ते तज्जलं तदा
Transliteration
graste ca salile tejaḥ sarvatomukhamīkṣate / athāgniḥ sarvato vyāpta ādatte tajjalaṃ tadā
Translation
ရေကို မျိုသိမ်းလိုက်သောအခါ တေဇောသည် အရပ်ရပ်သို့ မျက်နှာမူ၍ ကြည့်သည်။ ထို့နောက် အရပ်ရပ်သို့ ပြန့်နှံ့သော မီးသည် ထိုရေကို ထိုခဏတွင်ပင် စုပ်ယူသည်။
Word by Word
ग्रस्तेwhen (the water) is consumed
ग्रस्ते:
Adhikarana (अधिकरण)
TypeVerb
Root√gras (धातु) + ग्रस्त (कृदन्त)
Formभूतकृदन्त (क्त/PPP), Locative (सप्तमी) एकवचन, नपुंसकलिङ्गे/पुंलिङ्गे—सन्दर्भे ‘सलिले’ इत्यस्य विशेषणम्; ‘when (it is) swallowed/consumed’
चand
च:
Sambandha (सम्बन्ध/समुच्चय)
TypeIndeclinable
Rootच (अव्यय)
Formसमुच्चयार्थक-अव्यय
सलिलेin/when the water
सलिले:
Adhikarana (अधिकरण)
TypeNoun
Rootसलिल (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, Locative (सप्तमी) एकवचन
तेजःfire/energy
तेजः:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootतेजस् (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, Nominative (प्रथमा) एकवचन
सर्वतः-मुखम्all-faced/on all sides
सर्वतः-मुखम्:
Viśeṣaṇa (विशेषण)
TypeAdjective
Rootसर्वतः (अव्यय) + मुख (प्रातिपदिक)
Formअव्ययीभावः (सर्वतः मुखम् = ‘having faces on all sides’), नपुंसकलिङ्ग, Accusative (द्वितीया) एकवचन; तेजः-विशेषणम्
ईक्षतेlooks/appears
ईक्षते:
Kriya (क्रिया)
TypeVerb
Root√īkṣ (धातु)
Formलट् (Present), प्रथमपुरुष, एकवचन, आत्मनेपद
अथthen
अथ:
Sambandha (सम्बन्ध/क्रम)
TypeIndeclinable
Rootअथ (अव्यय)
Formअनन्तरार्थक-अव्यय (then/thereupon)
अग्निःfire
अग्निः:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootअग्नि (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, Nominative (प्रथमा) एकवचन
सर्वतःeverywhere
सर्वतः:
Deśa (देश)
TypeIndeclinable
Rootसर्वतः (अव्यय)
Formदेशवाचक-अव्यय (everywhere)
व्याप्तःspread/pervading
व्याप्तः:
Viśeṣaṇa (विशेषण)
TypeVerb
Rootvi-ā-√āp (धातु) + व्याप्त (कृदन्त)
Formभूतकृदन्त (क्त/PPP), पुंलिङ्ग, Nominative (प्रथमा) एकवचन; अग्नि-विशेषणम् ‘pervaded/spread’
आदत्तेtakes/seizes
आदत्ते:
Kriya (क्रिया)
TypeVerb
Rootā-√dā (धातु)
Formलट् (Present), प्रथमपुरुष, एकवचन, आत्मनेपद
तत्-जलम्that water
तत्-जलम्:
Karma (कर्म)
TypeNoun
Rootतद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक) + जल (प्रातिपदिक)
Formकर्मधारयः (तत् जलम् = ‘that water’), नपुंसकलिङ्ग, Accusative (द्वितीया) एकवचन
तदाthen
तदा:
Kāla (काल)
TypeIndeclinable
Rootतदा (अव्यय)
Formकालवाचक-अव्यय