Next Mantra

Mantra 1

Sukta 6

ब्रह्मविद्या। ब्रह्म जज्ञानं प्रथमं पुरस्ताद् वि सीमतः सुरुचो वेन आवः । स बुध्न्याऽ उपमा अस्य विष्ठाः सतश्च योनिमसतश्च वि वः

brahmavidyā́ | bráhma jajñānám prathamám purástād ví sīmatáḥ surúco vená ā́vaḥ | sá budhnyā́ upamá̄ asya viṣṭhā́ḥ satáś ca yónim ásataś ca ví vaḥ ||

Brahman—knowing, first in the beginning—Vena, of goodly radiance, from the boundary, set it forth. Its likenesses are the deep foundations, its stations; it spread abroad the womb of what is, and of what is not.

ब्रह्मब्रह्म; पवित्र/परम ज्ञान
ब्रह्म:
Karma (जज्ञा-क्रिया का विषय/ज्ञेय) अथवा (समास/शीर्षक-रूपेण)
TypeNoun
Rootब्रह्मन् (प्रातिपदिक) अथवा √बृह् (वृद्धौ) से निष्पन्न
जज्ञानम्जानने वाला/ज्ञात (ब्रह्म-ज्ञ)
जज्ञानम्:
Karma/Viśeṣaṇa (ब्रह्म का विशेषण: ‘ब्रह्म को जानने/ज्ञात’)
TypeVerb-derived (Participle/Nominal)
Root√ज्ञा (अवबोधने) → जजान (परफेक्ट) → जज्ञान (कृदन्त/नामधातु-रूप)
प्रथमम्सबसे पहले
प्रथमम्:
Adhikaraṇa (काल/क्रम-निर्देश) / Viśeṣaṇa
TypeAdjective
Rootप्रथम (प्रातिपदिक)
पुरस्तात्पूर्व में; आरम्भ में
पुरस्तात्:
Adhikaraṇa
TypeIndeclinable
Rootपुरस् + तात् (अव्ययीभाव/अव्यय)
विविभिन्न/विशेष रूप से (उपसर्ग)
वि:
TypeIndeclinable (Prefix)
Rootवि (उपसर्ग)
सीमतःसीमा/मर्यादा से (पार/बाहर)
सीमतः:
Apādāna
TypeNoun (Ablative)
Rootसीमन्/सीमा (प्रातिपदिक)
सुरुचःसु-दीप्त/सु-रुचि (उज्ज्वल)
सुरुचः:
Kartā (आवः का कर्ता: ‘वेनः’ का विशेषण)
TypeAdjective
Rootसु-रुच् (प्रातिपदिक; ‘सु’ उपसर्ग + रुच् ‘दीप्ति/रुचि’)
वेनःवेन (ऋषि/प्रेरित द्रष्टा; ‘कवि/प्रेरणा’)
वेनः:
Kartā
TypeNoun
Rootवेन (प्रातिपदिक)
आवःआया/प्रकट हुआ/प्राप्त हुआ
आवः:
TypeVerb
Root√अव् (रक्षणे/गत्यर्थे) अथवा √आ (प्राप्तौ) + √अव्; वैदिक लिट्/लुङ्-सम्भाव्य
वह
:
Kartā (अगले वाक्य में)
TypePronoun
Rootतद् (सर्वनाम)
बुध्न्याःआधार-सम्बन्धिनी/गर्भस्थ (स्त्रियाँ/शक्तियाँ)
बुध्न्याः:
Kartā/Viśeṣya (उपमा/विष्ठाः के साथ संबद्ध)
TypeAdjective/Noun
Rootबुध्न्य (प्रातिपदिक; ‘बुध्न’/‘बुध्न्य’ = आधार/गर्भ/अन्तःस्थ)
उपमाःउपमाएँ/समानताएँ
उपमाः:
Kartā/Pradhāna-nāma (विष्ठाः के साथ: ‘उपमाएँ/समानताएँ’)
TypeNoun
Rootउपमा (प्रातिपदिक)
अस्यइसका
अस्य:
Sambandha (सम्बन्ध/षष्ठी)
TypePronoun
Rootइदम् (सर्वनाम)
विष्ठाःआधार/स्थितियाँ/निवास
विष्ठाः:
Kartā (अस्ति-लोपित वाक्य में विधेय) / Adhikaraṇa-सदृश
TypeNoun
Rootविष्ठा (प्रातिपदिक; ‘स्थापन/आधार/निवास’ अर्थ-परक वैदिक)
सतःसत् (अस्तित्व/भूत) का
सतः:
Sambandha (योनि का षष्ठी-सम्बन्ध)
TypeNoun/Adjective
Rootसत् (√अस् ‘भू’ से वर्तमान कृदन्त)
और
:
TypeIndeclinable
Rootच (निपात)
योनिम्योनि/उद्गम/आधार
योनिम्:
Karma (वि वः/विवः—क्रिया का कर्म)
TypeNoun
Rootयोनि (प्रातिपदिक)
असतःअसत् (अभाव/अप्रकट) का
असतः:
Sambandha
TypeNoun/Adjective
Rootअसत् (न- + सत्)
और
:
TypeIndeclinable
Rootच (निपात)
विविशेष रूप से/विभागशः
वि:
TypeIndeclinable (Prefix)
Rootवि (उपसर्ग)
वःप्रकट किया/विभाजित किया
वः:
TypeVerb
Root√वह्/√ऊह्? (वैदिक पाठ ‘विवः/वः’), अथवा √वस् (निवासे) से ‘विवः’ (प्रकट करना) — पाठभेद-संभाव्य

Rishi: Traditionally associated with speculative seers (Vena appears within the verse); precise r̥ṣi attribution varies

Devata: Brahman (cosmic principle); Vena as seer-agent

Chandas: Triṣṭubh-like cadence (mixed/irregular in AV speculative hymns)

{"primary_rasa":"shanta","secondary_rasa":"adbhuta","emotional_arc":"From awe at origins to quiet stabilization in a single ground.","listener_experience":"Vastness, clarity, and calm; a sense that ritual speech stands on unshakable foundations.","intensity":4}