Adhyaya 73
अध्याय ७३: सूर्यपूजाविधिः (Sūrya-pūjā-vidhi — The Procedure for Sun-Worship)
ဤအধ্যာယတွင် Īśāna-kalpa အစဉ်အလာအရ စနစ်တကျသော Sūrya-upāsanā (နေဘုရားပူဇော်နည်း) ကို သင်ကြားပြီး nyāsa၊ bīja-mantra များကို ကိုယ်အင်္ဂါများပေါ်တွင် တင်သွင်းခြင်း၊ mudrā-ရိတုအကျင့်များနှင့် rakṣā/avaguṇṭhana ကာကွယ်ရေးအလွှာများကို အလေးထားသည်။ လက်နှင့် ကိုယ်အင်္ဂါများတွင် သန့်စင်တင်သွင်းခြင်းမှ စ၍ «ငါသည် အလင်းရောင်ဖြစ်သော စူရျ (Sūrya) ဖြစ်သည်» ဟူသော အတ္တသမားဓိဖြင့် ဆက်ကာ arghya ကို အဓိက ပူဇော်အဖြစ် ဆောင်ရွက်သည်။ အနီရောင် အမှတ်/ယန္တရားကို ရိတုအခြေခံနေရာအဖြစ် ပြင်ဆင်ပူဇော်ပြီး ပစ္စည်းများကို ပက်ဖျန်းသန့်စင်ကာ အရှေ့မျက်နှာပြု၍ ပူဇော်သည်။ ထို့နောက် နေရာခွဲခြားကာကွယ်ရေးမြေပုံဆွဲသကဲ့သို့ Gaṇeśa ကို သတ်မှတ်နေရာများတွင် ပူဇော်၍ Guru ကို မီးထဲတွင် ဂုဏ်ပြုကာ နေဘုရားရုပ်သဏ္ဍာန်အတွက် အလယ်ပလ္လင်/အာသနကို တည်စေသည်။ ပဒ္မ-မဏ္ဍလတွင် rāṃ, rīṃ, raṃ, rūṃ, reṃ, raiṃ; roṃ, rauṃ စသော နေဘီဇာနှင့် śakti များကို ထည့်သွင်းကာ ṣaḍakṣara နေရုပ်ကို arkāsana ပေါ်တွင် တင်သွင်းသည်။ «Hrāṃ Hrīṃ Saḥ» ပါဝင်သော အာဝါဟနမန်တရများနှင့် vimba-, padma-, bilva-mudrā များကို အသုံးပြုပြီး aṅga-nyāsa (နှလုံး၊ ခေါင်း၊ śikhā၊ kavaca၊ netra၊ astra) ကို ဦးတည်ရာများနှင့် ချိတ်ဆက်ဆောင်ရွက်သည်။ Soma, Budha, Bṛhaspati, Śukra နှင့် Mars, Saturn, Rāhu, Ketu တို့၏ bīja ပူဇော်ခြင်းဖြင့် ဂြိုဟ်ဝတ်ပြုမှုကိုလည်း ထည့်သွင်းထားသည်။ နိဂုံးတွင် japa၊ arghya၊ stuti၊ အပြစ်လွှတ်တောင်းပန်ခြင်း၊ saṃhāriṇī upasaṃskṛti ဖြင့် သေးငယ်စွာ ပြန်လည်သိမ်းဆည်းခြင်းကို ပြုလုပ်ကာ Ravi ကြောင့် japa၊ dhyāna၊ homa တို့ အကျိုးရှိကြောင်း ဆိုသည်။
Shlokas
Verse 1
इत्य् आदिमहापुराणे आग्नेये स्नानादिविधिर्नाम द्विसप्ततितमो ऽध्यायः अथ त्रिसप्ततितमो ऽध्यायः सूर्यपूजाविधिः ईश्वर उवाच वक्ष्ये सूर्यार्चनं स्कन्द कराङ्गन्यासपूर्वकं अहं तेजोमयः सूर्य इति ध्यात्वार्घ्यमर्चयेत्
ဤသို့ဖြင့် အဂ္နိပုရာဏ၌ “ရေချိုးခြင်းနှင့် ဆက်စပ်သော ဝိဓိများ” ဟူသော အမည်ရှိ သတ္တမဆယ်နှစ်မြောက် အခန်း ပြီးဆုံး၏။ ယခု သတ္တမဆယ်သုံးမြောက် အခန်း “နေမင်းပူဇော်နည်း (Sūrya-pūjā-vidhi)” စတင်၏။ အရှင်က မိန့်တော်မူသည်—“အို စကန္ဒ၊ လက်နှင့် ကိုယ်အင်္ဂါတို့၌ နျာသ (nyāsa) အစီအမံဖြင့် စတင်ကာ နေမင်းကို ပူဇော်နည်းကို ငါဟောမည်။ ‘ငါသည် တေဇောမယ နေ (Sūrya) ဖြစ်သည်’ ဟူ၍ သာမဏ်တော်တင်ပြီး အရ္ဃျ (arghya) ရေကန့်ကွက်ဖြင့် ပူဇော်ရမည်။”
Verse 2
पूरयेद्रक्तवर्णेन ललाटाकृष्टविन्दुना तं संपूज्य रवेरङ्गैः कृत्वा रक्षावगुण्ठनं
(သတ်မှတ်ထားသော အကွက်/ပုံစံ) ကို အနီရောင်အမှုန့်ဖြင့် ဖြည့်ရမည်၊ နဖူးမှ ဆွဲယူထားသော အစက်တစ်စက်ဖြင့် ထိုအမှတ်ကို ထင်ရှားစေ၍။ ထို့နောက် နေမင်း၏ အင်္ဂါဆိုင်ရာ ပူဇော်ပစ္စည်းများဖြင့် ထိုအမှတ်ကို ပူဇော်ပြီးလျှင် ကာကွယ်ဖုံးအုပ်သည့် ရိတု (rakṣā-avagunṭhana) ကို ပြုလုပ်ရမည်။
Verse 3
सम्प्रोक्ष्य तज्जलैर् द्रव्यं पूर्वास्यो भानुमर्चयेत् ॐ अं हृद्वीजादि सर्वत्र पूजनं दण्डिपिङ्गलौ
ထိုရေဖြင့် ပူဇော်ပစ္စည်းများကို ပက်ဖျန်းသန့်စင်ပြီး အရှေ့ဘက်ကို မျက်နှာမူကာ နေမင်းကို ပူဇော်ရမည်။ နေရာအနှံ့ ပူဇော်ခြင်းကို နှလုံးဗီဇ (hṛd-bīja) မှ စ၍ «Oṃ aṃ» ဟူသော မန္တရဖြင့် ပြုလုပ်ရမည်။ ထို့ပြင် အထောက်အကူ ဒေဝတားများဖြစ်သော ဒဏ္ဍင် (Daṇḍin) နှင့် ပိင်္ဂလ (Piṅgala) ကိုလည်း ပူဇော်ရမည်။
Verse 4
द्वारि दक्षे वामपार्श्वे ईशाने अं गणाय च अग्नौ गुरुं पीठमध्ये प्रभूतं चासनं यजेत्
တံခါးဝ၌ ညာဘက်၊ ဘယ်ဘက်နှင့် အီရှာန (မြောက်အရှေ့) ထောင့်တွင် «aṃ» ဟူသော အက္ခရာဖြင့် ဂဏေရှ (Gaṇeśa) ကို ပူဇော်ရမည်။ မီးပလ္လင်/အဂ္နိနေရာတွင် ဂုရု (Guru) ကို ပူဇော်ရမည်။ ပီဋ္ဌ (pīṭha) အလယ်၌ အင်အားကြီးသော အရှင်ကို သူ၏ အာသန (āsana) နှင့်အတူ ပူဇော်ရမည်။
Verse 5
अग्न्यादौ विमलं सारमाराध्यं परमं सुखं सितरक्तपीतनीलवर्णान् सिंहनिभान् यजेत्
အဂ္နိမှ စ၍ မလိန်ကင်းသော အနှစ်သာရမြတ်ကို—ပူဇော်အာရాధနာရန် ထိုက်တန်၍ အမြင့်ဆုံးသော သုခကို ပေးစွမ်းသော—အဖြူ၊ အနီ၊ အဝါ၊ အပြာ အရောင်များဖြင့် စင်္ဟာသဏ္ဌာန်ကဲ့သို့ ထင်ရှားသော ရုပ်သဏ္ဌာန်များအဖြစ် ယဇ်ပူဇော်ရမည်။
Verse 6
पद्ममध्ये रां च दीप्तां रीं सूक्ष्मां रं जयांक्रमात् रूं भद्रां रें विभूतीश् च विमलां रैममोघया
ပဒ္မ၏ အလယ်၌ ဘီဇမంత్ర rāṃ ကို တောက်ပသော သက္တိအဖြစ်၊ rīṃ ကို သေးငယ်နူးညံ့သော သက္တိအဖြစ် ထားရမည်။ ထို့နောက် အစဉ်လိုက် raṃ ကို အောင်မြင်သော (Jayā) သက္တိအဖြစ်၊ ထို့နောက် rūṃ ကို မင်္ဂလာသော သက္တိအဖြစ်၊ reṃ ကို ပေါ်ထွန်းမှုတို့၏ အရှင် သက္တိအဖြစ်၊ နောက်ဆုံး raiṃ ကို မလိန်ကင်း၍ မပျက်မယွင်းသော သက္တိအဖြစ် ထားရမည်။
Verse 7
रों रौं विद्युता शक्तिं पूर्वाद्याः सर्वतोमुखाः ॐ हां हृद्वीजादीति ख, चिह्नितपुस्तकपाठः रुं जयां क्रमादिति ख, चिह्नितपुस्तकपाठः रं मध्ये अर्कासनं स्यात् सूर्यमूर्तिं षडक्षरं
roṃ နှင့် rauṃ ဟူသော အက္ခရာများဖြင့် «ဗိဒ္ယုတ်-သက္တိ» (မိုးကြိုးသက္တိ) ကို တင်သွင်းတည်ဆောက်ရမည်။ အရှေ့ဘက်မှ စ၍ မျက်နှာများကို အရပ်အားလုံးသို့ လှည့်ထား၍ တည်ရာချရသည်။ (အမှတ်အသားပါ စာမူတစ်စောင်အရ «oṃ hāṃ—နှလုံးဘီဇမှ စ၍» ဟုလည်းကောင်း၊ အခြားအမှတ်အသားပါ စာမူအရ «ruṃ—Jayā ကို အစဉ်လိုက်ထား» ဟုလည်းကောင်း ဖတ်ကြသည်။) အလယ်၌ raṃ ဖြင့် အရကာသန (arkāsana) ထိုင်ရာရှိရမည်၊ ထိုနေရာ၌ ခြောက်အက္ခရာပါ နေမူရတိ (ṣaḍakṣara Sūrya-mūrti) ကို တည်စေရာသည်။
Verse 8
ॐ हं खं खोल्कयेति यजेदावाह्य भास्करं ललाटाकृष्टमञ्जल्यां ध्यात्वा रक्तं न्यसेद्रविं
«Oṁ haṁ khaṁ kholkaye» ဟု ရွတ်ဆို၍ ဘာස්ကရ (နေဘုရား) ကို အာဝါဟနာဖြင့် ဖိတ်ခေါ်ပြီးနောက် ပူဇော်ရမည်။ လက်ဖဝါးနှစ်ဖက်ကို ပေါင်း၍ နဖူးထိ ဆွဲတင်ကာ ရဝိ (နေ) ကို အနီရောင်အဖြစ် သမาธိပြု၍ နေမంత్ర/နေဒေဝတား၏ နျာသ (nyāsa) ကို ပြုလုပ်ရမည်။
Verse 9
ह्रां ह्रीं सः सूर्याय नमो मुद्रयावाहनादिकं विधाय प्रीतये विम्बमुद्रां गन्धादिकं ददेत्
«Hrāṃ Hrīṃ Saḥ—စူရျာယ နမို» ဟု ရွတ်ဆို၍ သတ်မှတ်ထားသော မုဒြာဖြင့် အာဝါဟနာမှ စသော အစပြုအလုပ်များကို ဆောင်ရွက်ရမည်။ ဒေဝတား၏ ပျော်ရွှင်နှစ်သက်မှုအတွက် ထို့နောက် ဗိမ္ဗမုဒြာ (vimba-mudrā) ကို ပြကာ အနံ့သာနှင့် အခြား အုပချာရများကို ပူဇော်တင်ရမည်။
Verse 10
पद्ममुद्रां बिल्वमुद्रां प्रदर्श्याग्नौ हृदीरितं ॐ आं हृदयाय नमः अर्काय शिरसे तथा
ပဒ္မမုဒြာ (Lotus Mudrā) နှင့် ဘိလ္ဝမုဒြာ (Bilva Mudrā) ကို ပြသပြီးနောက်၊ အဂ္နိ (ပူဇာမီး) အပေါ်တွင် ဟృဒယမန်တရကို ရွတ်ဆိုရမည်— «ဩံ အာံ—ဟృဒယာယ နမః» ဟု၊ ထို့အတူ ခေါင်းမန်တရကိုလည်း— «အရ္ကာယ ရှိရသေ နမః» ဟု ရွတ်ဆိုရမည်။
Verse 11
भूर्भुवः स्वः सुरेशाय शिखायै नैरृते यजेत् हुं कवचाय वायव्ये हां नेत्रायेति मध्यतः
‘ဘူရ် ဘုဝဟ် သွဟ်’ ကို ဒေဝတို့၏ အရှင်ထံ သီခာ (ခေါင်းထိပ်ဆံတောင်) အဖြစ် တောင်အနောက် (နૈရృတ) တွင် ယဇေတ် (ပူဇာ/န്യാസ) လုပ်ရမည်။ ‘ဟုṁ’ ကို ကဝచ (ကာကွယ်ရေးအင်္ကျီ) အဖြစ် မြောက်အနောက် (ဝာယဝျ) တွင်၊ ‘ဟာṁ’ ကို နေတရ (မျက်စိမန်တရ) အဖြစ် အလယ်ဗဟိုတွင် ထား၍ ပူဇာပြုရမည်။
Verse 12
वः अस्त्रायेति पूर्वादौ ततो मुद्राः प्रदर्शयेत् धेनुमुद्रा हृदादीनां गोविषाणा च नेत्रयोः
အရှေ့ဘက်မှ စ၍ ပထမဦးစွာ ကာကွယ်ရေးဖော်မြူလာ «vaḥ astrāya» ကို သတ်မှတ်/တင်ရမည်။ ထို့နောက် မုဒြာများကို ပြသရမည်။ Dhenumudrā ကို ဟృဒယ (နှလုံး) နှင့် အခြား အရေးကြီးသော န്യാസနေရာများတွင် အသုံးချရပြီး၊ Govīṣāṇā-mudrā ကို မျက်စိနှစ်ဖက်တွင် အသုံးချရမည်။
Verse 13
अस्त्रस्य त्रासनी योज्या ग्रहणां च नमस्क्रिया सों सोमं बुं बुधं वृञ्च जीवं भं भार्गवं यजेत्
အက်စတြ (astra) အတွက် ကာကွယ်၍ လှန်ပြန်ပယ်ဖျက်သည့် trāsanī ကို အသုံးချရမည်၊ ဂြိုဟ်များအတွက်လည်း နမസ്കာရ (ဦးညွှတ်ပူဇာ) ကို ပြုလုပ်ရမည်။ Soma ကို «soṃ» ဖြင့်၊ Budha ကို «buṃ» ဖြင့်၊ Bṛhaspati (Jīva) ကို «vṛñ» ဖြင့်၊ Bhārgava (Śukra) ကို «bhaṃ» ဖြင့် ပူဇာပြုရမည်။
Verse 14
दले पूर्वादिके ऽग्न्यादौ अं भौमं शं शनैश् चरं रं राहुं कें केतवे च गन्धाद्यैश् च खखोल्कया
အရှေ့ဘက်ရှိ ပန်းချပ် (dala) နှင့် အခြားချပ်များတွင်—အဂ္နိ၏ အရှေ့တောင် (Agni’s quarter) မှ စ၍—ဘီဇအက္ခရာများကို န്യാസတင်ရမည်။ «aṁ» ကို Bhauma (အင်္ဂါ/Mars) အတွက်၊ «śaṁ» ကို Śanaiścara (Saturn) အတွက်၊ «raṁ» ကို Rāhu အတွက်၊ «keṁ» ကို Ketu အတွက် ထားရမည်။ ထို့နောက် အနံ့သာနှင့် အခြားပူဇာပစ္စည်းများဖြင့်၊ ထပ်မံ «khakholkā» ဖော်မြူလာနှင့်အတူ ပူဇာပြုရမည်။
Verse 15
मूलं जप्त्वार्घ्यपात्राम्बु दत्वा सूर्याय संस्तुतिः नत्वा पराङ्मुखञ्चार्कं क्षमस्वेति ततो वदेत्
မူလမန္တရကို ဇပ်ပြီး အာဃျဗာဇနမှ ရေကို နေဘုရားသို့ ပူဇော်ကာ စူရျ (နေ) ကို ချီးမွမ်းသီချင်းဆိုရမည်။ ထို့နောက် အာရက (နေ) ကို ဦးညွှတ်၍ မျက်နှာလှည့်ကာ «ခွင့်လွှတ်ပါ» ဟု ဆိုရမည်။
Verse 16
शराणुना फडन्तेन समाहत्याणुसंहृतिं भां नेत्रायेति ग, चिह्नितपुस्तकपाठः पराङ्मुखञ्चार्घ्यमिति ख, ग, चिह्नितपुस्तकपाठः शवानुना फडन्तेन समाहृत्यानुसंहतिमिति ख, चिह्नितपुस्तकद्वयपाठः शवाणुना फडन्तेन समहत्यार्थं संहतिमिति ग, चिह्नितपुस्तकपाठः हृत्पद्मे शिवसूर्येतिसंहारिण्योपसंस्कृतिं
«phaḍ» ဖြင့်ဆုံးသော မစ္စိုင်လ်မန္တရဖြင့် နူးညံ့သော အတားအဆီးကို ထိုးနှက်ကာ အဏု-သံဟృတိ (နူးညံ့သိမ်မွေ့သော ဆုတ်ယူ/သိပ်သည်းစေခြင်း) ကို ပြုလုပ်ရမည်။ အချို့စာမူတွင် «bhāṃ၊ နေထရ (မျက်စိ) သို့!» ဟု ဆိုသည်; အခြားစာမူတွင် «နောက်လှည့်၍ အာဃျ ပူဇော်» ဟု ဆိုသည်။ ထို့ပြင် အခြားဖတ်ပုံတွင် «phaḍ ဖြင့်ဆုံးသော śavāṇu-မန္တရဖြင့် စုစည်းပြီး အဏု-သံဟൃတိ ပြု» ဟု ဆိုသည်။ ထို့ကြောင့် နှလုံးပဒ္မ၌ «Śiva–Sūrya …» ဟူသော စကားဖြင့် သံဟာရိဏီ (ပျောက်ကွယ်/သိမ်းဆည်းနည်း) ၏ အဆုံးသတ်သန့်စင်မှု (upasaṃskṛti) ကို ပြုလုပ်ရမည်။
Verse 17
योजयेत्तेजश् चण्डाय रविनिर्माल्यमर्पयेत् अभ्यर्च्यैशे जपाद्ध्यानाद्धोमात्सर्वं रवेर्भवेत्
မိမိ၏ တေဇ (အလင်းရောင်) ကို စန္ဒ (နေ၏ ကြမ်းတမ်းသော ရုပ်) နှင့် ပေါင်းစည်းကာ ရဝိ (နေ) သို့ ရဝိအတွက် အပ်နှံထားသော ပန်းကုံး/ပူဇော်ကျန်ရစ်ပစ္စည်းကို ဆက်ကပ်ရမည်။ အီရှ (အရှင်) ကို ပူဇော်ပြီးနောက် ဇပ်၊ ဓျာန၊ ဟောမတို့ဖြင့် အရာအားလုံးသည် ရဝိ (နေ) မှတဆင့် ပြည့်စုံလာသည်။
Frequently Asked Questions
A tightly sequenced ritual technology: kara-aṅga-nyāsa, lotus-mandala bīja placement (rāṃ–raiṃ plus roṃ/rauṃ), installation of the ṣaḍakṣara Sūrya-mūrti on the arkāsana, and aṅga-nyāsa with directional assignments (śikhā in the south-west, kavaca in the north-west, netra in the centre, astra from the east).
By coupling identity-meditation (“I am Sūrya, made of radiance”) with disciplined mantra, mudrā, and protective rites, it frames external worship as an internalization of solar consciousness—purifying attention, regulating ritual space, and aligning bhakti with yogic transformation toward dharma and higher realization.
Yes. It prescribes graha-namaskriyā and bīja worship for key planets (Soma, Budha, Bṛhaspati, Śukra; plus Mars, Saturn, Rāhu, Ketu), presenting the solar rite as cosmically comprehensive—harmonizing luminary and planetary forces within a single liturgical architecture.