Adhyaya 55
Chapter 55 — Piṇḍikā-lakṣaṇa-kathana (Defining Features of the Pedestal/Base for Icons)
ဝါස්တု–ပရတိဋ္ဌာ နှင့် ဣရှာနကလ္ပ စီးဆင်းမှုကို ဆက်လက်၍ အဂ္နိဘုရားသည် ယခင်အခန်း၏ ပေါ်လွင်/မပေါ်လွင် သဘောတရားမှ ရုပ်တုတင်သွင်းရေး အင်ဂျင်နီယာစည်းကမ်းများသို့ ရွှေ့ပြောင်းဖော်ပြသည်။ piṇḍikā (ရုပ်တုအခြေ/ပလက်ဖောင်း) ကို အချိုးအစားစည်းမျဉ်းများဖြင့် သတ်မှတ်ပြီး အလျားကို ရုပ်တုအရွယ်နှင့် ဆက်စပ်ကာ အနံနှင့် mekhalā အလွှာကြိုးများကို အပိုင်းကိန်းတိုင်းတာချက်များဖြင့် ချမှတ်သည်။ ထို့နောက် အုတ်မြစ်လုပ်ထုံးလုပ်နည်း—အပေါက်အရွယ်၊ မြောက်ဘက်သို့ အနည်းငယ်စောင်းစေခြင်းနှင့် praṇāla (ရေထုတ်ပေါက်) ထွက်ရာနေရာ—ကို ညွှန်ကြား၍ ရေစီမံခန့်ခွဲမှုက ပူဇော်ပွဲသန့်ရှင်းမှုကို ကာကွယ်ကြောင်း ပြသသည်။ အခန်းသည် အမြင့်ကို ၁၆ ပိုင်းခွဲသည့် အလွှာစံနှုန်းနှင့် အောက်ပိုင်း၊ အလယ်ပိုင်း၊ လည်ပင်းပိုင်း အစိတ်အပိုင်းခွဲခြားမှုကိုလည်း စံပြုထားသည်။ “သာမန်” ရုပ်တုများအတွက်ပါ အသုံးချနိုင်ပြီး မဏ္ဍပ်တံခါးအချိုးကို ဘုရားကျောင်းတံခါးတိုင်းတာချက်နှင့် ချိတ်ဆက်ကာ prabhā အလှဆင်ရာတွင် gaja နှင့် vyālaka မော်တီဖ်များကို သတ်မှတ်သည်။ နောက်ဆုံးတွင် ရုပ်မတ်စံနှုန်းကို စုစည်းကာ အမျိုးသားဘုရားများသည် Śiṣṇu/Hari မတ်နှုန်း၊ မိခင်ဘုရားမများသည် Lakṣmī မတ်နှုန်းကို လိုက်နာရမည်ဟု ဆို၍ śobha (အလှအပညီညွတ်မှု) ကို ဓမ္မတာဝန်အဖြစ် ထားရှိသည်။
Shlokas
Verse 1
इत्य् आदिमहापुराणे आग्नेये व्यक्ताव्यक्तलक्षणं नाम चतुःपञ्चाशत्तमो ऽध्यायः अथ पञ्चपञ्चाशत्तमो ऽध्यायः पिण्डिकालक्षणकथनं भगवानुवाच अतः परंप्रवक्ष्यामि प्रतिमानान्तु पिण्डिकाम् दैर्घ्येण प्रतिमातुल्या तदर्धेन तु विस्तृता
ဤသို့ဖြင့် အဂ္နိပုရာဏ၌ “ထင်ရှားသောအရာနှင့် မထင်ရှားသောအရာ၏ လက္ခဏာများ” ဟူသော အခန်း (၅၄) ပြီးဆုံး၏။ ယခု အခန်း (၅၅) စတင်သည်—ပိဏ္ဍိကာ (အခြေခံ/ပလက်ဖောင်း) ၏ သတ်မှတ်လက္ခဏာများကို ဖော်ပြခြင်း။ ဘဂဝန်က မိန့်တော်မူသည်—“နောက်တစ်ဆင့်တွင် ပရတိမာများအတွက် ပိဏ္ဍိကာကို ငါရှင်းလင်းမည်။ အလျားအားဖြင့် ပရတိမာနှင့် တူညီရမည်၊ အနံအားဖြင့် ထိုအလျား၏ တစ်ဝက် ဖြစ်ရမည်”။
Verse 2
उच्छ्रितायामतोर्धेन सुविस्तारार्धभागतः तृतीयेन तु वा तुल्यं तत्त्रिभागेण मेखला
မေခလာ (ခါးပတ်/ဘန်ဒ်) ကို အတိုင်းအတာအရ ဤသို့ ပြုလုပ်ရမည်—အမြင့်/အလျား၏ တစ်ဝက်နှင့်၊ အကျယ်အဝန်းအကျယ်ဆုံးနေရာ၏ တစ်ဝက်အတိုင်း။ သို့မဟုတ် တစ်သုံးပုံတစ်ပုံနှင့် တူညီစေနိုင်သည်—ဆိုလိုသည်မှာ ထိုအတိုင်းအတာကို သုံးပိုင်းခွဲ၍ မေခလာကို သတ်မှတ်ရမည်။
Verse 3
खातं च तत्प्रमाणं तु किञ्चिदुत्तरतो नतम् विस्तारस्य चतुर्थेन प्रणालस्य विनिर्गमः
အခြေခံတူးမြောင်း (pit) ကို သတ်မှတ်ထားသော အတိုင်းအတာအတိုင်း တူးရမည်၊ ထို့ပြင် မြောက်ဘက်သို့ အနည်းငယ် လျှောစေ၍ ပြုလုပ်ရမည်။ ထို့နောက် ပရဏာလ (ရေစီးထုတ်ပေါက်/ရေမြောင်းပေါက်) ၏ ထွက်ပေါက်သည် အဆောက်အဦးအနံ၏ လေးပုံတစ်ပုံအကွာအဝေးတွင် ပေါ်ထွက်ရမည်။
Verse 4
समूलस्य विस्तारमग्रे कुर्यात्तदर्धतः विस्तारस्य तृतीयेन तोयमार्गन्तु कारयेत्
ရှေ့ဘက်တွင် အနံကို မူလအခြေခံအနံအတိုင်း အပြည့်အဝ ပြုလုပ်ရမည်။ ထို့နောက် နောက်ဘက်တွင် ၎င်း၏ တစ်ဝက်အတိုင်း ပြုလုပ်ရမည်။ ထို့ပြင် ရေလမ်း/ရေမြောင်းကို အဓိကအနံ၏ သုံးပုံတစ်ပုံအနံဖြင့် စီမံပြုလုပ်ရမည်။
Verse 5
पिण्डिकार्धेन वा तुल्यं दैर्घ्यमीशस्य कीर्तितम् ईशं वा तुल्यदीर्घञ्च ज्ञात्वा सूत्रं प्रकल्पयेत्
ဣဿ (အရှင်၏ ရုပ်တော်) ၏ အလျားအတိုင်းအတာကို ပိဏ္ဍိကာ (အခြေခံ/ပလက်ဖောင်း) ၏ တစ်ဝက်နှင့် တူသည်ဟု ကြေညာထားသည်။ သို့မဟုတ် စံနှုန်းနှင့် အလျားတူသော ဣဿရုပ်တော်ကို သေချာသိပြီးနောက် တိုင်းတာကြိုး (သုတ္တ) ကို ထိုအတိုင်း ပြုလုပ်ရမည်။
Verse 6
मांशेनेति ङ, चिह्नितपुस्तकपाठः त्रिभागेन तु बाहुल्यमिति ङ, चिह्नितपुस्तकपाठः पिण्डिकार्धेन बाहुल्यमिति ङ, चिह्नितपुस्तकपाठः दैर्घ्यं कुशस्येति ग, ङ, चिह्नितपुस्तकपाठः कुशम्बाहुल्यदीर्घञ्चेति ङ, चिह्नितपुस्तकपाठः उच्छ्रायं पूर्ववत् कुर्याद्भागषोडशसङ्ख्यया अधः षट्कं द्विभागन्तु कण्ठं कुर्यात्त्रिभागकम्
အမြင့်ကို ယခင်ဖော်ပြထားသကဲ့သို့ အပိုင်း ၁၆ ပိုင်း ခွဲ၍ ပြုလုပ်ရမည်။ ထိုအပိုင်းများအနက် အောက်ပိုင်းသည် ၆ ပိုင်း၊ နောက်တစ်ပိုင်း (အလယ်ပိုင်း) သည် ၂ ပိုင်း၊ လည်ပင်းကိုမူ ၃ ပိုင်းဖြင့် ပြုလုပ်ရမည်။
Verse 7
शेषास्त्वेकैकशः कार्याः प्रतिष्ठानिर्गमास् तथा पट्टिका पिण्डिका चेयं सामान्यप्रतिमासु च
ကျန်ရှိသော အစိတ်အပိုင်းများအားလုံးကို တစ်ခုချင်းစီ အစဉ်လိုက် ပြုလုပ်ရမည်။ ထို့အတူ ပရတိဋ္ဌာ (တင်သွင်းတည်မြဲ) ပူဇော်ပွဲအတွက် သတ်မှတ်ထားသော ထွက်ပေါက်/အဖွင့်များကိုလည်း ပြုလုပ်ရမည်။ ဤစည်းကမ်းသည် ပတ္တိကာ (ပလက်ပြား) နှင့် ပိဏ္ဍိကာ (အခြေခံခလုတ်) အကြောင်းဖြစ်၍ သာမန်ရုပ်တော်များတွင်လည်း သက်ဆိုင်သည်။
Verse 8
प्रासादद्वारमानेन प्रतिमाद्वारमुच्यते गजव्यालकसंयुक्ता प्रभा स्यात् प्रतिमासु च
ရုပ်တော်အတွက် သင်္ကန်းတော်/အိမ်တော်၏ တံခါးအတိုင်းအတာကို ဘုရားကျောင်းတံခါး၏ အတိုင်းအတာနှင့် အချိုးအစားဖြင့် သတ်မှတ်သည်။ ထို့ပြင် ရုပ်တော်များတွင်လည်း ပရဘာ (အလင်းဝိုင်း/အာ့ခ်) ကို ဆင်နှင့် ဗျာလက မော်တီဖ်များဖြင့် ပေါင်းစပ်တပ်ဆင်ရမည်။
Verse 9
पिण्डिकापि यथाशोभं कर्तव्या सततं हरेः सर्वेषामेव देवानां शिष्णूक्तं मानमुच्यते देवीनामपि सर्वासां लक्ष्म्युक्तं मानमुच्यते
ဟရိ၏ ပိဏ္ဍိကာ (အခြေခံပလက်ဖောင်း) ကိုတောင် အမြဲတမ်း အလှအပနှင့် ကိုက်ညီအောင် ပြုလုပ်ရမည်။ အမျိုးသားဒေဝတားအားလုံးအတွက် အချိုးအစားစံနှုန်းကို Śiṣṇu အတွက် သတ်မှတ်ထားသော မာန (အတိုင်းအတာ) ဟု ဆိုကြသည်။ ဒေဝီအားလုံးအတွက်မူ လက္ရှ္မီ အတွက် သတ်မှတ်ထားသော မာနကို စံနှုန်းဟု ဆိုကြသည်။
Frequently Asked Questions
Icon-installation metrics: piṇḍikā length–breadth ratios, mekhalā fractional measures, a north-sloping foundation pit, and praṇāla outlet placement at one-fourth of the breadth—linking proportion with drainage and purity.
By treating measurement, orientation, and water-management as sacred duties within Pratiṣṭhā: correct form (rūpa), function (praṇāla/drainage), and beauty (śobha) become disciplined offerings that sustain dharma and support focused worship.
The chapter states that male deities follow the proportional standard associated with Śiṣṇu/Hari, while all goddesses follow the Lakṣmī standard, ensuring consistent iconometric harmony.