Adhyaya 54
Liṅga-māna-ādi-kathana (Measurements and Related Particulars of the Liṅga)
အဂ္နိဒေဝသည် ပရတိဋ္ဌာဆိုင်ရာ သင်ကြားမှုကို ဆက်လက်ပြု၍ လိင်္ဂလက္ခဏာအထွေထွေမှ dravya (ပစ္စည်း), māna (အတိုင်းအတာ), vidhi (နည်းလမ်း) တို့၏ နည်းပညာကျ ကန်နွန်သို့ ရွှေ့ပြောင်းရှင်းလင်းသည်။ ဤအဓ್ಯಾಯတွင် လိင်္ဂကို ပစ္စည်းအလိုက် အဆင့်သတ်မှတ်ကာ အဝတ်နှင့် မြေ (မီးဖုတ်ထားသည်က ပိုကောင်း) မှ စ၍ သစ်၊ ကျောက်၊ ထို့နောက် သတ္တုနှင့် တန်ဖိုးမြင့် မီဒီယမ်များ (ပုလဲ၊ သံ၊ ရွှေ; ထို့ပြင် ငွေ၊ ကြေး၊ ကြေးဝါ၊ သံဖြူ၊ rasa-liṅga) အထိ ဖော်ပြပြီး ပစ္စည်းအချို့ကို bhukti–mukti အကျိုးရလဒ်နှင့် တိုက်ရိုက်ချိတ်ဆက်သည်။ ထို့နောက် တည်နေရာသဘောတရားနှင့် မော်ဂျူးလာအတိုင်းအတာကို မိတ်ဆက်ကာ အိမ်သုံးလိင်္ဂများကို aṅgula ၁–၅ ဖြင့် ချိန်ညှိပြီး ဘုရားကျောင်းပူဇော်မှုတွင် တံခါးနှင့် garbha-gṛha အချိုးအစားမှ မာနများကို ထုတ်ယူ၍ ၃၆×၃ မာနတက္ကဆီနိုမီနှင့် ၁၀၈ သို့ ပေါင်းစည်းခြင်းကို ပြသည်။ သယ်ဆောင်နိုင်သော (cala) အတန်းများကို ၁–၅၊ ၆–၁၀၊ ၁၁–၁၅ aṅgula ဟု သတ်မှတ်ပြီး “sūtra” (ကြိုး/လမ်းညွှန်လိုင်း) အချိုးစနစ်နှင့် hasta အခြေပြု တိုးချဲ့မှုများကို ဖော်ပြသည်။ နောက်ပိုင်းတွင် ရုပ်ပုံအတိုင်းအတာ ဂျီဩမေတြီနှင့် မင်္ဂလာစစ်ဆေးချက်များ (ကျန် aṅgula အနိမိတ်; dhvaja/siṃha/vṛṣa အတန်း; svara မင်္ဂလာ) ကို ရှင်းလင်းကာ ဖွဲ့စည်းပုံပုံစံများနှင့် Brahmā–Viṣṇu–Śiva အပိုင်းခွဲ သီအိုလောဂျီကို ဖော်ပြပြီး နောက်ဆုံး mukha-liṅga နှင့် ခေါင်းပုံစံ အမျိုးအစားများ၊ မျက်နှာအင်္ဂါရပ်နှင့် ထွက်ပေါ်မှုများအတွက် အချိုးညွှန်ကြားချက်များဖြင့် အဆုံးသတ်သည်။
Shlokas
Verse 1
इत्य् आदिमहापुराणे आग्नेये लिङ्गलक्षणं नाम त्रिपञ्चाशत्तमोध्यायः अथ चतुःपञ्चाशत्तमोध्यायः लिङ्गमानादिकथनं भगवानुवाच वक्ष्याम्यन्यप्रकारेण लिङ्गमानादिकं शृणु वक्ष्ये लवणजं लिङ्गं घृतजं बुद्धिवर्धनम्
ဤသို့ အာဒိမဟာပုရာဏ အဂ္နိပုရာဏ၌ «လိင်္ဂလက္ခဏ» ဟူသော အခန်း ၅၃ ပြီးဆုံး၏။ ယခု «လိင်္ဂ၏ အတိုင်းအတာနှင့် ဆက်စပ်အကြောင်းအရာ ဖော်ပြခြင်း» ဟူသော အခန်း ၅၄ စတင်၏။ ဘဂဝန်က မိန့်တော်မူသည်— «အခြားနည်းဖြင့် လိင်္ဂ၏ အတိုင်းအတာနှင့် ဆက်စပ်သဘောတရားကို ငါရှင်းပြမည်၊ နားထောင်လော့။ ငါသည် ဆားဖြင့် ပြုလုပ်သော လိင်္ဂနှင့် ဃြတ (ထောပတ်ဆီ) ဖြင့် ပြုလုပ်သော လိင်္ဂ—ဉာဏ်ပညာ တိုးပွားစေသော—ကို ဖော်ပြမည်»။
Verse 2
भूतये वस्त्रलिङ्गन्तु लिङ्गन्तात्कालिकं विदुः पक्वापक्वं मृण्मयं स्यादपक्वात् पक्वजं वरं
ဘူတိ (စည်းစိမ်တိုးပွားမှု) အတွက် အဝတ်ဖြင့် ပြုလုပ်သော လိင်္ဂကို သတ်မှတ်ထားသည်။ ပညာရှင်တို့က အနှစ်/ပေါင်းစပ်ပစ္စည်းဖြင့် ပြုလုပ်သော ကာလိက (kālika) လိင်္ဂသည် အဝတ်လိင်္ဂထက် ပိုကောင်းကြောင်း သိရှိကြသည်။ ထို့ပြင် လိင်္ဂကို မြေခဲ (မဏ္ဏ) ဖြင့်လည်း ပြုလုပ်နိုင်ပြီး မီးဖုတ်ထားသော သို့မဟုတ် မဖုတ်ထားသော ဖြစ်နိုင်သည်; ထိုတို့အနက် မီးဖုတ်ထားသော လိင်္ဂသည် မဖုတ်ထားသောထက် ကောင်းမြတ်သည်။
Verse 3
ततो दारुमयं पुण्यं दारुजात् शैलजं वरं शैलाद्वरं तु मुक्ताजं ततो लौहं सुवर्णजं
ထို့နောက် သစ်ဖြင့်ပြုလုပ်သော ရုပ်တော်သည် ကုသိုလ်ပြုရာဖြစ်၏။ သစ်ထက် သာလွန်သည်မှာ ကျောက်ဖြင့်ပြုလုပ်သောအရာ၊ ကျောက်ထက် သာလွန်သည်မှာ ပုလဲဖြင့်ပြုလုပ်သောအရာ၊ ထို့နောက် သံဖြင့်ပြုလုပ်သောအရာ၊ အမြင့်ဆုံးမှာ ရွှေဖြင့်ပြုလုပ်သောအရာ ဖြစ်သည်။
Verse 4
राजतं कीर्तितं ताम्रं पैत्तलं भुक्तिमुक्तिदं रङ्गजं रसलिङ्गञ्च भुक्तिमुक्तिप्रदं वरं
ငွေကို ဖော်ပြထားပြီး၊ ကြေးနီနှင့် ကြေးဝါတို့သည် လောကီအပျော်အပါးနှင့် မောက္ခ (လွတ်မြောက်ခြင်း) နှစ်မျိုးလုံးကို ပေးတတ်သည်ဟု ဆိုကြသည်။ ထို့အတူ သံဖြူနှင့် ရသ-လင်္ဂ (အယ်လ်ကီမီ လင်္ဂ) ကိုလည်း အထူးကောင်းမြတ်၍ အပျော်အပါးနှင့် လွတ်မြောက်ခြင်းကို ပေးသည်ဟု ကြေညာထားသည်။
Verse 5
रसजं रसलोहादिरत्नगर्भन्तु वर्धयेत् मानादि नेष्टं सिद्धादि स्थापितेथ स्वयम्भुवि
ရသ (ပြဒါး) မှ ပေါက်ဖွားသော ထုတ်ကုန်ကို အားတိုးစေသင့်သည်၊ အထူးသဖြင့် ရသ-သတ္တုနှင့် ရတနာအနှစ်သာရကို ဖြစ်သည်။ တိုင်းတာထားသော ပမာဏတို့နှင့် အခြားအရာများကို မပြောင်းလဲရ; ပြီးစီးအောင်မြင်သော (စိဒ္ဓ) ပြင်ဆင်မှုတို့ကို စွယံဘူ (ကိုယ်တိုင်ပေါ်ထွန်း) လင်္ဂတွင် တည်ထောင်၍ ပူဇော်သင့်သည်။
Verse 6
वामे च स्वेच्छया तेषां पीठप्रासादकल्पना पूजयेत् सूर्यविम्बस्थं दर्पणे प्रतिविम्बितं
ထို့ပြင် ဘယ်ဘက်တွင် မိမိနှစ်သက်သလို ၎င်းတို့အတွက် ပီဋ္ဌ (ပူဇော်ရာအခြေ) နှင့် ပရသာဒ (ဘုရားကျောင်း/မဏ္ဍပ) ကို စီမံတည်ဆောက်ရမည်။ နေရောင်ဝိုင်း၏ ရုပ်ပုံကို မှန်ထဲတွင် ပြန်လှန်ပေါ်လာသကဲ့သို့ မှန်ထဲတွင် ထင်ဟပ်နေသော နေ၏ပုံရိပ်ကို ပူဇော်ရမည်။
Verse 7
पूज्ये हरस्तु सर्वत्र लिङ्गे पूर्णार्चनं भवेत् हस्तोत्तरविधं शैलं दारुजं तद्वदेव हि
ဟရ (ရှီဝ) ကို ပူဇော်ရမည့်အခါ လင်္ဂအားလုံးတွင် နေရာတိုင်း၌ ပြည့်စုံသော ပူဇော်ခြင်း (ပူර්ဏ-အရ္စနာ) ကို ဆောင်ရွက်ရမည်။ ထို့ပြင် သတ်မှတ်ထားသော နည်းလမ်းတူညီစွာကို ကျောက်ဖြင့်ပြုလုပ်သော (ရှိုင်လ) နှင့် သစ်ဖြင့်ပြုလုပ်သော (ဒါရုဇ) ပုံစံများတွင်လည်း အတိအကျ ထိုနည်းတူပင် လိုက်နာရသည်။
Verse 8
प्रवक्ष्ये ऽहं प्रकारेणेति ग चिह्नितपुस्तकपाठः रत्नजमिति ख, चिह्नितपुस्तकपाठः हस्ते तु विविधं शैलमिति ग चिह्नितपुस्तकपाठः चलमङ्गुलमानेन द्वारगर्भकरैः स्थितम् अङ्गुलाद् गृहलिङ्गं स्याद्यावत् पञ्चशाङ्गुलं
«ငါသည် လုပ်ထုံးလုပ်နည်းကို ရှင်းပြမည်» ဟု အမှတ်အသားပါ စာမူတစ်စောင်တွင် ဖတ်ရသည်။ အခြားဖတ်ပုံတွင် «ရတနာဖြင့် ပြုလုပ်သည်» ဟုလည်းကောင်း၊ တစ်ဖတ်ပုံတွင် «လက်ထဲ၌ ကျောက်အမျိုးမျိုး» ဟုလည်းကောင်း ရှိသည်။ လှုပ်ရှားနိုင်သော အင်္ဂုလ (aṅgula) တိုင်းတာချက်ဖြင့်၊ အိမ်သုံး လင်္ဂကို တံခါးအတွင်းခေါင်း/တံခါးအနက် (door-recess) တွင် «တံခါး-ဂರ್ಭ» တိုင်းတာချက်အတိုင်း တည်စေရာ၊ အိမ်သုံးလင်္ဂ၏ အရွယ်သည် ၁ အင်္ဂုလမှ ၅ အင်္ဂုလအထိ ဖြစ်ရမည်။
Verse 9
द्वारमानात् त्रिसङ्ख्याकं नवधा गर्भमानतः नवधा गर्भमानेन लिङ्गन्धाम्नि च पूजयेत्
တံခါးအတိုင်းအတာမှ သုံးမျိုးတစ်စု (triad) အချိုးအစားကို တွက်ချက်ရမည်။ ဂర్భဂೃಹ (garbha-gṛha) အတိုင်းအတာကို ကိုးပိုင်းခွဲ၍၊ ထိုကိုးပိုင်းတိုင်းတာချက်တူညီသည့်အတိုင်း သာသနာတော်အိမ်/ဓာမန် (dhāman) တွင် လင်္ဂကို ပူဇော်ရမည်။
Verse 10
एवं लिङ्गानि षट्त्रिंशत् ज्ञेयानि ज्येष्ठमानतः मध्यमानेन षट्त्रिंशत् षट्त्रिंशदधमेन च
ဤသို့ဖြစ်၍ လင်္ဂများကို အမြင့်ဆုံး (jyeṣṭha) တိုင်းတာချက်အရ ၃၆ မျိုးဟု သိရမည်။ အလယ်အလတ် (madhyama) တိုင်းတာချက်အရလည်း ၃၆ မျိုး၊ အနိမ့်ဆုံး (adhama) တိုင်းတာချက်အရလည်း ၃၆ မျိုး ဖြစ်သည်။
Verse 11
इत्थमैक्येन लिङ्गानां शतमष्टोत्तरं भवेत् एकाङ्गुलादिपञ्चान्तं कन्यसञ्चलमुच्यते
ဤသို့ တိုင်းတာချက်များကို တစ်စည်းတစ်လုံးတည်းအဖြစ် ပေါင်းစည်းလျှင် လင်္ဂတိုင်းတာချက်စုစုပေါင်းသည် ၁၀၈ ဖြစ်လာသည်။ ၁ အင်္ဂုလမှ ၅ အင်္ဂုလအထိ အကွာအဝေးကို «ကနျယသဉ္စလ» (kanyasañcala) ဟု ခေါ်ပြီး အငယ်ဆုံး/အနည်းဆုံး ရွှေ့ပြောင်းနိုင်သည့် အတန်းဖြစ်သည်။
Verse 12
षद्वादिदशपर्यन्तञ्चलं लिङ्गञ्च मध्यमं एकादशाङ्गुलादि स्यात् ज्येष्ठं पञ्चदशान्तकम्
ရွှေ့ပြောင်းနိုင်သော (portable) လင်္ဂသည် ၆ အင်္ဂုလမှ ၁၀ အင်္ဂုလအထိ ဖြစ်လျှင် «အလယ်အလတ်» ဟု သတ်မှတ်သည်။ «အကြီးဆုံး» (jyeṣṭha) သည် ၁၁ အင်္ဂုလမှ စ၍ ၁၅ အင်္ဂုလအထိ ဖြစ်သည်။
Verse 13
षडङ्गुलं महारत्नै रत्नैर् अन्यैर् नवाङ्गुलम् रविभिर्हेमभारोत्थं लिङ्गं शेषैस्त्रिपञ्चभिः
မဟာရတနာများဖြင့် ပြုလုပ်သော လိင်္ဂသည် အင်္ဂုလ ၆ ဖြစ်ရမည်။ အခြားရတနာများဖြင့် ပြုလုပ်လျှင် အင်္ဂုလ ၉ ဖြစ်ရမည်။ ‘ရဝိ’ ဟုခေါ်သော အလေးချိန်နှင့်ညီသော ရွှေမှ ထုတ်လုပ်သော လိင်္ဂကို သတ်မှတ်ထားပြီး၊ ကျန်သော သတ္တုများဖြင့် ပြုလုပ်လျှင် အင်္ဂုလ ၂၅ ဖြစ်ရမည်။
Verse 14
षोडशांशे च वेदांशे युगं लुप्त्वोर्ध्वदेशतः द्वात्रिंशत्षोडशांशांश् च कोणयोस्तु विलोपयेत्
အပိုင်း ၁၆ ပိုင်းခွဲခြင်းနှင့် အပိုင်း ၄ ပိုင်းခွဲခြင်းတို့တွင် အပေါ်ဘက်ဒေသမှ အပိုင်းနှစ်ခုကို ဖယ်ရှားရမည်။ ထို့ပြင် ထောင့်များတွင်လည်း ၃၂ ပိုင်းတစ်ပိုင်းနှင့် ၁၆ ပိုင်းတစ်ပိုင်း အတိုင်းအတာရှိသော အပိုင်းများကို ထပ်မံဖယ်ရှားရမည်။
Verse 15
चतुर्निवेशनात् कण्ठो विंशतिस्त्रियुगैस् तथा पार्श्वाभ्यां तु विलुप्ताभ्यां चललिङ्गं भवेद्वरं
အပေါ်ပိုင်း လည်ပင်းအစိတ်အပိုင်းကို အင်လေးအလှဆင်ကြိုး ၄ ချောင်းဖြင့် တပ်ဆင်ထားပြီး၊ ထို့အပြင် အဆင့်ဆင့် ၃ ထပ်အဖြစ် အတိုင်းအတာ ၂၀ (ယူနစ်) ရှိကာ၊ ဘေးနှစ်ဖက်ကို ထွက်ပေါ်အတားအဆီးမရှိအောင် ချန်ထားလျှင်—ထိုအခါ ထိုသည် အတည်ပြုတင်သွင်း၍ ပူဇော်ပွဲများတွင် သင့်တော်သော လှုပ်ရှားနိုင်သည့် လိင်္ဂ (cala-liṅga) အလွန်ကောင်းမွန်သော ပုံစံ ဖြစ်လာသည်။
Verse 16
धाम्नो युगर्तुनागांशैर् द्वारं हीनादितः क्रमात् लिङ्गद्वारोच्छ्रयादर्वाग् भवेत् पादोनतः क्रमात्
တံခါးအတိုင်းအတာကို ဘုရားကျောင်းအဆောက်အဦး၏ အရွယ်အစား (ဓာမ) မှ စတင်၍ ယုဂ-, ဣတု-, နာဂ- အံရှများအတိုင်း အဆင့်ဆင့် လျှော့ချကာ ချမှတ်ရမည်။ ထို့ပြင် လိင်္ဂဂృဟ တံခါး၏ အမြင့်ကိုလည်း စံတံခါးအမြင့်မှ တစ်ပဒ (လေးပုံတစ်ပုံ) စီဖြင့် အဆင့်လိုက် နိမ့်ချရမည်။
Verse 17
गर्भार्धेनाधमं लिङ्गं भूतांशैः स्यात् त्रिभिर्वरं तयोर्मध्ये च सूत्राणि सप्त सम्पातयेत् समं
သတ်မှတ်ထားသော ဂರ್ಭ (garbha) အတိုင်းအတာ၏ တစ်ဝက်ဖြင့် ပြုလုပ်သော လိင်္ဂသည် အနိမ့်အဆင့်ဟု ဆိုရမည်။ အကောင်းဆုံး အတိုင်းအတာမှာ ထိုအတိုင်းအတာကို ဘူတ-အံရှ (bhūta-aṃśa) သုံးပိုင်းဖြင့် တိုးမြှင့်ထားခြင်း ဖြစ်သည်။ ထိုနှစ်မျိုးသော အညွှန်းအတိုင်းအတာကြားတွင် စူတရ (sūtra) လမ်းညွှန်ကြိုး ၇ ချောင်းကို တန်းတူညီမျှ ချထား၍ အကွာအဝေးကို ညီညာစွာ ခွဲဝေရမည်။
Verse 18
आठः द्वात्रिंशत्षोडशार्धञ्चेति ग, घ, ङ, चिह्नितपुस्तकत्रयपाठः विंशतिस्त्रिगुणैस्तथेति घ, चिह्नितपुसुतकपाठः वनलिङ्गं भवेद्वरमिति ग, घ, चिह्नितपुस्तकपाठः चललिङ्गं भवेद् ध्रुवमिति ख, चिह्नितपुस्तकपाठः एवं स्युर्नव सूत्राणि भूतसूत्रैश् च मध्यमं द्व्यन्तरो वामवामञ्च लिङ्गानां दीर्घता नव
ဤသို့ စူတရ (တိုင်းတာကြိုး) ကိုးချောင်း ရှိသည်။ အလယ်ကြိုးကို «ဘူတ-စူတရ» ဟု ခေါ်၍ အလယ်ညွှန်ကြားမျဉ်း ဖြစ်သည်။ အလယ်ကြားကြိုး နှစ်ချောင်းနှင့် ဘယ်ဘက်၊ ဘယ်ဘက်ထပ် (ဘေးဘက်) ကြိုးများလည်း ရှိသည်။ ထိုကြိုးများဖြင့် လိင်္ဂ၏ အလျား/အချိုးအစားကို စံနည်း ကိုးမျိုးဖြင့် သတ်မှတ်သည်။ (မူကွဲစာမူများတွင် ၈၊ ၃၂၊ ၁၆ခွဲ စသည့် အချိုးကိန်းများနှင့် «အကောင်းဆုံး/တည်ငြိမ်» ဟူသော ဖော်ပြချက်များလည်း တွေ့ရသည်)
Verse 19
हस्ताद्विवर्धते हस्तो यावत्स्युर् नव पाणयः हीनमध्योत्तमं लिङ्गं त्रिविधं त्रिविधात्मकम्
ဟတ်စတ (hasta) တစ်ဟတ်စတမှ စ၍ တစ်ဟတ်စတစီ တိုးလာကာ လက် ၉ လက်အထိ ရှိသည်။ ထို့ကြောင့် လိင်္ဂသည် အနိမ့်၊ အလယ်၊ အမြင့် ဟူသော အဆင့် ၃ မျိုးဖြစ်၍ သဘောတရားလည်း သုံးမျိုးပါဝင်သည်။
Verse 20
एकैकलिङ्गमध्येषु त्रीणि त्रीणि च पादशः लिङ्गानि घटयेद्धीमान् षट्सु चाष्टोत्तरेषु च
လိင်္ဂအဓိက တစ်ခုချင်းစီကြားရှိ နေရာများတွင် ပညာရှိသော အုပ်ချုပ်သူသည် ပာဒ (pāda) တစ်ပုံတစ်ပေါင်းစီ၌ လိင်္ဂ သုံးခုစီ စီစဉ်ထားရမည်။ ထိုသုံးခုတစ်စု စီစဉ်ပုံကို ခွဲခြားမှု ၆ ပိုင်းနှင့် ၈ ပေါင်း ၁ (၉) ပိုင်းတို့တွင်လည်း အတူတူ ပြုလုပ်ရမည်။
Verse 21
स्थिरदीर्घप्रमेयात्तु द्वारगर्भकरात्मिका भागेशञ्चाप्यमीशञ्च देवेज्यन्तुल्यसंज्ञितं
တည်ငြိမ်သော ရှည်လျားစံတိုင်းတာမှ ယူလျှင် ထိုယူနစ်ကို «ဒွာရ» «ဂರ್ಭ» «ကရ» ဟူသော သဘောသဘာဝရှိသည်ဟု နားလည်ရသည်။ ထို့ပြင် ၎င်းကို «ဘာဂေရှ» နှင့် «အမီရှ» ဟုလည်း ခေါ်ကြပြီး၊ အဓိပ္ပါယ်တူအမည် «ဒေဝေဇျန္တုလျ» ဟူ၍လည်း သတ်မှတ်ထားသည်။
Verse 22
चत्वारि लिङ्गरूपाणि विष्कम्भेण तु लक्षयेत् दीर्घमायान्वितं कृत्वा लिङ्गं कुर्यात् त्रिरूपकं
လိင်္ဂ၏ ပုံသဏ္ဌာန် ၄ မျိုးကို အချင်း (ဗိဿကမ္ဘ) ဖြင့် သတ်မှတ်ရမည်။ ထို့နောက် ၎င်းကို ရှည်လျားအောင် ပြုလုပ်၍ သင့်လျော်သော အချိုးအစားများဖြင့် ပြည့်စုံစေပြီး «သုံးရုပ်» (အပိုင်း ၃ ပိုင်း) အဖြစ် လိင်္ဂကို ပုံဖော်ရမည်။
Verse 23
चतुरष्टाष्टवृत्तञ्च तत्त्वत्रयगुणात्मकं लिङ्गानामीप्सितं दैर्घ्यं तेन कृत्वाङ्गुलानि वै
လိင်္ဂကို သတ်မှတ်ထားသော ဝိုင်းပုံသဏ္ဍာန်နှင့် ၄–၈–၈ အချိုးအစားအတိုင်း ပြုလုပ်ရမည်၊ တတ္တဝ သုံးပါး၏ ဂုဏ်သတ္တိများကို ကိုယ်စားပြုသည်။ လိင်္ဂ၏ လိုအပ်သော အလျားကို သတ်မှတ်ပြီးနောက် အင်္ဂုလ (လက်ချောင်းအကျယ်) ဖြင့်တွက်ချက်ရမည်။
Verse 24
ध्वजाद्यायैः सुरैर् भूतैः शिखिभिर्वा हरेत् कृतिं तान्यङ्गुलानि यच्छेषं लक्षयेच्च शुभाशुभं
ပြင်ဆင်ထားသော ပုံသဏ္ဍာန် (ကೃတိ) ကို အလံစသည့် နိမိတ်လက္ခဏာကြောင့်ဖြစ်စေ၊ နတ်များ၊ ဘူတ/ဝိညာဉ်များ၊ သို့မဟုတ် ငှက်များက ယူဆောင်သွားပါက ကျန်ရှိသော အင်္ဂုလ အတိုင်းအတာများကို မှတ်သားရမည်။ ကျန်ရှိသည့်အပေါ်မူတည်၍ ကောင်းမကောင်းကို သတ်မှတ်ရမည်။
Verse 25
ध्वजाद्या ध्वजसिंहेभवृषाः ज्येष्ठाः परे शुभाः स्वरेषु षड्जगान्धारपञ्चमाः शुभदायकाः
“ဓွဇ” ဟူ၍အစပြုသော အမျိုးအစားများအနက် ဓွဇ၊ သင်္ဟ (siṃha) နှင့် ဝೃષ (vṛṣa) တို့သည် အထူးမြတ်ဆုံးဖြစ်ပြီး အခြားတို့လည်း မင်္ဂလာရှိသည်။ သွားသံ/စွရ (svara) များအနက် ṣaḍja၊ gāndhāra နှင့် pañcama တို့သည် ကံကောင်းခြင်းကို ပေးသနားသူများဖြစ်သည်။
Verse 26
भूतेषु च शुभा भूः स्यादग्निष्वाहवनीयकः उक्तायामस्य चार्धांशे नागांशैर् भाजिते क्रमात्
ဘူတ အမျိုးအစားများအနက် မြေ (bhū) သည် မင်္ဂလာရှိသည်။ မီးများအနက် အာဟဝနီယ (Āhavanīya) ဟူသော ပူဇော်မီးကို မင်္ဂလာဟု ကြေညာထားသည်။ ထို့ပြင် ယခင်ဖော်ပြခဲ့သော အတိုင်းအတာ (āyāma) ကို တစ်ဝက်ယူပြီး “nāga” အပိုင်းများအတိုင်း အစဉ်လိုက် ခွဲဝေပါက လိုအပ်သော အစဉ်အလာကို ရရှိမည်။
Verse 27
रसभूतांशषष्ठांशत्र्यंशाधिकशरैर् भवेत् आढ्यानाढ्यसुरेज्यार्कतुल्यानाञ्चतुरस्रता
ရသ (rasa) နှင့် ဘူတ (bhūta) တို့နှင့်ဆိုင်သော ခြောက်ပုံတစ်ပုံ အစိတ်အပိုင်းများကို ထည့်သွင်း၍၊ ထို့ပြင် သရ (śara) ဟူသော ထောင့်ဖြတ်/မြှားအတိုင်းအတာကို တစ်သုံးပုံတစ်ပုံ ပိုတိုးကာ ယူလျှင် စတုရန်းပုံစံ (caturasratā) ကို ရရှိသည်။ ဤစတုရန်းမှန်ကန်မှုသည် ချမ်းသာသူ (āḍhya)၊ မချမ်းသာသူ (anāḍhya)၊ နတ်တို့၏အရှင် အိန္ဒြ (surejya) နှင့် နေ (arka) တို့၏ စံနှုန်းနှင့် တူညီသည်ဟု ဆိုသည်။
Verse 28
पञ्चमं वर्धमानाख्यं व्यासान्नाहप्रवृद्धितः द्विधा भेदा बहून्यत्र वक्ष्यन्ते विश्वकर्मतः
ပဉ္စမမြောက် ဘုရားကျောင်း/အဆောက်အဦး အမျိုးအစားကို «ဝර්ဓမာန» ဟု ခေါ်ပြီး အကျယ်နှင့် အမြင့် တိုးပွားလာခြင်းဖြင့် လက္ခဏာပြုသည်။ ဤနေရာတွင် ၎င်း၏ ခွဲခြားအမျိုးအစားများကို နှစ်မျိုးခွဲစနစ်အရ ဝိශ්ဝကර්မ (အာဏာပိုင် အင်ဂျင်နီယာ/ဗိသုကာ) အဆိုအရ ရှင်းလင်းမည်။
Verse 29
आढ्यादीनां त्रिधा स्थौल्याद्यवधूतं तदष्टधा अन्तरे वामवामे चेति ङ, चिह्नितपुस्तकपाठः स्थौल्याद् यववृद्ध्या तदष्टधा इति ख, चिह्नितपुस्तकपाठः त्रिधा हस्ताज्जिनाख्यञ्च युक्तं सर्वसमेन च
«အာဍ္ဍယ» (ပြည့်ဝချမ်းသာ/အာဟာရပြည့်) မှ စသော ကိုယ်ခန္ဓာအမျိုးအစားများတွင် သုံးမျိုးခွဲခြားမှု ရှိသည်။ အဝလွန်မှု စသည့်အချက်များအရ «အဝဓူတ» (ပိန်လှီပျက်ယွင်း) အမျိုးအစားကို ထပ်မံ ရှစ်မျိုးခွဲသည်—(စာမူတစ်မျိုးအရ) «အလယ်», «ဘယ်», «ဘယ်အလွန်» ဟူသော အမျိုးခွဲများဖြစ်ပြီး; (အခြားစာမူအရ) အဝလွန်မှုမှ စ၍ ယဝ (မုယောစေ့) ဖြင့် တိုးတက်မှုကို တိုင်းတာကာ ရှစ်မျိုးဖြစ်သည်။ ထို့အတူ «ဂျိနာခ္ယ» ဟုခေါ်သော တိုင်းတာချက်သည် လက်အလျား (ဟස්တ) အရ သုံးမျိုးရှိပြီး၊ အချိုးအစား အပြည့်အဝညီမျှမှု (sarva-samatā) ဖြင့် အသုံးချရသည်။
Verse 30
पञ्चविंशतिलिङ्गानि नाद्ये देवार्चिते तथा पञ्चसप्तभिरेकत्वाज्जिनैर् भक्तैर् भवन्ति हि
လိင်္ဂ ၂၅ ခုကို «တစ်ခု» ဟု ရေတွက်ကြပြီး၊ နာဍ္ယ (သန့်ရှင်းသော ရေချိုးရာ) တွင် ဘုရားကို ပူဇော်သည့်အခါလည်း ထိုနည်းတူပင် ဖြစ်သည်။ ငါးနှင့် ခုနစ် အုပ်စုဖွဲ့ခြင်းကြောင့် ဖြစ်ပေါ်သော တစ်လုံးတစ်ဝတည်းမှုကြောင့်၊ အာရုံကို အနိုင်ယူထားသော သဒ္ဓါရှိသူများ (jināḥ) အတွက် ၎င်းတို့သည် အမှန်တကယ် «တစ်ခု» အဖြစ် ဖြစ်လာသည်။
Verse 31
चतुर्दशसहस्राणि चतुर्दशशतानि च एवमष्टाङ्गुलविस्तारो नवैककरगर्भतः
အရေအတွက်/တိုင်းတာချက်မှာ ၁၄,၀၀၀ နှင့် ၁,၄၀၀ ဖြစ်သည်။ ထို့ကြောင့် အကျယ်သည် အင်္ဂုလ ၈ ဖြစ်ပြီး၊ စံမော်ဂျူး (garbha) အဖြစ် ကရ (kara) ၉ (သို့) ၁ ကို အခြေခံ၍ တိုင်းတာရသည်။
Verse 32
तेषां कोणार्धकोणस्थैश्चिन्त्यात् कोणानि सूत्रकैः विस्तारं मध्यमः कृत्वा स्थाप्यं वा मध्यतस्त्रयं
ထိုအပိုင်းခွဲ/ပုံသဏ္ဌာန်များအတွက် ထောင့်နှင့် ထောင့်တစ်ဝက် နေရာများတွင် တိုင်းတာကြိုး (সূত্র) များကို တင်၍ ထောင့်များကို စဉ်းစားသတ်မှတ်ရမည်။ အလယ်တိုင်းတာချက်ကို အကျယ်အဖြစ် သတ်မှတ်ပြီးနောက် အလယ်မှ «သုံးခု» (အဓိကလိုင်း/အမှတ်) ကို တည်ဆောက်ရမည်။
Verse 33
विभागादूर्ध्वमष्टास्रो द्व्यष्टास्रःस्याच्छिवांशकः पादाज्जान्वन्तको ब्रह्मा नाभ्यन्तो विष्णुरित्यतः
အလယ်ပိုင်းခွဲခြားချက်အထက်တွင် အရှစ်ထောင့်ဖြစ်ရမည်။ အထက်ဘက် ဆယ့်ခြောက်ထောင့်ပိုင်းကို ရှိဝ၏ အပိုင်းဟု သတ်မှတ်ရသည်။ ခြေမှ ဒူးအထိသည် ဗြဟ္မာ၏ အကျယ်အဝန်းဖြစ်ပြီး၊ ချက်မှ အတွင်းဘက် အလယ်ဒေသကို ဝိෂ္ဏု၏ အပိုင်းဟု ဆိုသည်။
Verse 34
मूर्ध्वान्तो भूतभागेशो व्यक्ते ऽव्यक्ते च तद्वति पञ्चलिङ्गव्यवस्थायां शिरो वर्तुलमुच्यते
လိင်္ဂ၏ ငါးမျိုးခွဲခြားသတ်မှတ်မှုတွင် အထက်ဆုံး အဆုံးပိုင်းကို «ဘူတဘာဂေရှ» (Bhūtabhāgeśa) ဟု ခေါ်သည်။ ထင်ရှားသောနှင့် မထင်ရှားသော အမျိုးအစားတို့တွင်လည်း ခေါင်း (śiras) ကို ဝိုင်းဝိုင်းပုံစံဟု ဆိုသည်။
Verse 35
छत्राभं कुक्कुटाभं वा बालेन्दुप्रतिमाकृतिः एकैकस्य चतुर्भेदैः काम्यभेदात् फलं वदे
အမှတ်အသား/ပုံသဏ္ဌာန်သည် ထီးကဲ့သို့ဖြစ်စေ၊ ကြက်ကဲ့သို့ဖြစ်စေ၊ သို့မဟုတ် လငယ်ပုံသဏ္ဌာန်ဖြစ်စေ—တစ်မျိုးချင်းစီတွင် ခွဲခြားပုံစံ လေးမျိုးရှိသည်။ ကာမ్య (kāmya) အလိုဆန္ဒအမျိုးမျိုးအလိုက် အကျိုးရလဒ်ကို ငါဖော်ပြမည်။
Verse 36
लिङ्गमस्तकविस्तारं वसुभक्तन्तु कारयेत् आद्यभागं चतुर्धा तु विस्तारोच्छ्रायतो भजेत्
လိင်္ဂ၏ ထိပ်ပိုင်း (mastaka) အကျယ်ကို အညီအမျှ အပိုင်းရှစ်ပိုင်းခွဲ၍ ဆောက်လုပ်ရမည်။ ထို့နောက် အရှေ့ဆုံးပိုင်းကို လိင်္ဂ၏ အကျယ်နှင့် အမြင့်အလိုက် အပိုင်းလေးပိုင်း ခွဲဝေရမည်။
Verse 37
चत्वारि तत्र सूत्राणि भागभागानुपातनात् , चिह्नितपुस्तकपाठः बालेन्दुत्रपुषाकृतिरिति ख, ग, घ, चिह्नितपुस्तकपाठः चतुर्भागैर् इति ख, चिह्नितपुस्तकपाठः अन्त्यभागमिति ग, घ, चिह्नितपुस्तकपाठः चत्वारि तत्र छत्राणि इति ग, घ, ङ, चिह्नितपुस्तकचतुष्ट्यपाठः पुण्डरीकन्तु भागेन विशालाख्यं विलोपनात्
ဤနေရာတွင် အပိုင်းမှ အပိုင်းသို့ အချိုးအစားအလိုက် ကျဆင်းသတ်မှတ်ခြင်းကြောင့် «သုတ္တရ» (sūtra) လေးခု ရှိသည်။ (အမှတ်အသားပါ လက်ရေးမူအချို့တွင် «လငယ်နှင့် ကြာပန်းကဲ့သို့ ပုံသဏ္ဌာန်» ဟု ဖတ်ကြပြီး၊ အချို့တွင် «အပိုင်းလေးပိုင်းဖြင့်» သို့မဟုတ် «နောက်ဆုံးပိုင်း» ဟု ဖတ်ကြကာ၊ အချို့တွင် «ဤနေရာတွင် ထီးလေးခုရှိသည်» ဟုလည်း ဖတ်ကြသည်။) သို့ရာတွင် အမှတ်အသားလေးခုပါ လက်ရေးမူဖတ်ပုံအရ «ပုဏ္ဍရိက (Puṇḍarīka) သည် အပိုင်းတစ်ပိုင်းဖြင့် ရရှိပြီး၊ ဖျက်လှစ်ခြင်း (vilopa) ကြောင့် ‘ဝိသာလာ’ (Viśālā) ဟု ခေါ်သည်» ဟု ဆိုသည်။
Verse 38
त्रिशातनात्तु श्रीवत्सं शत्रुकृद्वेदलोपनात् शिरः सर्वसमे श्रेष्ठं कुक्कुटाभं सुराह्वये
သုံးဆင့်ဖြတ်တောက်/ထိုးနှက်သည့် «triśātana» အမှတ်မှ «Śrīvatsa» လက္ခဏာ ပေါ်ထွန်းသည်။ ရန်သူကို ဖြစ်စေ၍ ဝေဒသဒ္ဓါ/ဗေဒပညာ ဆုံးရှုံးစေသော အမှတ်မှ «ခေါင်းလက္ခဏာ» ကို သိနိုင်သည်။ လက္ခဏာအားလုံးအနက် နတ်တို့၏ စည်းဝေးရာတွင် ကြက်ခေါင်းခေါင်းပုံ (kukkuṭa) ကဲ့သို့ ဖြစ်သော အမှတ်သည် အမြတ်ဆုံး ဖြစ်သည်။
Verse 39
चतुर्भागात्मके लिङ्गेत्रपुषं द्वयलोपनात् अनाद्यस्य शिरः प्रोक्तमर्धचन्द्रं शिरः शृणु
အပိုင်းလေးပိုင်းပါဝင်သည်ဟု သတ်မှတ်သော လိင်္ဂတွင် အပေါ်ပိုင်း trapuṣa အစိတ်အပိုင်းမှ နှစ်ပိုင်းကို ချန်လှပ်ခြင်းအားဖြင့် «Anādya» ဟု ခေါ်သော ခေါင်းပုံစံကို ဖော်ပြထားသည်။ ယခု «Ardhacandra» (လဝက်) ဟု ခေါ်သော ခေါင်းပုံစံကို နားထောင်လော့။
Verse 40
अंशात् प्रान्ते युगांशैश् च त्वेकाहान्यामृताक्षकं पूर्णबालेन्दुकुमुदं द्वित्रिवेदक्षयात् क्रमात्
နေအင်္ဂါ (ဒီဂရီ) ၏ အဆုံး၌လည်းကောင်း၊ ယုဂအပိုင်းအစများဖြင့်လည်းကောင်း တစ်ရက်စာ တိုးပမာဏကို တွက်ချက်ရမည်။ ထိုကြောင့် «အမృతမျက်စိ» ဟု ဆိုသော မင်္ဂလာရေတွက်မှုကို ရရှိသည်။ လပြည့်၊ လငယ်နှင့် ကုမုဒ-လ (ကြာပန်းလ) အခြေအနေတို့ကို «ဝေဒ» နှစ်ခုနှင့် သုံးခု (၄ အစုအဖြစ် ရေတွက်သော လျော့ချမှု) ကို အဆင့်ဆင့် လျော့သဖြင့် အစဉ်လိုက် သတ်မှတ်သည်။
Verse 41
चतुस्त्रिरेकवदनं मुखलिङ्गमतः शृणु पूजाभागं प्रकर्तव्यं मूर्त्यग्निपदकल्पितं
မျက်နှာလက္ခဏာ (mukha-liṅga) အကြောင်း သင်ကြားချက်ကို နားထောင်လော့။ အဂ္နိ၏ ရုပ်ပုံကို မျက်နှာလေးခု၊ သုံးခု သို့မဟုတ် တစ်ခုတည်းပါရှိသကဲ့သို့ ဖော်ပြသည်။ ပူဇော်ခြင်း၏ «အပိုင်း/ဝေစု» ကို ရုပ်ကာယရှိသော အဂ္နိ (mūrti-Agni) ၏ အဆင့်အတန်းနှင့် ပုံသဏ္ဌာန်အလိုက် ချမှတ်ရမည်။
Verse 42
अर्कांशं पूर्ववत् त्यक्त्वा षट् स्थानानि विवर्तयत् शिरोन्नतिः प्रकर्तव्या ललाटं नासिका ततः
ယခင်က ဖော်ပြခဲ့သကဲ့သို့ «arkāṃśa» (နေထောင့်/နေအပိုင်း) ကို ချန်ထားပြီး အချက်ခြောက်ချက်ကို အစဉ်လိုက် လှည့်ညှိ/တန်းညှိရမည်။ ခေါင်းကို မြှောက်ရမည်၊ ထို့နောက် နဖူးကို တန်းညှိပြီး နောက်တစ်ဆင့် နှာခေါင်းကို တန်းညှိရမည်။
Verse 43
वदनं चिवुकं ग्रीवा युगभागैर् भुजाक्षिभिः कराभ्यां मुकुलीकृत्य प्रतिमायाः प्रमाणतः
ပုံတော်၏ သာသနာတော်ဆိုင်ရာ တိုင်းတာချက်အတိုင်း မျက်နှာ၊ မေးခေါင်းနှင့် လည်ပင်းကို «ယုဂ» အပိုင်းအခြားများဖြင့် အချိုးကျ သတ်မှတ်ရမည်။ လက်မောင်းနှင့် မျက်စိလည်း ထိုနည်းတူ ဖြစ်ရမည်။ လက်နှစ်ဖက်ကို ပန်းဖူးကဲ့သို့ ပိတ်စုထားသော အနေအထားဖြင့် ပုံတော်၏ မှန်ကန်သော အချိုးအစားနှင့် ကိုက်ညီအောင် ဖန်တီးရမည်။
Verse 44
मुखं प्रति समः कार्यो विस्तारादष्टमांशतः चतुर्मुखं मया प्रोक्तं त्रिमुखञ्चोच्यते शृणु
မျက်နှာနှင့် ဆက်စပ်သော (အခြားတိုင်းတာချက်) ကို တူညီအောင် ပြုလုပ်ရမည်။ ထို့ပြင် စုစုပေါင်းအကျယ်မှ အရှစ်ပုံတစ်ပုံကို ယူရမည်။ မျက်နှာလေးဖက်ရှိသော ပုံစံကို ငါရှင်းပြပြီးပြီ; ယခု မျက်နှာသုံးဖက်ရှိသော ပုံစံကိုလည်း နားထောင်လော့။
Verse 45
कर्णपादाधिकास्तस्य ललाटादीनि निर्दिशेत् भुजौ चतुर्भिर्भागैस्तु कर्तव्यौ पश्चिमोर्जितं
ထိုပုံတော်၏ နဖူးနှင့် အခြားမျက်နှာအင်္ဂါရပ်များကို နားနှင့် ခြေထက် ပိုမိုသော တိုင်းတာချက်ဖြင့် သတ်မှတ်ရမည်။ သို့ရာတွင် လက်မောင်းတို့ကို အချိုးအစား လေးပိုင်းဖြင့် ပြုလုပ်ရပြီး နောက်ဘက်ပိုင်းကို တင်းရင်းခိုင်မာ၍ အားကောင်းအောင် ဖော်ထုတ်ရမည်။
Verse 46
विस्तरादष्टमांशेन मुखानां प्रतिनिर्गमः एकवक्त्रं तथा कार्यं पूर्वस्यां सौम्यलोचनं
မျက်နှာများ၏ ရှေ့သို့ ထွက်ပေါ်လာမှုကို အကျယ်၏ အရှစ်ပုံတစ်ပုံဖြင့် ပြုလုပ်ရမည်။ ထိုနည်းတူ မျက်နှာတစ်ဖက်တည်းရှိသော ပုံတော်ကို အရှေ့ဘက်သို့ မျက်နှာမူအောင် ပြုလုပ်ပြီး သာယာအေးမြသော (မင်္ဂလာ) မျက်လုံးဖြင့် ဖြစ်စေရမည်။
Verse 47
ललाटनासिकावक्त्रग्रीवायाञ्च विवर्तयेत् तकपाठः द्वैकहान्या सुताह्वयमिति ख, चिह्नितपुस्तकपाठः ऋत्वग्निपदकल्पितमिति ख, चिह्नितपुस्तकपाठः, मुखभागं प्रकर्तव्यं मूलाग्निपदकल्पितमिति ङ, चिह्नितपुस्तकपाठः कर्णाभ्यां कुण्डलीकृत्वेति ग, चिह्नितपुस्तकपाठः भुजाच्च पञ्चमांशेन भुजहीनं विवर्तयेत्
နဖူး၊ နှာခေါင်း၊ မျက်နှာနှင့် လည်ပင်းကို သတ်မှတ်ထားသော နည်းလမ်းအတိုင်း ပုံဖော်၍ လှည့်ပြောင်းတည်ဆောက်ရမည်။ ထို့ပြင် လက်မောင်းတိုင်းတာချက်မှ ငါးပုံတစ်ပုံကို ယူ၍ ထိုနှိုင်းယှဉ်ချက်အရ «လက်မရှိသော» အပိုင်း (လက်မောင်းတိုင်းတာချက်ထက် ငါးပုံတစ်ပုံ လျော့သော) ကို ကနွန်အတိုင်း ဖန်တီးရမည်။
Verse 48
विस्तारस्य षडंशेन मुखैर् निर्गमनं हितं सर्वेषां मुखलिङ्गानां त्रपुषं वाथ कुक्कुटं
ပြန့်နှံ့သွားသော ဖောင်းပွခြင်း/စုတင်ခြင်းအတွက် ၎င်း၏အကျယ်အဝန်း၏ ခြောက်ပုံတစ်ပုံအတိုင်း ပါးစပ်/အပေါက်များမှ ထုတ်ပယ်စေခြင်းသည် အကျိုးရှိသည်။ “ပါးစပ်/အပေါက်” လက္ခဏာပါသော အခြေအနေများတွင် တရပုသ (သခွားသီး) သို့မဟုတ် ကုက္ကူဋ (ကြက်/ကြက်ဖ) ကို အသုံးပြုရမည်။
Frequently Asked Questions
A standardized iconometric system: material hierarchy for liṅga construction, aṅgula/hasta-based size classes (including household 1–5 aṅgulas), proportional rules derived from dvāra and garbha measures, and a formal enumeration of 36×3 measures synthesized into 108.
By treating correct making (māna), right substance (dravya), and complete worship (pūrṇa-arcana) as dharmic disciplines that stabilize sacred presence; the chapter explicitly frames certain liṅgas and metals as bhukti–mukti-prada, linking technical precision with puruṣārtha fulfillment.
Cala-liṅgas are classified by aṅgula: 1–5 (kanyasañcala/small), 6–10 (medium), and 11–15 (jyeṣṭha/large), with further proportional refinement via sūtra (guideline-cord) schemes.
The chapter ties liṅga scaling and worship to architectural modules: dvāra (doorway) and garbha-gṛha measures are subdivided (notably ninefold) to determine proportional placement and ritual alignment within the dhāman (shrine).