
Chapter 106 — नगरादिवास्तुः (Vāstu Concerning Towns and Related Settlements)
အဂ္နိဘုရား (ဣශ්ဝရ) သည် ဝသိဋ္ဌအား နိုင်ငံတော်ကြီးပွားရေး (ရာဇ္ယ-ဝృద్ధိ) အတွက် မြို့နှင့် အခြေချနေရာများကို တည်ထောင်စီမံရာ ဝါස්တုသဘောတရားများကို သင်ကြားသည်။ အစတွင် ယောဇနာဖြင့် တိုင်းတာကာ နေရာရွေးချယ်ခြင်းကို ပြောပြီး၊ ထို့နောက် ဝါස්တုဒေဝတားများကို ပူဇော်ခြင်းနှင့် ဘလိအနုဓာတများကို ဆောင်ရွက်သည့် သန့်စင်ကာလကို ဖော်ပြသည်။ ထို့ပြင် ၃၀-ပဒ ဝါස්တုမဏ္ဍလကို သတ်မှတ်ကာ တံခါးများကို ဦးတည်ရာအလိုက်ထားရန်—အရှေ့သည် စူရျယခန်း၊ တောင်သည် ဂန္ဓರ್ವခန်း၊ အနောက်သည် ဝရုဏခန်း၊ မြောက်သည် သောမျခန်း—ဟု ဆိုသည်။ ဆင်ဖြတ်သန်းနိုင်ရန် တံခါးအရွယ်အစားကို သတ်မှတ်ပြီး မင်္ဂလာမကောင်းသော တံခါးပုံစံများကို သတိပေးကာ မြို့ကာကွယ်ရေးအတွက် śānti-kṛt (သန္တိပြု) ပုံစံများကို အကြံပြုသည်။ ထို့နောက် လုပ်ငန်းအုပ်ချုပ်ရေးဇုန်များကို လေးထောင့်အလိုက် ခွဲဝေကာ (လက်မှုသမား၊ ဖျော်ဖြေသူ၊ ဝန်ကြီး၊ တရားရေးအရာရှိ၊ ကုန်သည်၊ ဆရာဝန်၊ မြင်းတပ်) နှင့် သင်္ချိုင်းမြေ၊ နွားခြံ၊ လယ်သမားနေရာတို့ကို သတ်မှတ်သည်။ ဒေဝတားမတင်မထားသော အခြေချနေရာကို ‘နိရ္ဒైవတ’ ဟု ခေါ်ကာ ရောဂါဘေးအန္တရာယ်များ လွယ်ကူစွာ ကျရောက်နိုင်ကြောင်း၊ ဒေဝတားကာကွယ်သည့် မြို့သည် အောင်ပွဲ၊ စည်းစိမ်ခံစားမှုနှင့် မောက္ခကို ပေးကြောင်း အလေးပေးသည်။ အဆုံးတွင် အိမ်အတွင်း လုပ်ဆောင်ချက်အလိုက် (မီးဖိုချောင်၊ خزانہ/ဘဏ္ဍာ၊ စပါးသိုလှောင်ခန်း၊ ဒေဝရုံ) စီမံခြင်းနှင့် အိမ်အမျိုးအစားများ (catuḥśālā, triśālā, dviśālā, ekaśālā; ālinda/dalinda မျိုးကွဲ) ကို ခွဲခြားကာ မြို့စည်းကမ်းကို ပူဇော်ကာကွယ်မှုနှင့် ဓမ္မတရားအုပ်ချုပ်ရေးနှင့် ချိတ်ဆက်ထားသည်။
Verse 1
इत्य् आग्नेये महापुराणे गृहादिवास्तुर्नाम पञ्चाधिकशततमो ऽध्यायः अथ षडधिकशततमो ऽध्यायः नगरादिवास्तुः ईश्वर उवाच नगरादिकवास्तुश् च वक्ष्ये राज्यादिवृद्धये योजनं योजनार्धं वा तदर्थं स्थानमाश्रयेत्
ဤသို့ဖြင့် အဂ္နိ မဟာပုရာဏ၌ «အိမ်စသည်တို့နှင့် ဆိုင်သော ဝါස්တု» ဟု အမည်ရသော အခန်း ၁၀၅ သည် ပြီးဆုံး၏။ ယခု အခန်း ၁၀၆ «မြို့စသည်တို့နှင့် ဆိုင်သော ဝါස්တု» ကို စတင်၏။ ဣश्वरက မိန့်တော်မူသည်—«နိုင်ငံတော်နှင့် ၎င်း၏ အရင်းအမြစ်များ တိုးတက်ကြီးပွားစေရန် မြို့နှင့် ဆက်စပ်နေရာများအတွက် ဝါස්တုသဘောတရားကို ငါဖော်ပြမည်။ ထိုအတွက် တစ်ယောဇနာ သို့မဟုတ် ယောဇနာတစ်ဝက် အကျယ်ရှိသော သင့်လျော်သည့် နေရာကို ရွေးချယ်၍ အခြေချရမည်»။
Verse 2
हनमिति घ धर्मः कलिश्चेत्यादिः, मृतिर्धनमित्यन्तः पाठो झ पुस्तके नास्ति आयुः प्रावाह्यशस्यानीति ख , छ च भोगं च पत्यं चेति ख , छ च द्वारतः प्रोक्त इति घ भोजनार्धन्तदर्धं च इति घ , ङ च अभ्यर्च्य वास्तु नगरं प्राकाराद्यन्तु कारयेत् ईशादित्रिंशत्पदके पूर्वद्वारं च सूर्यके
«ဟန» ဟူသည်—Gha လက်ရေးမူတွင် “ဓမ္မ၊ ကလိ စသည်” ဖြင့် စတင်ဖတ်ထားပြီး၊ အဆုံးပိုင်း “မృတိ၊ ဓန” ဟူသောဖတ်ပုံကို Jha လက်ရေးမူတွင် မတွေ့ရ။ Kha နှင့် Cha လက်ရေးမူများတွင် “အာယုḥ ပ္ရာဝါဟျသသျာနီ” ဟူသောကွဲပြားဖတ်ပုံလည်းရှိပြီး “ဘောဂံ စ ပတ္ယံ စ” လည်းပါရှိသည်။ Gha တွင် “ဒွာရတಃ ပ္ရောက္တ” ဟူသောဖတ်ပုံရှိပြီး Gha နှင့် Ṅa တွင် “ဘောဇနာဓံ တဒဓံ စ” လည်းပါသည်။ ဝါစ্তুဒေဝတားတို့ကို ပူဇော်ပြီးနောက် မြို့ကို ကာရံတံတိုင်းနှင့် ကာကွယ်ရေးအဆောက်အအုံများပါအောင် တည်ဆောက်စေသင့်သည်။ ဣရှာန (အရှေ့မြောက်) မှ စတင်သော ၃၀ ပဒ ဝါစ্তুမဏ္ဍလတွင် အရှေ့တံခါးကို စူရျယ (နေ) အပိုင်း၌ ထားရမည်။
Verse 3
गन्धर्वाभ्यां दक्षिणे स्याद्वारुण्ये पश्चिमे तथा सौम्यद्वारं सौम्यपदे कार्या हट्टास्तु विस्तराः
တောင်ဘက်တံခါးကို ဂန္ဓဗ္ဗ (Gandharva) အပိုင်း၌ ထားရမည်။ အနောက်ဘက်တံခါးကိုလည်း ဝရုဏ (Varuṇa) အပိုင်း၌ ထားရမည်။ မြောက်ဘက်တံခါးကို စောမျ (Saumya) အပိုင်း၌ ဆောက်ရပြီး စျေးလမ်းများ (haṭṭa) ကို ကျယ်ဝန်းစွာ ခင်းကျင်းရမည်။
Verse 4
येनेभादि सुखं गच्छेत् कुर्याद् द्वारं तु षट्करं छिन्नकर्णं विभिन्नञ्च चन्द्रार्धाभं पुरं न हि
ဆင်တို့နှင့် အခြားတိရစ္ဆာန်ကြီးများ သက်သာစွာ ဖြတ်သန်းနိုင်ရန် တံခါးကို ခြောက်ဆ (ခြောက်ဟတ်/ကူဘစ်) အတိုင်းအတာဖြင့် ပြုလုပ်ရမည်။ သို့သော် မြို့တံခါးသည် “နားဖြတ်” (ဘေးဖက်ချို့ယွင်း), ကွဲပြား/ပြတ်တောက်သောပုံစံ၊ သို့မဟုတ် လဝက်ပုံစံ ဖြစ်မနေသင့်။
Verse 5
वज्रसूचीमुखं नेष्टं सकृद् द्वित्रिसमागमं चापाभं वज्रनागाभं पुरारम्भे हि शान्तिकृत्
“ဝဇ္ရ-စူစီ-မုခ” (vajra-needle-point) ဟုခေါ်သော မြားခေါင်းပုံစံကို မရွေးချယ်သင့်။ တစ်ကြိမ် သို့မဟုတ် နှစ်/သုံးကြိမ် ဆုံချက်ရှိသော (dvi/tri-samāgama) ပုံစံကို သဘောကျသင့်ပြီး၊ လေးပုံစံ (cāpābha) နှင့် “ဝဇ္ရ-နာဂ” ပုံစံ (vajranāgābha) လည်း ထိုနည်းတူ။ မြို့ကို ဝိုင်းရံတိုက်ခိုက်မှု စတင်ချိန် (purārambhe) တွင် ဤပုံစံများကို မကောင်းနိမိတ်နှင့် တားဆီးမှုကို ငြိမ်းစေသော ရှာန္တိကရ (śānti-kṛt) ဟု ဆိုကြသည်။
Verse 6
प्रार्च्य विष्णु हरार्कादीन्नत्वा दद्याद् बलिं बली आग्नेये स्वर्णकर्मारान् पुरस्य विनिवेशयेत्
ဗိဿနု၊ ဟရ (ရှီဝ)၊ နေ (အာရ္က) နှင့် အခြားဒေဝတာများကို သင့်တော်စွာ ပူဇော်ပြီး ဦးညွှတ်ကန်တော့ကာ အုပ်ထိန်းသူ/ပတ်ရိုဏ်က bali (ရိုးရာပူဇော်အနုလုံး) ကို ဆက်ကပ်ရမည်။ မြို့၏ အာဂ္နေယ (အရှေ့တောင်) အပိုင်း၌ ရွှေလုပ်သမားများနှင့် သတ္တုလုပ်သမားများကို နေရာချထားရမည်။
Verse 7
दक्षिणे नृत्यवृत्तीनां वेश्यास्त्रीणां गृहाणि च नटानाञ्चक्रिकादीनां कैवर्तादेश् च नैरृते
တောင်ဘက်တွင် အကအနုပညာဖြင့် အသက်မွေးသူများနှင့် ဝေရှာမိန်းမများ၏ အိမ်ရာများကို ထားရမည်။ တောင်အနောက် (နೈရృတ) တွင် သရုပ်ဆောင်များ၊ စက်ရိကာမျိုး ဖျော်ဖြေသူများနှင့် ငါးဖမ်းသူတို့၏ အစုအဖွဲ့များ၏ နေရာကို ထားရမည်။
Verse 8
रथानामायुधानाञ्च कृपाणाञ्च वारुणे शौण्डिकाः कर्माधिकृता वायव्ये परिकर्मणः
ဝါရုဏ (Vāruṇa) ဌာနတွင် ရထားများ၊ လက်နက်များနှင့် ဓားများကို ကြီးကြပ်မည့် အရာရှိများကို ခန့်အပ်ရမည်။ ဝါယဝျ (Vāyavya) ဌာနတွင် အကူအညီလုပ်ငန်းနှင့် ထိန်းသိမ်းပြုပြင်ရေးအတွက် ပရိကမ္မဏ (parikarmaṇaḥ) အမှုထမ်းများကို ခန့်အပ်ရမည်။
Verse 9
ब्राह्मणा यतयः सिद्धाः पुण्यवन्तश् च चोत्तरे फलाद्यादिविक्रयिण ईशाने च वणिग्जनाः
မြောက်ဘက်တွင် ဗြာဟ္မဏများ၊ ယတိ (အကျင့်သီလရှိ သာသနာ့သမား) များ၊ စိဒ္ဓ (အောင်မြင်သည့် အဒေပ်) များနှင့် ကုသိုလ်ကောင်းရှိသူများကို ထားရမည်။ အရှေ့မြောက် (ဣရှာန) တွင် သစ်သီးစသည်တို့ ရောင်းချသူများနှင့် ကုန်သည်အုပ်စုကို ထားရမည်။
Verse 10
पूर्वतश् च बलाध्यक्षा आग्नेये विविधं बलं स्त्रीणामादेशिनो दक्षे काण्डारान्नैरृते न्यसेत्
အရှေ့ဘက်တွင် တပ်ဖွဲ့အုပ်ချုပ်ရေးမှူးများကို နေရာချရမည်။ အဂ္နేయ (တောင်အရှေ့) တွင် တပ်ဖွဲ့အမျိုးမျိုးကို ထားရမည်။ တောင်ဘက်တွင် မိန်းမဆောင်ကို ကြီးကြပ်သူများကို နေရာချရမည်။ နೈရృတ (တောင်အနောက်) တွင် ကဏ္ဍာရ (kāṇḍāra) သိုလှောင်ရုံ/လက်နက်တိုက်ကို ထားရမည်။
Verse 11
पश्चिमे च महामात्यान् कोषपालांश् च कारुकान् व्यायतं वज्रनासाभमिति घ चापाभं चक्रनाभाभमिति ङ स्तुत्वा नत्वा बलिं बली इति ङ आग्नेये तु कर्मकारानिति ख दक्षिणे भृत्यधूर्तानामिति छ नटानां वाह्लिकादीनामिति ख , ज च परिकर्मण इति छ , ज च उत्तरे दण्डनाथांश् च नायकद्विजसङ्कुलान्
အနောက်ဘက်တွင် မဟာမတ်တျ (အကြီးအကဲဝန်ကြီးများ)၊ خزနာစောင့် (ဘဏ္ဍာတိုက်ထိန်း) များနှင့် လက်မှုပညာရှင်များကို နေရာချရမည်။ ဒေဝတাকে ချီးမွမ်းကာ ဦးညွှတ်ပြီးနောက် ဘလိ (bali) ပူဇော်သင့်သည်။ အဂ္နేయတွင် လက်မှုပညာလုပ်သားများကို ထားရမည်။ တောင်ဘက်တွင် အမှုထမ်းများနှင့် လိမ်လည်သူ/မကောင်းသူများ၊ ထို့ပြင် သရုပ်ဆောင်များနှင့် ဝါဟ္လိကာတို့ကဲ့သို့သော လူမျိုးများ၊ အမှုဆောင်ပရိကမ္မဏများကို ထားရမည်။ မြောက်ဘက်တွင် ဒဏ္ဍနာထ (တရားစီရင်/အပြစ်ပေးအကြီးအကဲ) များနှင့် ခေါင်းဆောင်များကို ဗြာဟ္မဏအစုအဝေးနှင့်အတူ ထားရမည်။
Verse 12
पूर्वतः क्षत्रियान् दक्षे वैश्याञ्छून्द्रांश् च पश्चिमे दिक्षु वैद्यान् वाजिनश् च बलानि च चतुर्दिशं
အရှေ့ဘက်တွင် က္ෂတ္တရိယများကို တပ်စွဲစေ၍၊ တောင်ဘက်တွင် ဝိုင်ရှျများကို၊ အနောက်ဘက်တွင် ရှူဒ္ဒရများကို ထားရမည်။ အခြားဦးတည်ရာများတွင် ဆရာဝန်များနှင့် မြင်းတပ်ကို ထားပြီး လေးမျက်နှာလုံးတွင် တပ်အင်အားကို ဖြန့်ချိရမည်။
Verse 13
पूर्वेण चरलिङ्ग्यादीञ्छ्मशानादीनि दक्षिणे पश्चिमे गोधनाद्यञ्च कृषिकर्तॄंस्तथोत्तरे
အရှေ့ဘက်တွင် လှည့်လည်သွားလာသော သာသနာ့တပည့်များနှင့် ထိုကဲ့သို့သောသူများကို ထားရမည်။ တောင်ဘက်တွင် သင်္ချိုင်းမီးသဂြိုဟ်ရာနှင့် အမင်္ဂလာဆိုင်ရာ နေရာများကို ထားရမည်။ အနောက်ဘက်တွင် နွားဓနနှင့် ဆက်စပ်သော ခြံဝင်းများကို ထား၍၊ မြောက်ဘက်တွင် လယ်သမားများကို ထားရမည်။
Verse 14
न्यसेन्म्लेच्छांश् च कोणेषु ग्रामादिषु तथा स्मृतिं श्रियं वैश्रवणं द्वारि पूर्वे तौ पश्यतां श्रियं
ရွာစသည်တို့၏ ထောင့်ဒေသများတွင် မလေစ္ဆာများကို ထားရမည်။ ထို့အတူ အရှေ့ဘက်တံခါးတွင် စ္မృతိ (Smṛti)၊ သြရီ (Śrī) နှင့် ဝိုင်ရှ္ရဝဏ (Vaiśravaṇa/ကူဘေရ) ကို တည်ထောင်ထား၍၊ မြင်သူတို့သည် စည်းစိမ်ချမ်းသာကို ရရှိစေရန် ဖြစ်သည်။
Verse 15
देवादीनां पश्चिमतः पूर्वास्यानि गृहाणि हि पूर्वतः पश्चिमास्यानि दक्षिणे चोत्तराननान्
အစီအစဉ်အရ နတ်တို့၏ အနောက်ဘက်တွင် နေအိမ်များကို အရှေ့မျက်နှာမူအောင် ဆောက်ရမည်။ အရှေ့ဘက်တွင် အနောက်မျက်နှာမူအောင်၊ တောင်ဘက်တွင် မြောက်မျက်နှာမူအောင် ပြုလုပ်ရမည်။
Verse 16
नाकेशविष्ण्वादिधामानि रक्षार्थं नगरस्य च निर्दैवतन्तु नगरग्रामदुर्गगृहादिकं
မြို့ကို ကာကွယ်ရန်အတွက် နာကေရှ (အင်ဒြ)၊ ဝိෂ္ဏု နှင့် အခြားနတ်များ၏ ဘုရားကျောင်း/နေရပ်များကို တည်ထောင်ရမည်။ သို့သော် အုပ်စိုးနတ်မရှိသော မြို့၊ ရွာ၊ တပ်ခံ၊ အိမ် စသည်တို့ကို ‘နတ်ကာကွယ်မှုမရှိ’ ဟု သတ်မှတ်သည်။
Verse 17
भुज्यते तत् पिशाचाद्यै रोगाद्यैः परिभूयते नगरादि सदैवं हि जयदं भुक्तिमुक्तिदं
ထိုနေရာ/အိမ်ထောင်/အခြေချရာသည် ပိသာစတို့ကဲ့သို့သော အန္တရာယ်ရှိသတ္တဝါများက “စားသောက်သကဲ့သို့” ဖြစ်ပြီး ရောဂါနှင့် အခြားဒုက္ခများက လွှမ်းမိုးတတ်သည်။ သို့ရာတွင် မြို့နှင့် အခြားနေထိုင်ရာများသည် သင့်လျော်သော နတ်ဘုရားကာကွယ်မှု ရှိလျှင် အမြဲအောင်မြင်၍ လောကီအပျော်အပါးနှင့် မောက္ခကို ပေးစွမ်းသည်။
Verse 18
पूर्वायां श्रीगृहं प्रोक्तमाग्नेय्यां वै महानसं शनयं दक्षिणस्यान्तु नैरृत्यामायुधाश्रयं
အရှေ့ဘက်တွင် မင်္ဂလာခန်း «śrīgṛha» ကို သတ်မှတ်ထားသည်။ အရှေ့တောင်ဘက် (အဂ္နేయ) တွင် မဟာနသန်—မီးဖိုချောင်ကို ထားရမည်။ သိုလှောင်ခန်း (śanaya) ကို တောင်ဘက်တွင် ထားရမည်။ အနောက်တောင်ဘက် (နైరృత्य) တွင် လက်နက်သိုလှောင်ရာကို ထားရမည်။
Verse 19
भोजनं पश्चिमायान्तु वायव्यां धान्यसङ्ग्रहः उत्तरे द्रव्यसंस्थानमैशान्यां देवतागृहं
စားသောက်ရာကို အနောက်ဘက်သို့ ထားရမည်။ အနောက်မြောက်ဘက် (ဝာယဗျ) တွင် စပါးနှံသိုလှောင်ရာကို ထားရမည်။ မြောက်ဘက်တွင် တန်ဖိုးရှိပစ္စည်းများထားရာကို စီမံရမည်။ အရှေ့မြောက်ဘက် (ဣရှာန) တွင် နတ်ဘုရားတို့၏ အိမ်/ဘုရားခန်းကို ထားရမည်။
Verse 20
चतुःशालं त्रिशालं वा द्विशालं चैकशालकं चतुःशालगृहाणान्तु शालालिन्दकभेदतः
အိမ်သည် စတုရ်ရှာလာ (လေးခန်း)၊ တြိရှာလာ (သုံးခန်း)၊ ဒွိရှာလာ (နှစ်ခန်း) သို့မဟုတ် တစ်ခန်းတည်းသော အမျိုးအစား ဖြစ်နိုင်သည်။ လေးခန်းအိမ်များတွင်မူ ခန်းများနှင့် အလိန္ဒက (ဝရန်ဒါ/ပေါ်တီကို) ၏ ကွဲပြားမှုအလိုက် အမျိုးခွဲများ သတ်မှတ်ကြသည်။
Verse 21
इ इति ग पूर्वत इति ख दक्षिणे चोत्तरेण चेति ख , ग , घ च नगरस्य हीति ख , छ च रोगाद्यैर् अभिभूयते इति ज दक्षिणायां त्विति ग , घ , झ च देवतालयमिति झ शालालिन्दप्रभेदत इति क शतद्वयन्तु जायन्ते पञ्चाशत् पञ्च तेष्वपि त्रिशालानि तु चत्वारि द्विशालानि तु पञ्चधा
śālā (ခန်း/အဆောင်) နှင့် alinda/alindaka (ဝရန်ဒါ/ပေါ်တီကို) တို့၏ ကွဲပြားမှုကြောင့် အမျိုးအစား ၂၀၀ ပေါ်ပေါက်ပြီး ထပ်မံ၍ ၅၅ မျိုးလည်း ရှိသည်။ ထိုအထဲတွင် တြိရှာလာ (သုံးခန်း) သည် ၄ မျိုးဖြစ်ပြီး ဒွိရှာလာ (နှစ်ခန်း) သည် ၅ မျိုးဖြစ်သည်။
Verse 22
एकशालानि चत्वारि एकालिन्दानि वच्मि च अष्टाविंशदलिन्दानि गृहाणि नगराणि च
တစ်ခန်းတည်းရှိသော အိမ်ပုံစံ ၄ မျိုးကို ငါဖော်ပြမည်၊ ထို့ပြင် အာလိန္ဒ (ālinda) တစ်မျိုးပုံစံကိုလည်း ဆိုမည်။ ထို့နောက် ဒလိန္ဒ (dalinda) အပြင်အဆင် ၂၈ မျိုးကိုလည်း ဖော်ပြမည်၊ အိမ်များနှင့် မြို့များတွင်လည်း အသုံးချနိုင်သည်။
Verse 23
चतुर्भिः सप्रभिश् चैव पञ्चपञ्चाशदेव तु षडलिन्दानि विंशैव अष्टाभिर्विंश एव हि
၄ (အသံအပိုင်း) နှင့် ‘ပရဘ’ (prabha) ၇ ခုပါဝင်သကဲ့သို့လည်းကောင်း၊ ထို့ပြင် ၅၅ ဟူ၍လည်းကောင်း။ အာလိန္ဒ ၆ ခုဖြင့် ၂၀ မျိုးရှိပြီး၊ ၈ ခုဖြင့်လည်း ၂၀ မျိုးရှိသည်ဟု ဆို၏။
Verse 24
अष्टालिन्दं भवेदेवं नगरादौ गृहाणि हि
ထို့ကြောင့် မြို့တည်ဆောက်ရာအစ (အစီအစဉ်ချထားရာ) တွင် အိမ်များကို အာလိန္ဒ ၈ ခုပါသော ပုံစံဖြင့် ဆောက်လုပ်ရမည်။
Directional planning using a 30-pada vāstu-maṇḍala: fixed gate sectors (east–Sūrya, south–Gandharva, west–Varuṇa, north–Saumya), gate sizing for elephant passage, and avoidance of defective gate shapes; plus systematic zoning of occupations and civic functions by quarter.
By making civic space a ritualized, deity-protected field: devārcana and bali sacralize the settlement, while installing shrines and aligning functions by direction reduces afflictions and supports dharma—so prosperity and security (bhukti) become supports for devotion and liberation (mukti).