Adhyaya 111
Bhuvanakosha & Tirtha-mahatmyaAdhyaya 11114 Verses

Adhyaya 111

प्रयागमाहात्म्यम् (The Greatness of Prayāga)

အဂ္နိသည် «ပရာယာဂ မာဟာတ္မ್ಯ» ကို စတင်၍ ပရာယာဂကို အမြင့်မြတ်ဆုံး တီရ္ထဟု ကြေညာကာ ဘုက္တိနှင့် မုက္တိ နှစ်မျိုးလုံး ပေးစွမ်းနိုင်သည့် နတ်များ (ဗြဟ္မာ၊ ဗိෂ္ဏု စသည်) နှင့် ရှိများ ဆုံရာအဖြစ် တည်ထောင်သည်။ သန့်ရှင်းမှုကို လက်တွေ့ပူဇော်မှုမီဒီယာဖြင့် ဖော်ပြသည်—ဂင်္ဂါကမ်းမြေကို ကိုယ်ပေါ်တင် သို့မဟုတ် လိမ်းပါက နေမင်းက အမှောင်ကို ဖယ်ရှားသကဲ့သို့ အပြစ်ကို ဖျက်စီးသည်ဟု ဆိုသည်။ ထို့နောက် ဂင်္ဂါ–ယမုနာ ကြားဒေသကို ကမ္ဘာ၏ «jaghana» ဟု သတ်မှတ်ပြီး ပရာယာဂကို အတွင်း «upastha» ဟု ချိတ်ဆက်ကာ မြေမျက်နှာပြင်ကို သာသနာရေးအင်္ဂါကိုယ်အဖြစ် မြင်စေသည်။ အောက်ခံတီရ္ထများ (ပရတိဋ္ဌာန၊ ကမ္ဘလာ၊ အရှ္ဝတရ၊ ဘောဂဝတီ) ကို ပရာဇာပတိ၏ ယဇ္ဉဝေဒိကာဟု ဖော်ပြပြီး ဝေဒနှင့် ယဇ္ဉများသည် ထိုနေရာတွင် «ကိုယ်ထည်ရှိ» သကဲ့သို့ ဖြစ်ကြောင်း ဆိုသဖြင့် အမည်ကိုသာ ဂုဏ်ပြုရွတ်ဆိုခြင်းဖြင့်ပင် ကုသိုလ်ရသည်။ သင်္ဂမ၌ ဒါန၊ ရှရဒ္ဓ၊ ဂျပ်တို့သည် မပျက်မယွင်းသော အကျိုးဖြစ်လာပြီး ပရာယာဂ၌ သေခြင်းကို ရှာဖွေသူတို့၏ မလှုပ်မယှက် သန္နိဋ္ဌာန်ကိုလည်း မှတ်တမ်းတင်သည်။ နောက်ဆုံးတွင် ဟံသ-ပရပတန၊ ကိုဋိတီရ္ထ၊ အရှ္ဝမေဓ-တီရ္ထ၊ မာနသ-တီရ္ထ၊ ဝါသရက စသည့် နာမည်ကြီးနေရာများကို ရေတွက်ကာ မာဃလ၏ အာနုဘော်နှင့် ဂင်္ဂါ၏ ရှားပါးသုံးနေရာအမြင့်မြတ် (ဂင်္ဂါဒွာရ၊ ပရာယာဂ၊ ဂင်္ဂါ-သာဂရ) ကို ထူးထူးခြားခြား ချီးမြှောက်သည်။

Shlokas

Verse 1

इत्य् आग्नेये महापुराणे गङ्गामाहात्म्यं नाम दशाधिकशततमो ऽध्यायः अथ एकादशाधिकशततमो ऽध्यायः प्रयागमाहात्म्यं अग्निर् उवाच वक्ष्ये प्रयागमाहात्म्यं भुक्तिमुक्तिप्रदं परं प्रयागे ब्रह्मविष्ण्वाद्या देव मुनिवराः स्थिताः

ဤသို့ အဂ္နိ မဟာပုရာဏ၌ «ဂင်္ဂါ၏ မဟိမ» ဟူသော အခန်းသည် အခန်း ၁၁၀ ဖြစ်၏။ ယခု အခန်း ၁၁၁ «ပရာယာဂ၏ မဟိမ» ကို စတင်၏။ အဂ္နိက မိန့်တော်မူသည်– «လောကီအာနန္ဒနှင့် မောက္ခကို ပေးစွမ်းသော ပရာယာဂ၏ အထွတ်အမြတ် မဟိမကို ငါကြေညာမည်။ ပရာယာဂ၌ ဘြဟ္မာ၊ ဗိෂ္ဏု နှင့် အခြား ဒေဝတားများ၊ မုနိအထွတ်အမြတ်တို့ တည်ရှိကြ၏»။

Verse 2

च गङ्गातीरसमुद्भूतमृद्धारो सो ऽघहार्कवदिति ख , ग , झ च गङ्गातीरसमुद्भूतमृदं मूर्धा विभर्ति यः विभर्ति रूपं सोर्कस्य तमोनाशाय केवलमिति ङ भक्तिमुक्तिफलप्रदमिति ग भुक्तिमुक्तिप्रदायकमिति झ सरितः सागराः सिद्धा गन्धर्वसराप्सस् तथा तत्र त्रीण्यग्निकुण्डानि तेषां मध्ये तु जाह्नवी

ဂင်္ဂါမြစ်ကမ်းမှ ထွက်ပေါ်လာသော မြေမှုန့်/မြေညစ်ကို ကိုယ်ပေါ်တွင် ထမ်းဆောင်သူသည် နေရောင်ကဲ့သို့ အပြစ်ကို ဖယ်ရှားသူ ဖြစ်လာ၏။ ဂင်္ဂါကမ်းမွေး မြေကို ခေါင်းပေါ်တင်ဆောင်သူသည် အမှောင် (အဝိဇ္ဇာနှင့် အညစ်အကြေး) ကို ဖျက်ဆီးရန်သာ နေရောင်၏ တောက်ပမှုကို ကိုယ်တိုင် ဆောင်ယူသကဲ့သို့ ဖြစ်၏။ ထိုသည် ဘက္တိ၏ အကျိုးနှင့် မောက္ခကို ပေး၏၊ လောကီအာနန္ဒနှင့် မောက္ခကိုလည်း ပေး၏။ ထိုနေရာ၌ မြစ်များနှင့် သမုဒ္ဒရာများ သန့်ရှင်းစင်ကြယ်ကြောင်း ဆိုထားပြီး၊ စိဒ္ဓ၊ ဂန္ဓဗ္ဗ နှင့် အပ္စရာတို့လည်း ထိုနည်းတူ ဖြစ်၏။ ထိုနေရာ၌ မီးကွန်ဒ (အဂ္နိကුණ္ဍ) သုံးခု ရှိပြီး၊ ၎င်းတို့အလယ်၌ ဇာဟ္နဝီ (ဂင်္ဂါ) ရှိ၏။

Verse 3

वेगेन समतिक्रान्ता सर्वतीर्थतिरस्कृता तपनस्य सुता तत्र त्रिषु लोकेषु विश्रुता

အလျင်အမြန် အားလုံးကို ကျော်လွန်၍ သန့်ရှင်းသော တီရ္ထအားလုံးကို မျက်နှာဖုံးကာ ထင်ရှားစေသော တပန၏ သမီးသည် ထိုနေရာ၌ ရှိပြီး၊ လောကသုံးပါးလုံးတွင် ကျော်ကြား၏။

Verse 4

गङ्गायमुनयोर्मध्यं पृथिव्या जघनं स्मृतं प्रयागं जघनस्यान्तरुपस्थमृषयो विदुः

ဂင်္ဂါနှင့် ယမုနာကြား ဒေသကို မြေကြီး၏ “တင်ပါး” (jaghana) ဟု မှတ်ယူကြ၏။ ရှင်ရသီတို့က ပရာယာဂကို ထို jaghana ၏ အတွင်းပိုင်း၊ အလယ်ဗဟို “upastha” ဟု သိကြ၏။

Verse 5

प्रयागं सप्रतिष्ठानम् कम्बलाश्वतरावुभौ तीर्थं भोगवती चैव वेदी प्रोक्ता प्रजापतेः

ပရာယာဂနှင့် ပရတိဋ္ဌာန၊ တီရ္ထ ကမ္ဗလာနှင့် အရှ္ဝတရ နှစ်ခု၊ ထို့ပြင် တီရ္ထ ဘောဂဝတီ—ဤတို့အားလုံးကို ပရဇာပတိ၏ ဝေဒီ (ယဇ္ဉာပလ္လင်) ဟု ကြေညာထား၏။

Verse 6

तत्र वेदाश् च यज्ञाश् च मूर्तिमन्तः प्रयागके स्तवनादस्य तीर्थस्य नामसङ्किर्तनादपि

ထိုနေရာ ပရယာဂ၌ ဝေဒများနှင့် ယဇ္ဉပူဇာများသည် ရုပ်သဏ္ဍာန်ရှိသကဲ့သို့ ထင်ရှားနေသည်။ ဤတီရ္ထကို ချီးမွမ်းခြင်း သို့မဟုတ် အမည်ကိုသာ ရွတ်ဆိုခြင်းဖြင့်ပင် မဟာကုသိုလ် ရရှိသည်။

Verse 7

मृत्तिकालम्भनाद्वापि सर्वपापैः प्रमुच्यते प्रयागे सङ्गते दानं श्राद्धं जप्यादि चाक्षयं

သန့်ရှင်းသော မြေညစ် (မတ္တိကာ) ကို လိမ်းခြင်း သို့မဟုတ် အားကိုးခြင်းဖြင့်ပင် အပြစ်အားလုံးမှ လွတ်မြောက်သည်။ ပရယာဂ၌ မြစ်ဆုံရာတွင် ဒါန၊ ရှရဒ္ဓပူဇာ၊ ဂျပ (japa) စသည်တို့၏ ကုသိုလ်သည် မပျက်မယွင်း အကျိုးဖြစ်သည်။

Verse 8

न देववचनाद्विप्र न लोकवचनादपि मतिरुत्क्रमणीयान्ते प्रयागे मरणं प्रति

အို ဗြာဟ္မဏ၊ နတ်တို့၏ စကားကြောင့်လည်း မဟုတ်၊ လူတို့၏ စကားကြောင့်လည်း မဟုတ်၊ အသက်ဆုံးခါနီးတွင် ပရယာဂ၌ သေမည်ဟု တည်ကြည်သော ဆုံးဖြတ်ချက်ကို မည်သူမျှ ပြန်လှန်မနိုင်။

Verse 9

दशतीर्थसहस्राणि षष्टिकोट्यस् तथापराः तेषां सान्निध्यमत्रैव प्रयागं परमन्ततः

တီရ္ထ သန့်ရှင်းရာနေရာ တစ်သောင်းနှင့် ထို့အပြင် အခြား ခြောက်ဆယ်ကုဋေ ရှိသော်လည်း၊ ထိုအားလုံး၏ နီးကပ်တည်ရှိမှု (ကောင်းကျိုးပေါင်းစည်းမှု) သည် ဤနေရာတွင်သာ ရှိသည်။ ထို့ကြောင့် ပရယာဂသည် အမြင့်ဆုံးအနက်ဖြင့် အထွတ်အထိပ် ဖြစ်သည်။

Verse 10

वासुकेर्भोगवत्यत्र हंसप्रपतनं परं गवां कोटिप्रदानाद्यत् त्र्यहं स्नानस्य तत्फलं

ဤနေရာတွင် ဝါစုကီ၏ ဘောဂဝတီ၌ ‘ဟံသ-ပရပတန’ (ဟံသာကျဆင်းရာ) ဟုခေါ်သော အမြင့်မြတ်ဆုံး တီရ္ထကို ချီးမြှောက်ထားသည်။ ထိုနေရာ၌ သုံးရက် ရေချိုးခြင်း၏ အကျိုးသည် နွားတစ်ကုဋေ (တစ်ဆယ်သန်း) လှူဒါန်းခြင်းမှ စသော ဒါန၏ အကျိုးနှင့် တူညီသည်။

Verse 11

प्रयागे माघमासे तु एवमाहुर्मनीषिणः गङायमुनयोर्मध्ये इति ख सरितः सागरा इत्य् आदिः, उपस्थमृषयो विदुरित्यन्तः पाठो ग पुस्तके नास्ति श्रवणादस्येति ख , ग , घ , ङ , ज च श्राद्धद्रव्यादि चाक्षयमिति घ त्र्यहं स्नातस्येति घ सर्वत्र सुलभा गङ्गा त्रिषु स्थानेषु दुर्लभा

ပညာရှိတို့က ဤသို့ဆိုကြသည်။ မာဃလတွင် ပရယာဂ၌—ဂင်္ဂါနှင့် ယမုနာတို့ ဆုံရာ၌—ဂင်္ဂါမြစ်သည် နေရာတိုင်းတွင် လွယ်ကူစွာ ရောက်နိုင်သော်လည်း သန့်စင်စေသော အပြည့်အဝ အာနိသင်သည် နေရာသုံးခု၌သာ ထူးကဲ၍ ရှားပါးသည်။

Verse 12

गङाद्वारे प्रयागे च गङ्गासागरसङ्गमे अत्र दानाद्दिवं याति राजेन्द्रो जायते ऽत्र च

ဂင်္ဂါဒွာရ (ဟရိဒွာရ)၊ ပရယာဂနှင့် ဂင်္ဂါမြစ်ပင်လယ်နှင့် ဆုံရာ (ဂင်္ဂါ-သာဂရ) တွင် ဤနေရာများ၌ ဒါနပြုလျှင် ကောင်းကင်သို့ ရောက်၏။ ထို့ပြင် ဤနေရာများကြောင့်ပင် မင်းတို့အထက် မင်းအဖြစ် မွေးဖွားနိုင်သည်။

Verse 13

वटमूले सङ्गमादौ मृतो विष्णुपुरीं व्रजेत् उर्वशीपुलिनं रम्यं तीर्थं सन्ध्यावतस् तथा

သန့်ရှင်းသော ဆုံရာအစ၌ ဗဋ္ဌပင်အမြစ်အောက်၌ သေဆုံးသူသည် ဗိဿဏု၏ မြို့တော်သို့ သွားရောက်မည်။ ထို့အတူ အုရဝရှီ၏ လှပသော မြစ်ကမ်းပါးသည် စန္ဓျာဝန္ဒနာ (sandhyā) ကို အလေးထားသူတို့အတွက် တီရ္ထ (tīrtha) ဖြစ်သည်။

Verse 14

कोटीतीर्थञ्चाश्वमेधं गङ्गायमुनमुत्तमं मानसं रजसा हीनं तीर्थं वासरकं परं

ကိုဋိတီရ္ထ၊ အရှွမေဓ(တီရ္ထ)၊ ဂင်္ဂါ–ယမုနာတို့၏ အထွတ်အမြတ် ဆုံရာ၊ ရဇသ (အညစ်အကြေး) ကင်းသော မာနသတီရ္ထနှင့် အလွန်မြင့်မြတ်သော ဝါသရကတီရ္ထ—ဤတို့ကို ထင်ရှားသော သန့်ရှင်းရာ တီရ္ထများဟု ကြေညာသည်။

Frequently Asked Questions

Both: Agni explicitly frames Prayāga as 'bhukti-mukti-prada'—a tīrtha whose rites support worldly welfare while culminating in liberation.

The chapter treats mṛttikā as a portable ritual substance: bearing or applying it is said to remove sin like the Sun destroys darkness, making purification accessible beyond the river itself.

It sacralizes the place as a concentrated locus of revelation and ritual efficacy, where even praise and name-chanting are credited with extraordinary merit.

Gaṅgādvāra (Haridvāra), Prayāga, and Gaṅgā-sāgara (the Gaṅgā’s confluence with the ocean).

By mapping Prayāga onto the Earth’s body (jaghana/upastha metaphor) and listing subsidiary tīrthas as Prajāpati’s altar, it turns terrain into a structured soteriological system.