Shloka 48

प्रहस्तवधः

The Slaying of Prahasta

Devanagari script

उल्लिखन्तौसुतीक्ष्णाभिर्दंष्ट्राभिरितरेतरम् ।सिंहशार्दूलसदृशौसिंहशार्दूलचेष्टितौ ।।।।विक्रान्तविजयौवीरौसमरेष्न्विवर्तिनौ ।काङ्क्षमाणौयशःप्राप्तुंवृत्रवासवयोस्सह ।।।।

Transliteration

ullikhantau sutīkṣṇābhir daṃṣṭrābhir itaretaram |

siṃhaśārdūlasadṛśau siṃhaśārdūlaceṣṭitau || 6.58.48 ||

vikrāntavijayau vīrau samareṣv anivartinau |

kāṅkṣamāṇau yaśaḥ prāptuṃ vṛtravāsavayoḥ saha || 6.58.49 ||

Translation

Mereka saling mengoyak dengan taring yang amat tajam, laksana singa dan harimau; gerak-geri mereka pun seperti singa dan harimau buas.

Word by Word

• उल्लिखन्तौ: tearing/scratching
• उल्लिखन्तौ: कर्ता-विशेषणम्
• Type: Adjective
• Root: उद्-लिख् (धातु) + शतृ (कृदन्त)
• Form: वर्तमानकर्तरि कृदन्तः (Present Active Participle), पुंलिङ्गः, प्रथमा, द्विवचनम्; विशेषणम् (of the two warriors)

• सुतीक्ष्णाभिः: very sharp
• सुतीक्ष्णाभिः: करण-विशेषणम्
• Type: Adjective
• Root: सु-तीक्ष्ण (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्गः, तृतीया, बहुवचनम्; विशेषणम् (of दंष्ट्राभिः)

• दंष्ट्राभिः: with (their) fangs/teeth
• दंष्ट्राभिः: करणम्
• Type: Noun
• Root: दंष्ट्रा (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्गः, तृतीया, बहुवचनम्

• इतरेतरम्: each other
• इतरेतरम्: क्रियाविशेषणम्
• Type: Indeclinable
• Root: इतरेतर (प्रातिपदिक)
• Form: अव्ययम्; परस्परवाचक (reciprocal adverb)

• सिंहशार्दूलसदृशौ: like a lion and a tiger
• सिंहशार्दूलसदृशौ: कर्ता-विशेषणम्
• Type: Adjective
• Root: सिंह (प्रातिपदिक) + शार्दूल (प्रातिपदिक) + सदृश (प्रातिपदिक)
• Form: द्वन्द्वपूर्वपदसमासः (siṃha-śārdūla) + कर्मधारय (sadṛśa), पुंलिङ्गः, प्रथमा, द्विवचनम्; विशेषणम्

• सिंहशार्दूलचेष्टितौ: acting like lion and tiger
• सिंहशार्दूलचेष्टितौ: कर्ता-विशेषणम्
• Type: Adjective
• Root: सिंह (प्रातिपदिक) + शार्दूल (प्रातिपदिक) + चेष्टित (कृदन्त from √चेष्ट्)
• Form: द्वन्द्वपूर्वपदसमासः (siṃha-śārdūla) + तत्पुरुष/कर्मधारय (ceṣṭita), पुंलिङ्गः, प्रथमा, द्विवचनम्; विशेषणम्

• विक्रान्तविजयौ: valiant and victorious
• विक्रान्तविजयौ: कर्ता-विशेषणम्
• Type: Adjective
• Root: विक्रान्त (कृदन्त from वि-√क्रम्) + विजय (प्रातिपदिक)
• Form: कर्मधारयः (vikrāntaś ca vijayaś ca), पुंलिङ्गः, प्रथमा, द्विवचनम्; विशेषणम्

• वीरौ: two heroes
• वीरौ: कर्ता
• Type: Noun
• Root: वीर (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्गः, प्रथमा, द्विवचनम्

• समरेषु: in battles
• समरेषु: अधिकरणम्
• Type: Noun
• Root: समर (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्गः, सप्तमी, बहुवचनम्

• अनिवर्तिनौ: not turning back
• अनिवर्तिनौ: कर्ता-विशेषणम्
• Type: Adjective
• Root: अ-नि-√वृत् (धातु) + इनि (प्रातिपदिक-निर्माण)
• Form: पुंलिङ्गः, प्रथमा, द्विवचनम्; विशेषणम्; नञ्-पूर्वकः (non-retreating)

• काङ्क्षमाणौ: desiring
• काङ्क्षमाणौ: कर्ता-विशेषणम्
• Type: Adjective
• Root: काङ्क्ष् (धातु) + शानच् (कृदन्त)
• Form: वर्तमानकर्तरि कृदन्तः (Present Middle Participle/शानच्), पुंलिङ्गः, प्रथमा, द्विवचनम्; विशेषणम्

• यशः: fame
• यशः: कर्म
• Type: Noun
• Root: यशस् (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्गः, द्वितीया, एकवचनम्

• प्राप्तुम्: to obtain
• प्राप्तुम्: प्रयोजनम्
• Type: Verb
• Root: प्र-आप् (धातु) + तुमुन्
• Form: तुमुनन्तः (Infinitive), अव्ययवत्; प्रयोजनार्थकः

• वृत्रवासवयोः: of Vritra and Vasava (Indra)
• वृत्रवासवयोः: सम्बन्ध (Genitive comparison/allusion)
• Type: Noun
• Root: वृत्र (प्रातिपदिक) + वासव (प्रातिपदिक)
• Form: द्वन्द्वसमासः (vṛtra-vāsava), पुंलिङ्गः, षष्ठी, द्विवचनम्

• सह: together/like
• सह: सम्बन्ध
• Type: Indeclinable
• Root: सह (अव्यय)
• Form: अव्ययम्; सहार्थक (with/together; here: in comparison)

Context

Tearing up each other with exceedingly sharp teeth they were behaving like a lion and tiger. They had won many wars and never turned back in war. They were heroes like Vrta and Indra desiring to conquer and attain fame.

Characters & Entities

• Nīla
• Prahastha
• Vṛtra
• Vāsava (Indra)

FAQs

What is the core ethical principle (Dharma) in this verse?

The verse highlights the human drive for fame (yaśas) in war; the dharmic lesson is that valor becomes truly worthy only when fame is sought as a byproduct of righteous duty, not as the primary aim.

What is the narrative situation?

The duel reaches savage intensity; the combatants are compared to predatory beasts and to the mythic clash of Vṛtra and Indra.

Which character virtue is emphasized?

Unyielding bravery (anivartitva) and battle-prowess in both Nīla and Prahastha.