Previous Verse
Next Verse

Shloka 16

युद्धकाण्डे द्वादशः सर्गः — रावणस्य परिषद्-सम्बोधनं कुम्भकर्णस्य नीत्युपदेशश्च

Ravana’s Council Address and Kumbhakarna’s Counsel

हुताग्निरर्चिस्सङ्काशामेनांसौरीमिवप्रभाम् ।उन्नसंविमलंवल्गुविपुलांचारुलोचनम् ।।6.12.16।।पश्यंस्तदवशस्तस्याःकामस्यवशमेयिवान् ।

hutāgnirarcissaṅkāśām enāṃ saurīm iva prabhām |

unnasaṃ vimalaṃ valgu vipulāṃ cārulocanam ||6.12.16||

paśyaṃs tad avaśas tasyāḥ kāmasya vaśam eyivān |

Memandang dia—bersinar laksana nyala api korban suci, laksana sinar Surya sendiri—hidungnya terangkat elok, wajahnya murni dan menawan, lapang, bermata indah; aku yang tak berdaya pun jatuh di bawah kuasa nafsu asmara.

हुताग्निरर्चिस्सङ्काशाम्resembling the flame of the sacrificial fire
हुताग्निरर्चिस्सङ्काशाम्:
Karma (कर्म/qualifier of object)
TypeAdjective
Rootहुताग्नि + अर्चिस् + सङ्काश (प्रातिपदिक)
Formबहुव्रीहि-समास ‘हुताग्नेरर्चिसा सङ्काशा (प्रभा) यस्याः’; स्त्रीलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन; विशेषण (एनाम्)
एनाम्her
एनाम्:
Karma (कर्म/Object)
TypeNoun
Rootएतद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन; सर्वनाम
सौरीम्solar; of the sun
सौरीम्:
Karma (कर्म/qualifier)
TypeAdjective
Rootसौरि/सौरी (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन; विशेषण (प्रभाम्)
इवlike
इव:
Sambandha (सम्बन्ध/comparison)
TypeIndeclinable
Rootइव (अव्यय)
Formउपमावाचक-अव्यय
प्रभाम्radiance; glow
प्रभाम्:
Karma (कर्म/Object in apposition to एनाम्)
TypeNoun
Rootप्रभा (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन
उन्नसम्with prominent nose
उन्नसम्:
Karma (कर्म/qualifier)
TypeAdjective
Rootउत् + नास (प्रातिपदिक)
Formबहुव्रीहि-समास ‘उन्नता नासा यस्याः’; नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन; विशेषण (चारुलोचनम्/एनाम्)
विमलम्spotless; pure
विमलम्:
Karma (कर्म/qualifier)
TypeAdjective
Rootविमल (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन; विशेषण
वल्गुcharming
वल्गु:
Karma (कर्म/qualifier)
TypeAdjective
Rootवल्गु (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन; विशेषण
विपुलाम्broad; large
विपुलाम्:
Karma (कर्म/qualifier)
TypeAdjective
Rootविपुल (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन; विशेषण (understood with some feminine noun like ‘प्रभाम्/कान्तिम्’)
चारुलोचनम्beautiful-eyed
चारुलोचनम्:
Karma (कर्म/qualifier)
TypeAdjective
Rootचारु + लोचन (प्रातिपदिक)
Formबहुव्रीहि-समास ‘चारुणि लोचनानि यस्याः’; नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन; विशेषण (एनाम्)
पश्यन्seeing
पश्यन्:
Karta (कर्ता/agent)
TypeVerb
Root√पश्/√दृश् (धातु) + शतृ (कृदन्त)
Formशतृ-प्रत्ययान्त वर्तमानकृदन्त (present active participle); पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन
तत्that
तत्:
Karma (कर्म/Object)
TypeNoun
Roottad (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन; सर्वनाम
अवशःhelpless
अवशः:
Karta (कर्ता/qualifier)
TypeAdjective
Rootअवश (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; विशेषण (of implied subject)
तस्याःof her
तस्याः:
Sambandha (सम्बन्ध/Genitive)
TypeNoun
Roottad (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग, षष्ठी, एकवचन
कामस्यof desire
कामस्य:
Sambandha (सम्बन्ध/Genitive)
TypeNoun
Rootकाम (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, षष्ठी, एकवचन
वशम्control; power
वशम्:
Karma (कर्म/Object)
TypeNoun
Rootवश (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन
एयिवान्had come under; entered
एयिवान्:
Kriya (क्रिया/Predication)
TypeVerb
Root√इ (धातु) + क्तवत् (कृदन्त)
Formक्तवत्-प्रत्ययान्त भूतकृदन्त (perfective participle) ‘having gone/entered’; पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; विधेय

"I have been disturbed by passion, which is equal in anger or happiness and makes one pale in grief or agony."

S
Sītā
S
Sun (Sūrya)
S
sacrificial fire (huta-agni)

FAQs

A dharmic life requires inner sovereignty; surrendering agency to kāma is portrayed as moral decline, since it leads to violation of truth and righteousness.

Rāvaṇa describes Sītā’s radiance and admits that his will has become captive to desire, foreshadowing further unethical decisions.

The contrasted virtue is self-command (ātma-vaśyatā); the verse dramatizes its collapse under obsession.