Ramayana — Sundara Kanda, Sarga 51, Shloka 19

हनूमदुपदेशः रावणस्य च कोपः

Hanuman’s Counsel to Ravana and Ravana’s Wrath

Devanagari script

कश्च लक्ष्मणमुक्तानां रामकोपानुवर्तिनाम्।शराणामग्रतः स्थातुं शक्तो देवासुरेष्वपि।।।।

Transliteration

kaś ca lakṣmaṇamuktānāṃ rāmakopānuvartinām | śarāṇām agrataḥ sthātuṃ śakto devāsureṣv api ||

Translation

Siapakah—walau di kalangan para dewa atau asura—mampu berdiri di hadapan anak panah Lakṣmaṇa yang dilepaskan ketika ia mengikuti murka Rāma?

Word by Word

• कः: who
• कः: Karta (कर्ता)
• Type: Noun
• Root: किम् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: सर्वनाम, पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन

• च: and
• च: Sambandha (सम्बन्ध/connector)
• Type: Indeclinable
• Root: च (अव्यय)
• Form: समुच्चय-अव्यय

• लक्ष्मणमुक्तानाम्: of (arrows) released by Lakshmana
• लक्ष्मणमुक्तानाम्: Sambandha (सम्बन्ध)
• Type: Adjective
• Root: लक्ष्मण (प्रातिपदिक) + मुक्त (मुच्-क्त, कृदन्त)
• Form: तत्पुरुषः: लक्ष्मणेन मुक्ताः; पुंलिङ्ग, षष्ठी (6th/सम्बन्ध), बहुवचन

• रामकोपानुवर्तिनाम्: of (arrows) following Rama's wrath
• रामकोपानुवर्तिनाम्: Sambandha (सम्बन्ध)
• Type: Adjective
• Root: राम (प्रातिपदिक) + कोप (प्रातिपदिक) + अनुवर्तिन् (प्रातिपदिक)
• Form: तत्पुरुषः: रामस्य कोपम् अनुवर्तन्ति ये; पुंलिङ्ग, षष्ठी, बहुवचन

• शराणाम्: of arrows
• शराणाम्: Sambandha (सम्बन्ध)
• Type: Noun
• Root: शर (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, षष्ठी, बहुवचन

• अग्रतः: in front
• अग्रतः: Adhikarana (अधिकरण)
• Type: Indeclinable
• Root: अग्रतः (अव्यय)
• Form: अव्यय (adverb) = 'in front'

• स्थातुम्: to stand
• स्थातुम्: Karma (कर्म)
• Type: Verb
• Root: स्था (धातु)
• Form: तुमुन्-प्रत्ययान्त (infinitive)

• शक्तः: able
• शक्तः: Visheshana (विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: शक्त (शक्-क्त, कृदन्त/प्रातिपदिकवत्)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; 'able'

• देवासुरेषु: among gods and asuras
• देवासुरेषु: Adhikarana (अधिकरण)
• Type: Noun
• Root: देव (प्रातिपदिक) + असुर (प्रातिपदिक)
• Form: इतरेतर-द्वन्द्वः (देवाश्च असुराश्च), पुंलिङ्ग, सप्तमी, बहुवचन

• अपि: even
• अपि: Sambandha (सम्बन्ध/particle)
• Type: Indeclinable
• Root: अपि (अव्यय)
• Form: अव्यय (particle) = 'even/also'

Context

"Who, even among gods and asuras can withstand the arrows released by Lakshmana in obedience to the infuriated Rama's orders?

Characters & Entities

• Lakṣmaṇa
• Rāma

FAQs

What is the core ethical principle (Dharma) in this verse?

Persisting in adharma invites rightful retribution; dharma-protecting force becomes unstoppable when provoked by grave injustice.

What is the narrative situation?

Hanumān warns Rāvaṇa of the military consequence: Lakṣmaṇa’s arrows, aligned with Rāma’s resolve, are beyond resistance.

Which character virtue is emphasized?

Rāma and Lakṣmaṇa’s dharma-yuddha resolve—strength disciplined by righteous purpose.