Ramayana — Bala Kanda, Sarga 62, Shloka 16

शुनश्शेफरक्षा–विश्वामित्रशापः

Sunassepha’s Rescue and Visvamitra’s Curse

Devanagari script

निस्साध्वसमिदं प्रोक्तं धर्मादपि विगर्हितम्।अतिक्रम्य तु मद्वाक्यं दारुणं रोमहर्षणम्।।।।

Transliteration

niḥsādhvasam idaṃ proktaṃ dharmād api vigarhitam | atikramya tu mad-vākyaṃ dāruṇaṃ roma-harṣaṇam ||

Translation

Kata-kata ini telah diucapkan tanpa malu, tercela bahkan menurut ukuran Dharma. Engkau telah melangkaui perintahku, dengan ucapan yang kejam dan menggetarkan bulu roma.

Word by Word

• निःसाध्वसम्: audacious, improper
• निःसाध्वसम्: विशेषण (Qualifier)
• Type: Adjective
• Root: निःसाध्वस (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग (Neuter), प्रथमा/द्वितीया एकवचन (Nom/Acc Singular); विशेषणं 'इदम्/प्रोक्तम्' (वचनम्) इत्यर्थे

• इदम्: this
• इदम्: कर्म (Karma/Object) (implicit: 'इदं (वचनम्)')
• Type: Noun
• Root: इदम् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग (Neuter), प्रथमा/द्वितीया एकवचन (Nom/Acc Singular); निर्देश (deictic pronoun)

• प्रोक्तम्: uttered, spoken
• प्रोक्तम्: विशेषण/विधेय (Predicative participle)
• Type: Verb
• Root: प्र + वच् (धातु) → उक्त (क्त-प्रत्यय) (कृदन्त)
• Form: क्त-प्रत्ययान्त भूतकर्मणि कृदन्त (Past passive participle), नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया एकवचन; "uttered/said"

• धर्मात्: from dharma; by moral standard
• धर्मात्: अपादान (Ablative/Source of comparison)
• Type: Noun
• Root: धर्म (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग (Masculine), पञ्चमी-विभक्ति (Ablative/अपादान), एकवचन (Singular)

• अपि: even
• अपि: सम्बन्धसूचक (Particle modifying sense)
• Type: Indeclinable
• Root: अपि (अव्यय)
• Form: निपात (particle), अर्थः: "even/also"

• विगर्हितम्: censurable, blameworthy
• विगर्हितम्: विशेषण (Qualifier)
• Type: Adjective
• Root: वि + गर्ह् (धातु) → गर्हित (क्त-प्रत्यय) (कृदन्त)
• Form: क्तान्त कृदन्त (Past passive participle used adjectivally), नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया एकवचन; "censured"

• अतिक्रम्य: having transgressed
• अतिक्रम्य: क्रियाविशेषण (Adverbial to implied speech)
• Type: Verb
• Root: अति + क्रम् (धातु) + ल्यप् (क्त्वा-समकक्ष)
• Form: ल्यपन्त-अव्यय (Gerund), पूर्वकालिकक्रिया: "having transgressed"

• तु: but, indeed
• तु: सम्बन्धसूचक (Particle)
• Type: Indeclinable
• Root: तु (अव्यय)
• Form: निपात (particle), विरोध/अन्वय (contrast/emphasis)

• मत्-वाक्यम्: my word/command
• मत्-वाक्यम्: कर्म (Karma/Object) (of 'अतिक्रम्य')
• Type: Noun
• Root: मत् (सर्वनाम-प्रातिपदिक) + वाक्य (प्रातिपदिक)
• Form: षष्ठी-तत्पुरुष (Genitive determinative): मम वाक्यम्; नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया एकवचन (Accusative Singular)

• दारुणम्: dreadful, harsh
• दारुणम्: विशेषण (Qualifier)
• Type: Adjective
• Root: दारुण (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया एकवचन; विशेषणं (इदम्/वाक्यम्) इत्यर्थे

• रोमहर्षणम्: hair-raising, causing horripilation
• रोमहर्षणम्: विशेषण (Qualifier)
• Type: Adjective
• Root: रोम (प्रातिपदिक) + हर्षण (प्रातिपदिक)
• Form: तत्पुरुष-समास: रोम्णां हर्षणम्; नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया एकवचन; विशेषणं (वाक्यम्) इत्यर्थे

Context

"(You have) not only trangressed my words but also (you are) censurable according to dharma. You have uttered such audacious and dreadrul words causing the hair to stand on end.

Characters & Entities

• Viśvāmitra
• Viśvāmitra’s sons
• Dharma

FAQs

What is the core ethical principle (Dharma) in this verse?

Dharma includes restraint in speech and honoring legitimate authority; violating a righteous command and speaking improperly is condemned.

What is the narrative situation?

Viśvāmitra rebukes his sons for opposing him and for the manner of their objection.

Which character virtue is emphasized?

The virtue emphasized is adherence to satya-like steadfastness to one’s declared course, coupled with dharmic discipline in conduct and speech.