Shloka 4

अष्टादशः सर्गः

Kaikeyī Discloses the Boons: Exile to Daṇḍaka and Bharata’s Consecration

Devanagari script

तदपूर्वं नरपतेर्दृष्ट्वा रूपं भयावहम्।रामोऽपि भयमापन्नः पदा स्पृष्ट्वेव पन्नगम्।।।।

Transliteration

tad apūrvaṁ narapater dṛṣṭvā rūpaṁ bhayāvaham | rāmo ’pi bhayam āpannaḥ padā spṛṣṭveva pannagam ||

Translation

Melihat ayahandanya, sang raja, dalam rupa yang mengerikan dan belum pernah terlihat, bahkan Rāma pun diliputi ketakutan, seakan kakinya terpijak seekor ular.

Word by Word

• तत्: that
• तत्: कर्म (Karma; with रूपम्)
• Type: Noun
• Root: तद् (प्रातिपदिक)
• Form: सर्वनाम; नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन; रूपम् इत्यस्य विशेषणम्

• अपूर्वम्: unprecedented
• अपूर्वम्: कर्म (Karma; with रूपम्)
• Type: Adjective
• Root: अपूर्व (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन; रूपम् इत्यस्य विशेषणम्

• नरपतेः: of the king
• नरपतेः: सम्बन्ध (Sambandha)
• Type: Noun
• Root: नरपति (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, षष्ठी, एकवचन

• दृष्ट्वा: having seen
• दृष्ट्वा: क्रियाविशेषण (Kriyāviśeṣaṇa)
• Type: Verb
• Root: दृश् (धातु)
• Form: क्त्वान्त (absolutive/gerund); ‘having seen’

• रूपम्: appearance
• रूपम्: कर्म (Karma)
• Type: Noun
• Root: रूप (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन

• भयावहम्: fearful/bringing fear
• भयावहम्: कर्म (Karma; with रूपम्)
• Type: Adjective
• Root: भय + आवह (प्रातिपदिक; √वह्)
• Form: उपपद-तत्पुरुष/कर्मधारयार्थ: भयम् आवहति इति; नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन; रूपम् इत्यस्य विशेषणम्

• रामः: Rama
• रामः: कर्ता (Karta)
• Type: Noun
• Root: राम (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन

• अपि: also
• अपि: निपात (Particle)
• Type: Indeclinable
• Root: अपि (अव्यय)
• Form: समुच्चय/अपि-निपात (also/even)

• भयम्: fear
• भयम्: कर्म (Karma; of आपन्नः)
• Type: Noun
• Root: भय (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन

• आपन्नः: became afflicted/experienced
• आपन्नः: कर्ता (Karta; predicate participle)
• Type: Verb
• Root: आ+पद् (धातु)
• Form: क्त (past participle); पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; ‘having fallen into/experienced’

• पदा: with the foot
• पदा: करण (Karaṇa)
• Type: Noun
• Root: पद (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, तृतीया, एकवचन

• स्पृष्ट्वा: having touched
• स्पृष्ट्वा: क्रियाविशेषण (Kriyāviśeṣaṇa)
• Type: Verb
• Root: स्पृश् (धातु)
• Form: क्त्वान्त (absolutive/gerund); ‘having touched’

• इव: as if
• इव: उपमान (Upamā marker)
• Type: Indeclinable
• Root: इव (अव्यय)
• Form: उपमानवाचक-अव्यय (like/as)

• पन्नगम्: a serpent
• पन्नगम्: कर्म (Karma; of स्पृष्ट्वा in simile)
• Type: Noun
• Root: पन्नग (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन

Context

Let Bharata live in Ayodhya, the capital of Kosala and rule this kingdom rich in gems of different kinds in horses, chariots and elephants.

Characters & Entities

• Rama
• Dasaratha

FAQs

What is the core ethical principle (Dharma) in this verse?

The verse foregrounds filial dharma: a son’s alertness and concern when a parent is in distress, even when the son is otherwise fearless and steady.

What is the narrative situation?

Rāma comes to Daśaratha and is shocked to see the king’s dreadful, altered appearance caused by inner turmoil.

Which character virtue is emphasized?

Rāma’s sensitivity and dutiful concern—his immediate emotional response to his father’s suffering.