Next Verse

Shloka 1

Adhyaya 42Dattatreya on the Yogic Import of Oṃ (Praṇava): Matras, Worlds, and Liberation

इति श्रीमार्कण्डेयपुराणे योगिचर्यानामैकचत्वारिंशोऽध्यायः ।

द्विचत्वारिंशोऽध्यायः ।

दत्तात्रेय उवाच ।

एवं यो वर्तते योगी सम्यग्योगव्यवस्थितः ।

न स व्यावर्तितुं शक्यो जन्मान्तरशतैरपि ॥

iti śrīmārkaṇḍeyapurāṇe yogicaryānām aikacatvāriṁśo 'dhyāyaḥ / dvicatvāriṁśo 'dhyāyaḥ / dattātreya uvāca / evaṁ yo vartate yogī samyagyogavyavasthitaḥ / na sa vyāvartituṁ śakyo janmāntaraśatair api

Demikian berakhir bab keempat puluh satu tentang laku yogin dalam Śrī Mārkaṇḍeya Purāṇa. Bab keempat puluh dua. Dattātreya berkata: Yogin yang hidup demikian, teguh bersemayam dalam yoga yang benar, tidak dapat dipalingkan kembali—walau merentas ratusan kelahiran.

इतिthus
इति:
Sambandha (सम्बन्ध/marker)
TypeIndeclinable
Rootइति (अव्यय)
Formअव्यय; quotation/closure particle (इत्यर्थे)
श्रीमार्कण्डेयपुराणेin the Śrī Mārkaṇḍeya Purāṇa
श्रीमार्कण्डेयपुराणे:
Adhikarana (अधिकरण)
TypeNoun
Rootश्री + मार्कण्डेय + पुराण (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, सप्तमी (7th/सप्तमी), एकवचन; षष्ठी-तत्पुरुष (मार्कण्डेयस्य पुराणम्) with honorific श्री-पूर्वपद
योगिचर्यानाम्of the conduct of yogins
योगिचर्यानाम्:
Shashthi-sambandha (षष्ठी-सम्बन्ध)
TypeNoun
Rootयोगि + चर्या (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग, षष्ठी (6th/षष्ठी), बहुवचन; तत्पुरुष (योगिनां चर्या = conduct of yogins)
एकचत्वारिंशःforty-first
एकचत्वारिंशः:
Visheshana (विशेषण)
TypeAdjective
Rootएक + चत्वारिंशत् (संख्याप्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; द्विगु-समास (41st) used as ordinal adjective
अध्यायःchapter
अध्यायः:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootअध्याय (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन
द्विचत्वारिंशःforty-second
द्विचत्वारिंशः:
Visheshana (विशेषण)
TypeAdjective
Rootद्वि + चत्वारिंशत् (संख्याप्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; द्विगु-समास (42nd) used as ordinal adjective
अध्यायःchapter
अध्यायः:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootअध्याय (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन
दत्तात्रेयःDattātreya
दत्तात्रेयः:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootदत्तात्रेय (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन
उवाचsaid
उवाच:
Kriya (क्रिया)
TypeVerb
Root√वच् (धातु)
Formलिट् (Perfect/लिट्), परस्मैपद, प्रथमपुरुष, एकवचन
एवम्thus, in this way
एवम्:
Sambandha (सम्बन्ध)
TypeIndeclinable
Rootएवम् (अव्यय)
Formअव्यय; manner-adverb (प्रकारवाचक)
यःwho
यः:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootयद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; relative pronoun
वर्ततेconducts himself, lives
वर्तते:
Kriya (क्रिया)
TypeVerb
Root√वृत् (धातु)
Formलट् (Present), आत्मनेपद, प्रथमपुरुष, एकवचन
योगीa yogin
योगी:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootयोगिन् (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन
सम्यक्properly, rightly
सम्यक्:
Sambandha (सम्बन्ध)
TypeIndeclinable
Rootसम्यक् (अव्यय)
Formअव्यय; adverb (यथावत्-अर्थे)
योगव्यवस्थितःsteadfast/established in yoga
योगव्यवस्थितः:
Karta (कर्ता)
TypeAdjective
Rootयोग + व्यवस्थित (कृदन्त; √स्था, वि+अव+√स्था)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; तत्पुरुष (योगे व्यवस्थितः = established in yoga); क्त-प्रत्यय (past participle)
not
:
Sambandha (सम्बन्ध)
TypeIndeclinable
Rootन (अव्यय)
Formअव्यय; negation particle (निषेध)
सःhe
सः:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootतद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; demonstrative pronoun
व्यावर्तितुम्to turn back, to divert
व्यावर्तितुम्:
Prayojana (प्रयोजन/infinitival purpose)
TypeVerb
Rootवि+आ+√वृत् (धातु)
Formतुमुन्-प्रत्ययान्त (infinitive/तुमुन्), ‘to turn back/deflect’
शक्यःpossible (to be)
शक्यः:
Karta (कर्ता)
TypeAdjective
Rootशक्य (कृदन्त; √शक्)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; यत्-प्रत्यय (potential passive participle/शक्य = possible)
जन्मान्तरशतैःby hundreds of other births
जन्मान्तरशतैः:
Karana (करण)
TypeNoun
Rootजन्म + अन्तर + शत (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, तृतीया (3rd/तृतीया), बहुवचन; तत्पुरुष (जन्मान्तराणां शतानि = hundreds of other births)
अपिeven
अपि:
Sambandha (सम्बन्ध)
TypeIndeclinable
Rootअपि (अव्यय)
Formअव्यय; emphatic/concessive particle (अप्यर्थे)
Dattātreya (explicitly named)

{ "primaryRasa": "shanta", "secondaryRasa": "bhakti", "rasaIntensity": 0, "emotionalArcPosition": "", "moodDescriptors": [] }

Dattātreya
YogaPerseveranceIrreversibility of spiritual attainmentSamsara

FAQs

Right establishment in yoga creates a stable samskāra that resists regression; the moral emphasis is consistency—living the discipline, not merely studying it.

Still within mokṣa/dharma instruction rather than pancalakṣaṇa. The colophon marks a textual seam between chapters rather than a cosmological or genealogical unit.

The claim of ‘not being turned back’ points to niṣṭhā (firm abidance): once insight and practice cohere, even future embodiments tend toward liberation rather than entanglement.