Previous Verse
Next Verse

Shloka 5

त्रिगर्त-मात्स्य-संग्रामः

The Trigarta–Matsya Engagement at Twilight

(तत: शब्दो महानासीद्‌ रेणुश्व दिवमस्पृशत्‌ | शड्खदुन्दुभिघोषश्न भेरीणां च महास्वन: ।। गवाश्वरथनागानां नराणां च पदातिनाम्‌ | इससे उस समय बड़ा भारी कोलाहल मचा। धरतीकी धूल उड़कर ऊँचे आकाशमें व्याप्त हो गयी। शंख, दुन्दुभि तथा नगारोंके महान्‌ शब्द सब ओर गूँज उठे। बैलों, घोड़ों, रथों, हाथियों तथा पैदल सैनिकोंकी आवाज सब ओर फैल गयी। एवं तैस्त्वभिनिर्याय मत्स्यराजस्य गोधने ।। त्रिगर्तैर्गलहामाणे तु गोपाला: प्रत्यषेधयन्‌ । इस प्रकार इन सबके साथ आक्रमण करके जब त्रिगर्तदेशीय योद्धा मत्स्यराजके गोधनको लेकर जाने लगे, उस समय उन गौओंके रक्षकोंने उन सैनिकोंको रोका। अथ त्रिगर्ता बहव: परिगृह धनं बहु ।। परिक्षिप्य हयै: शीघ्रै रथव्रातैश्व भारत । गोपालान प्रत्ययुध्यन्त रणे कृत्वा जये धृतिम्‌ ।। ते हन्यमाना बहुभि: प्रासतोमरपाणिशि: । गोपाला गोकुले भक्ता वारयामासुरोजसा । परश्वधैश्व मुसलैर्भिन्दिपालै श्व मुद्गरैः ।। गोपाला: कर्षणैश्षिन्रैर्जघ्नुरश्वान्‌ समन्‍्ततः । भारत! तब त्रिगर्तोने बहुत-सा धन लेकर उसे अपने अधिकारमें करके शीघ्रगामी अश्ों तथा रथसमूहोंद्वारा युद्धमें विजयका दृढ़ संकल्प लेकर उन गोरक्षकोंका सामना करना आरम्भ किया। त्रिगर्तोकी संख्या बहुत थी। वे हाथोंमें प्रास और तोमर लेकर विराटके ग्वालोंको मारने लगे; तथापि गोसमुदायके प्रति भक्तिभाव रखनेवाले वे ग्वाले बलपूर्वक उन्हें रोके रहे। उन्होंने फरसे, मूसल, भिन्दिपाल, मुद्गर तथा “कर्षण” नामक विचित्र शस्त्रोंद्वारा सब ओरसे शत्रुओंके अश्वोंको मार भगाया। ते हन्यामाना: संक्रुद्धास्त्रिगर्ता रथयोधिन: ।। विसृज्य शरवर्षाणि गोपिन्‌ व्यद्रावयन्‌ रणे ।) ग्वालोंके आघातसे अत्यन्त कुपित हो रथोंद्वारा युद्ध करनेवाले त्रिगर्तमैनिक बाणोंकी वर्षा करके उन ग्वालोंको रणभूमिसे खदेड़ने लगे। ततो जवेन महता गोप: पुरमथाव्रजत्‌ । स दृष्टवा मत्स्यराजं च रथात्‌ प्रस्कन्द्य कुण्डली,तब उन गौओंका रक्षक गोप, जिसने कानोंमें कुण्डल पहन रखे थे, रथपर आरूढ़ हो तीव्र गतिसे नगरमें आया और मत्स्यराजको देखकर दूरसे ही रथसे उतर पड़ा

tataḥ śabdo mahān āsīd reṇuś ca divam aspṛśat | śaṅkha-dundubhi-ghoṣaś ca bherīṇāṃ ca mahāsvanaḥ || gavāśva-ratha-nāgānāṃ narāṇāṃ ca padātinām | evaṃ taiḥ saha abhiniryāya matsyarājasya go-dhane | trigartair galahāmāṇe tu gopālāḥ pratyasedhayan || atha trigartā bahavaḥ parigṛhya dhanaṃ bahu | parikṣipya hayaiḥ śīghrair rathavrātaiś ca bhārata | gopālān pratyayudhyanta raṇe kṛtvā jaye dhṛtim || te hanyamānā bahubhiḥ prāsa-tomara-pāṇibhiḥ | gopālā gokule bhaktā vārayāmāsur ojasā | paraśvadhaiś ca musalaiḥ bhindipālaiś ca mudgaraiḥ || gopālāḥ karṣaṇaiḥ śinraiḥ jaghnur aśvān samantataḥ | te hanyamānāḥ saṃkruddhās trigartā rathayodhinaḥ | visṛjya śaravarṣāṇi gopīn vyadrāvayan raṇe || tato javena mahatā gopaḥ puram athāvrājat | sa dṛṣṭvā matsyarājaṃ ca rathāt praskandya kuṇḍalī ||

Vaiśampāyana berkata: Ketika itu timbul hiruk-pikuk yang dahsyat; debu terbang dari bumi seakan-akan menyentuh langit. Bunyi sangkakala dan gendang kettledrum, serta dentuman besar gendang perang, bergema di mana-mana. Suara lembu, kuda, kereta perang, gajah, dan askar berjalan kaki merebak ke segala arah. Demikianlah, bersama bala mereka, orang Trigarta mara menyerang kekayaan berupa ternakan lembu milik raja Matsya. Ketika mereka cuba menggiring kawanan itu pergi, para penggembala menahan mereka. Kemudian orang Trigarta—ramai bilangannya—merampas banyak harta; dengan kuda-kuda pantas dan kelompok kereta perang mereka mengepungnya, lalu mula bertempur melawan para penggembala, bertekad untuk menang. Walau dihentam ramai yang bersenjata lembing dan tombak, para penggembala—yang setia pada kandang ternakan—tetap menahan dengan gagah. Dengan kapak, belantan, bhindipāla, cokmar, dan senjata yang disebut karṣaṇa, mereka menumbangkan kuda-kuda musuh dari segenap sisi. Terluka dan berang, orang Trigarta yang mahir sebagai pahlawan kereta perang menghujani anak panah dan menghalau para penggembala dari medan. Lalu seorang penggembala yang memakai subang bergegas ke kota; melihat raja Matsya, dia melompat turun dari keretanya (untuk melaporkan serbuan itu).

ततःthen, thereafter
ततः:
Adhikarana
TypeIndeclinable
Rootततः
शब्दःsound, noise
शब्दः:
Karta
TypeNoun
Rootशब्द
FormMasculine, Nominative, Singular
महान्great, loud
महान्:
Karta
TypeAdjective
Rootमहत्
FormMasculine, Nominative, Singular
आसीत्was, arose
आसीत्:
TypeVerb
Rootअस्
FormImperfect, 3, Singular, Parasmaipada
रेणुःdust
रेणुः:
Karta
TypeNoun
Rootरेणु
FormMasculine, Nominative, Singular
and
:
TypeIndeclinable
Root
दिवम्sky, heaven
दिवम्:
Karma
TypeNoun
Rootदिव्
FormMasculine, Accusative, Singular
अस्पृशत्touched, reached
अस्पृशत्:
TypeVerb
Rootस्पृश्
FormImperfect, 3, Singular, Parasmaipada

वैशम्पायन उवाच

V
Vaiśampāyana
T
Trigartas
M
Matsyarāja (Virāṭa)
G
Gopālas/Gopas (cowherds, cattle-guards)
G
Go-dhana (cattle-wealth, herd)
C
Conch (śaṅkha)
K
Kettledrum (dundubhi)
W
War-drum (bherī)
C
Chariots (ratha)
H
Horses (aśva)
E
Elephants (nāga)
I
Infantry (padātin)
W
Weapons: prāsa, tomara, paraśvadha, musala, bhindipāla, mudgara, karṣaṇa
C
City (pura) of Matsya

Educational Q&A

The passage highlights civic and ethical duty: protecting communal wealth (cattle) and resisting unjust seizure. The cowherds’ steadfastness shows loyalty to one’s charge and the social importance of safeguarding livelihoods, while the raiders’ aggression illustrates adharma expressed as predatory violence.

The Trigartas launch a raid on King Virāṭa’s cattle, creating a massive battlefield commotion. The cowherds initially resist with improvised and standard weapons, even striking down horses, but the Trigartas retaliate with arrow-showers and rout them. A cowherd then rushes to the city to inform the Matsya king.