Previous Verse
Next Verse

Shloka 35

Adhyāya 14: Sudēṣṇā Sends Sairandhrī to Kīcaka’s House (सुदेष्णा–सैरन्ध्री–कीचक संवादः)

(स्वेषु दारेषु मेधावी कुरुते यत्नमुत्तमम्‌ | स्वदारनिरतो हाशु नरो भद्राणि पश्यति ।। बुद्धिमान्‌ पुरुष अपनी पत्नीको ही अनुकूल बनाये रखनेके लिये उत्तम यत्न करता है। अपनी स्त्रीमें अनुराग रखनेवाला मनुष्य शीघ्र ही कल्याणका भागी होता है। न चारधर्मेण लिप्येत न चाकीर्तिमवाप्नुयात्‌ । स्वदारेषु रतिर्धमों मृतस्यापि न संशय: ।। मनुष्यको चाहिये कि वह पापमें लिप्त न हो, अपयशका पात्र न बने, अपनी ही पत्नीके प्रति अनुराग रखना परम धर्म है। वह मृत पुरुषके लिये भी कल्याणकारी होता है, इसमें संशय नहीं है। स्वजातिदारा मर्त्यस्य इहलोके परत्र च | प्रेतकार्याणि कुर्वन्ति निवापैस्तर्पयन्ति च ।। अपनी जातिकी स्त्रियाँ मनुष्यके लिये इहहलोक और परलोकमें भी हितकारिणी होती हैं। वे प्रेतकार्य (अन्त्येष्टि-संस्कार) करती और जलांजलि देकर मृतात्माको तृप्त करती हैं। तदक्षय्यं च धर्म्य च स्वर्ग्यमाहुर्मनीषिण: । स्वजातिदारजा: पुत्रा जायन्ते कुलपूजिता: ।। उनके इस कार्यको मनीषी पुरुषोंने अक्षय, धर्मसंगत एवं स्वर्गकी प्राप्ति करानेवाला बताया है। अपनी जातिकी स्त्रीसे उत्पन्न हुए पुरुष कुलमें सम्मानित होते हैं। प्रिया हि प्राणिनां दारास्तस्मात्‌ त्वं धर्मभाग्‌ भव । परदाररतो मर्त्यो न च भद्राणि पश्यति ।।) सभी प्राणियोंको अपनी ही पत्नी प्यारी होती है। इसलिये तुम भी ऐसा करके धर्मके भागी बनो। परस्त्रीलम्पट पुरुष कभी कल्याण नहीं देखता। परदारास्मि भद्रें ते न युक्त तव साम्प्रतम्‌ । दयिता: प्राणिनां दारा धर्म समनुचिन्तय,सबसे बड़ी बात यह है कि मैं दूसरेकी पत्नी हूँ। तुम्हारा कल्याण हो। इस समय मुझसे इस तरहकी बातें करना तुम्हारे लिये किसी तरह उचित नहीं है। जगत्‌के सब प्राणियोंके लिये अपनी ही स्त्री प्रिय होती है। तुम धर्मका विचार करो

vaiśampāyana uvāca |

svēṣu dārēṣu mēdhāvī kurutē yatnam uttamam |

svadāranirataḥ śīghraṁ naro bhadrāṇi paśyati ||

na cādharmeṇa lipyeta na cākīrtim avāpnuyāt |

svadārēṣu ratiḥ dharmo mṛtasya api na saṁśayaḥ ||

svajātidārā martyasya ihaloke paratra ca |

pretakāryāṇi kurvanti nivāpais tarpayanti ca ||

tad akṣayyaṁ ca dharmyaṁ ca svargyam āhur manīṣiṇaḥ |

svajātidārajāḥ putrā jāyante kulapūjitāḥ ||

priyā hi prāṇināṁ dārās tasmāt tvaṁ dharmabhāg bhava |

paradārarato martyo na ca bhadrāṇi paśyati ||

paradārāsmi bhadraṁ te na yuktaṁ tava sāmpratam |

dayitāḥ prāṇināṁ dārā dharmaṁ samanucintaya ||

Vaiśampāyana berkata: “Orang bijaksana mengerahkan usaha terbaik untuk memelihara keharmonian dengan isterinya sendiri; sesiapa yang setia kepada pasangannya akan segera melihat kesejahteraan dan tuah. Janganlah ternoda oleh perbuatan tidak benar, dan jangan pula menanggung aib. Kasih dan kesetiaan kepada isteri sendiri dinyatakan sebagai dharma yang tertinggi—bahkan membawa manfaat sesudah mati, tanpa ragu. Isteri daripada komuniti sendiri menjadi penolong bagi seorang lelaki di dunia ini dan di alam sana: dialah yang melaksanakan upacara bagi yang telah pergi dan menenteramkan roh dengan persembahan air dan makanan. Para arif menyebut khidmat itu tidak binasa, benar menurut dharma, dan menjadi sebab ke syurga; anak lelaki yang lahir daripada isteri sekaum dihormati dalam keturunan. Sesungguhnya, bagi semua makhluk, isteri sendiri itu tercinta; maka engkau pun jadilah peserta dharma. Tetapi lelaki yang mengejar isteri orang tidak akan melihat kebaikan yang sejati. ‘Lagipun, aku ini isteri orang lain—semoga baik bagimu. Tidak patut pada saat ini engkau berkata kepadaku demikian. Bagi semua makhluk, isteri sendiri itu tercinta; renungkanlah dharma.’”

स्वेषुin one's own
स्वेषु:
Adhikarana
TypeAdjective
Rootस्व
FormMasculine/Neuter, Locative, Plural
दारेषुwives (in/among)
दारेषु:
Adhikarana
TypeNoun
Rootदार
FormMasculine, Locative, Plural
मेधावीwise (man)
मेधावी:
Karta
TypeAdjective
Rootमेधाविन्
FormMasculine, Nominative, Singular
कुरुतेdoes/makes
कुरुते:
TypeVerb
Rootकृ
FormPresent, 3rd, Singular, Atmanepada
यत्नम्effort
यत्नम्:
Karma
TypeNoun
Rootयत्न
FormMasculine, Accusative, Singular
उत्तमम्excellent/best
उत्तमम्:
TypeAdjective
Rootउत्तम
FormMasculine, Accusative, Singular
स्वदारनिरतःdevoted to his own wife
स्वदारनिरतः:
Karta
TypeAdjective
Rootस्वदार-निरत
FormMasculine, Nominative, Singular
indeed
:
TypeIndeclinable
Root
आशुquickly
आशु:
TypeIndeclinable
Rootआशु
नरःman
नरः:
Karta
TypeNoun
Rootनर
FormMasculine, Nominative, Singular
भद्राणिgood things/welfare
भद्राणि:
Karma
TypeNoun
Rootभद्र
FormNeuter, Accusative, Plural
पश्यतिsees/attains
पश्यति:
TypeVerb
Rootदृश्
FormPresent, 3rd, Singular, Parasmaipada
not
:
TypeIndeclinable
Root
चारधर्मेणby immoral conduct
चारधर्मेण:
Karana
TypeNoun
Rootचारधर्म
FormMasculine, Instrumental, Singular
लिप्येतshould be tainted/should get smeared
लिप्येत:
TypeVerb
Rootलिप्
FormOptative (Vidhi-lin), 3rd, Singular, Atmanepada
nor/not
:
TypeIndeclinable
Root
and
:
TypeIndeclinable
Root
अकीर्तिम्ill-fame/disrepute
अकीर्तिम्:
Karma
TypeNoun
Rootअकीर्ति
FormFeminine, Accusative, Singular
अवाप्नुयात्should obtain
अवाप्नुयात्:
TypeVerb
Rootआप्
FormOptative (Vidhi-lin), 3rd, Singular, Parasmaipada
स्वदारेषुin one's own wife/wives
स्वदारेषु:
Adhikarana
TypeNoun
Rootस्व + दार
FormMasculine, Locative, Plural
रतिःattachment/delight
रतिः:
Karta
TypeNoun
Rootरति
FormFeminine, Nominative, Singular
धर्मःdharma
धर्मः:
TypeNoun
Rootधर्म
FormMasculine, Nominative, Singular
मृतस्यof a dead (person)
मृतस्य:
TypeAdjective
Rootमृत
FormMasculine/Neuter, Genitive, Singular
अपिeven/also
अपि:
TypeIndeclinable
Rootअपि
no/not
:
TypeIndeclinable
Root
संशयःdoubt
संशयः:
TypeNoun
Rootसंशय
FormMasculine, Nominative, Singular
स्वजातिदाराःwives of one's own caste
स्वजातिदाराः:
Karta
TypeNoun
Rootस्वजाति-दार
FormMasculine, Nominative, Plural
मर्त्यस्यof a mortal/man
मर्त्यस्य:
TypeNoun
Rootमर्त्य
FormMasculine, Genitive, Singular
इहhere (in this world)
इह:
Adhikarana
TypeIndeclinable
Rootइह
लोकेin the world
लोके:
Adhikarana
TypeNoun
Rootलोक
FormMasculine, Locative, Singular
परत्रin the next world
परत्र:
Adhikarana
TypeIndeclinable
Rootपरत्र
and
:
TypeIndeclinable
Root
प्रेतकार्याणिfunerary rites
प्रेतकार्याणि:
Karma
TypeNoun
Rootप्रेतकार्य
FormNeuter, Accusative, Plural
कुर्वन्तिdo/perform
कुर्वन्ति:
TypeVerb
Rootकृ
FormPresent, 3rd, Plural, Parasmaipada
निवापैःwith offerings (piṇḍa etc.)
निवापैः:
Karana
TypeNoun
Rootनिवाप
FormMasculine, Instrumental, Plural
तर्पयन्तिsatisfy/propitiate
तर्पयन्ति:
TypeVerb
Rootतृप्
FormPresent, 3rd, Plural, Parasmaipada, Causative
and
:
TypeIndeclinable
Root
तत्that
तत्:
TypePronoun
Rootतद्
FormNeuter, Nominative/Accusative, Singular
अक्षय्यम्imperishable
अक्षय्यम्:
TypeAdjective
Rootअक्षय्य
FormNeuter, Nominative/Accusative, Singular
and
:
TypeIndeclinable
Root
धर्म्यम्righteous/according to dharma
धर्म्यम्:
TypeAdjective
Rootधर्म्य
FormNeuter, Nominative/Accusative, Singular
and
:
TypeIndeclinable
Root
स्वर्ग्यम्leading to heaven
स्वर्ग्यम्:
TypeAdjective
Rootस्वर्ग्य
FormNeuter, Nominative/Accusative, Singular
आहुःthey say
आहुः:
TypeVerb
Rootअह्
FormPerfect, 3rd, Plural, Parasmaipada
मनीषिणःthe wise
मनीषिणः:
Karta
TypeNoun
Rootमनीषिन्
FormMasculine, Nominative, Plural
स्वजातिदारजाःborn of a wife of one's own caste
स्वजातिदारजाः:
TypeAdjective
Rootस्वजाति-दार-जा
FormMasculine, Nominative, Plural
पुत्राःsons
पुत्राः:
Karta
TypeNoun
Rootपुत्र
FormMasculine, Nominative, Plural
जायन्तेare born
जायन्ते:
TypeVerb
Rootजन्
FormPresent, 3rd, Plural, Atmanepada
कुलपूजिताःhonoured in the family
कुलपूजिताः:
TypeAdjective
Rootकुल-पूजित
FormMasculine, Nominative, Plural
प्रियाःdear
प्रियाः:
TypeAdjective
Rootप्रिय
FormFeminine, Nominative, Plural
हिindeed/for
हि:
TypeIndeclinable
Rootहि
प्राणिनाम्of living beings
प्राणिनाम्:
TypeNoun
Rootप्राणिन्
FormMasculine, Genitive, Plural
दाराःwives
दाराः:
Karta
TypeNoun
Rootदार
FormMasculine, Nominative, Plural
तस्मात्therefore
तस्मात्:
TypeIndeclinable
Rootतस्मात् (तद्)
त्वम्you
त्वम्:
Karta
TypePronoun
Rootयुष्मद्
FormMasculine, Nominative, Singular
धर्मभाग्partaker of dharma
धर्मभाग्:
TypeAdjective
Rootधर्म-भाग्
FormMasculine, Nominative, Singular
भवbecome/be
भव:
TypeVerb
Rootभू
FormImperative, 2nd, Singular, Parasmaipada
परदाररतःdevoted to another's wife
परदाररतः:
Karta
TypeAdjective
Rootपरदार-रत
FormMasculine, Nominative, Singular
मर्त्यःmortal/man
मर्त्यः:
Karta
TypeNoun
Rootमर्त्य
FormMasculine, Nominative, Singular
not
:
TypeIndeclinable
Root
and
:
TypeIndeclinable
Root
भद्राणिgood things/welfare
भद्राणि:
Karma
TypeNoun
Rootभद्र
FormNeuter, Accusative, Plural
पश्यतिsees/attains
पश्यति:
TypeVerb
Rootदृश्
FormPresent, 3rd, Singular, Parasmaipada
परदारास्मिI am another's wife
परदारास्मि:
TypeVerb
Rootपरदार + अस्मि
FormPresent, 1st, Singular, Parasmaipada
भद्रेO auspicious lady
भद्रे:
TypeNoun
Rootभद्र
FormFeminine, Vocative, Singular
तेto you/for you
ते:
Sampradana
TypePronoun
Rootयुष्मद्
FormMasculine, Dative/Genitive, Singular
not
:
TypeIndeclinable
Root
युक्तम्proper/appropriate
युक्तम्:
TypeAdjective
Rootयुक्त
FormNeuter, Nominative, Singular
तवof you/for you
तव:
TypePronoun
Rootयुष्मद्
FormMasculine, Genitive, Singular
साम्प्रतम्now/at present
साम्प्रतम्:
TypeIndeclinable
Rootसाम्प्रतम्
दयिताःbeloved
दयिताः:
TypeAdjective
Rootदयित
FormFeminine, Nominative, Plural
प्राणिनाम्of living beings
प्राणिनाम्:
TypeNoun
Rootप्राणिन्
FormMasculine, Genitive, Plural
दाराःwives
दाराः:
Karta
TypeNoun
Rootदार
FormMasculine, Nominative, Plural
धर्मम्dharma
धर्मम्:
Karma
TypeNoun
Rootधर्म
FormMasculine, Accusative, Singular
समनुचिन्तयconsider well/reflect upon
समनुचिन्तय:
TypeVerb
Rootसम्-अनु-चिन्त्
FormImperative, 2nd, Singular, Parasmaipada

वैशम्पायन उवाच

V
Vaiśampāyana

Educational Q&A

The passage teaches that devotion to one’s own spouse is a central form of dharma: it protects one from adharma and disgrace, brings welfare, and is linked to enduring merit through household and ancestral duties. Pursuing another’s wife is condemned as a path that blocks true well-being.

In the Virāṭa-parvan context, the narration presents a moral admonition: the speaker (through Vaiśampāyana’s report) articulates norms of righteous conduct regarding women and marriage, and includes a direct refusal—‘I am another’s wife; it is not proper to speak so now’—urging the listener to reflect on dharma.