Previous Verse
Next Verse

Shloka 2

दुर्योधनस्य लज्जा-प्रायोपवेशविचारः

Duryodhana’s Shame and Consideration of Prāyopaveśa

प्रत्राज्य पाण्डवान्‌ वीरान्‌ स्वेन वीर्येण भारत । भुड्क्ष्वेमां प्थिवीमेको दिवि शम्बरहा यथा,“भरतनन्दन! तुमने अपने पराक्रमसे पाण्डव-वीरोंको देशनिकाला देकर वनवासी बना दिया है। अब तुम स्वर्गमें इन्द्रकी भाँति अकेले ही इस पृथ्वीका राज्य भोगो

Vaiśampāyana uvāca: pratrājya pāṇḍavān vīrān svena vīryeṇa bhārata | bhuṅkṣvaitāṃ pṛthivīm eko divi śambarahā yathā ||

Vaiśampāyana berkata: “Wahai Bhārata, dengan kekuatanmu sendiri engkau telah menghalau para wira Pāṇḍava ke pembuangan di rimba. Maka kini nikmatilah kedaulatan bumi ini seorang diri—seperti Śambarahā (Indra) di kayangan.”

प्रत्राज्यhaving banished / having driven out
प्रत्राज्य:
TypeVerb
Rootप्र-त्राज् (धातु) / प्रत्राज्य (क्त्वान्त)
Formक्त्वा (absolutive), कर्तरि
पाण्डवान्the Pandavas
पाण्डवान्:
Karma
TypeNoun
Rootपाण्डव
FormMasculine, Accusative, Plural
वीरान्heroes
वीरान्:
Karma
TypeNoun
Rootवीर
FormMasculine, Accusative, Plural
स्वेनby (your) own
स्वेन:
Karana
TypeAdjective
Rootस्व (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
FormNeuter, Instrumental, Singular
वीर्येणby valor / prowess
वीर्येण:
Karana
TypeNoun
Rootवीर्य
FormNeuter, Instrumental, Singular
भारतO Bharata (descendant of Bharata)
भारत:
TypeNoun
Rootभारत
FormMasculine, Vocative, Singular
भुङ्क्ष्वenjoy / rule (you should enjoy)
भुङ्क्ष्व:
TypeVerb
Rootभुज् (भुङ्क्ते)
FormImperative, 2nd, Singular, Ātmanepada
इमाम्this
इमाम्:
Karma
TypeAdjective
Rootइदम् (सर्वनाम)
FormFeminine, Accusative, Singular
पृथिवीम्earth / kingdom
पृथिवीम्:
Karma
TypeNoun
Rootपृथिवी
FormFeminine, Accusative, Singular
एकःalone
एकः:
Karta
TypeAdjective
Rootएक
FormMasculine, Nominative, Singular
दिविin heaven
दिवि:
Adhikarana
TypeNoun
Rootदिव्
FormFeminine, Locative, Singular
शम्बरहाthe slayer of Śambara (Indra)
शम्बरहा:
TypeNoun
Rootशम्बर-हन् (शम्बरहा)
FormMasculine, Nominative, Singular
यथाas / like
यथा:
TypeIndeclinable
Rootयथा

वैशम्पायन उवाच

V
Vaiśampāyana
P
Pāṇḍavas
B
Bhārata
I
Indra (Śambarahā)
Ś
Śambara

Educational Q&A

The verse underscores the ethical tension between might and right: political enjoyment secured by expelling rightful kin is portrayed with biting irony, implying that such ‘victory’ is morally compromised and invites future retribution.

Vaiśampāyana comments on the aftermath of the Pāṇḍavas’ banishment: the addressee (a Bhārata prince/king) has forced the Pāṇḍava heroes into forest exile and is now left to rule the earth alone, compared to Indra reigning in heaven.