Previous Verse
Next Verse

Shloka 5

पञ्चमहाभूतगुण-इन्द्रियनिग्रह-उपदेशः | Teaching on the Qualities of the Five Elements and Sense-Control

देवगन्धर्वयक्षाणां किन्नराप्सरसां तथा । द्विजश्रेष्ठ॒ इस लोकमें कोई ऐसी वस्तु नहीं जो आपसे अज्ञात हो। मुने! आप मनुष्य, नाग, राक्षस, देवता, गन्धर्व, यक्ष, किन्नर तथा अप्सराओंकी भी दिव्य कथाएँ जानते हैं ।। ४ हे || इदमिच्छाम्यहं श्रीतुं तत््वेन द्विजसत्तम,“विप्रवर! अब मैं यथार्थरूपसे यह सुनना चाहता हूँ कि इक्ष्वाकुवंशमें जो कुवलाश्व नामसे विख्यात विजयी राजा हो गये हैं, वे क्‍यों नाम बदलकर “धुन्धुमार' कहलाने लगे?

devagandharvayakṣāṇāṁ kinnarāpsarasāṁ tathā | dvijaśreṣṭha imas loke na kiñcid asti yad bhavataḥ ajñātam | mune! tvaṁ manuṣya-nāga-rākṣasa-devatā-gandharva-yakṣa-kinnara-apsarasāṁ divyāḥ kathā api jānāsi || idam icchāmy ahaṁ śrotuṁ tattvena dvijasattama | vipravara! ikṣvākuvaṁśe yaḥ kuvalāśva-nāmnā vikhyātaḥ vijayī rājābhūt sa kasmān nāma parivartya “dhundhumāra” iti kathyate ||

“Engkau juga mengetahui kisah-kisah suci para dewa, gandharva, yakṣa, kinnara dan apsara. Maka, wahai yang terunggul antara para brāhmaṇa, aku ingin mendengarnya menurut hakikat yang sebenar: dalam keturunan Ikṣvāku, mengapakah raja penakluk yang masyhur bernama Kuvalāśva itu kemudian dipanggil dengan nama baharu ‘Dhundhumāra’?”

देवof the gods
देव:
Adhikarana
TypeNoun
Rootदेव
FormMasculine, Genitive, Plural
गन्धर्वof the Gandharvas
गन्धर्व:
Adhikarana
TypeNoun
Rootगन्धर्व
FormMasculine, Genitive, Plural
यक्षाणामof the Yakṣas
यक्षाणाम:
Adhikarana
TypeNoun
Rootयक्ष
FormMasculine, Genitive, Plural
किन्नरof the Kinnaras
किन्नर:
Adhikarana
TypeNoun
Rootकिन्नर
FormMasculine, Genitive, Plural
अप्सरसाम्of the Apsarases
अप्सरसाम्:
Adhikarana
TypeNoun
Rootअप्सरस्
FormFeminine, Genitive, Plural
तथाand also/likewise
तथा:
TypeIndeclinable
Rootतथा
द्विजश्रेष्ठO best of the twice-born
द्विजश्रेष्ठ:
TypeNoun
Rootद्विजश्रेष्ठ
FormMasculine, Vocative, Singular

वैशम्पायन उवाच

V
Vaiśaṃpāyana
D
Dvijaśreṣṭha (addressed brāhmaṇa/sage)
M
Muni (sage)
H
Humans (manuṣya)
N
Nāgas
R
Rākṣasas
D
Devatās (gods)
G
Gandharvas
Y
Yakṣas
K
Kinnaras
A
Apsarases
I
Ikṣvāku dynasty (Ikṣvākuvaṁśa)
K
King Kuvalāśva
D
Dhundhumāra

Educational Q&A

The verse highlights the ideal of authoritative knowledge in dharma-narratives: a true teacher is portrayed as one who knows the traditions across many realms and beings, and the student seeks ‘tattva’—the factual, principled account—especially when a name change signals a morally significant deed.

The speaker praises a sage/brāhmaṇa as all-knowing regarding divine and semi-divine histories, then asks a specific genealogical question: why the Ikṣvāku king known as Kuvalāśva became famous under the new epithet/name ‘Dhundhumāra’.