Previous Verse
Next Verse

Shloka 110

Dharma-vyādha’s Analysis of Moral Decline and the Mahābhūta–Guṇa Schema (धर्मव्याधोपदेशः)

जीवात्मासे परित्यक्त होनेपर सारे शरीर काठ और दीवारकी भाँति जडवत्‌ होकर महासागरमें उठे हुए फेनोंकी तरह नष्ट हो जाते हैं, इसमें संशय नहीं है ।। आत्मानं विन्दते येन सर्वभूतगुहाशयम्‌ । श्लोकेन यदि वार्धेन क्षीणं तस्य प्रयोजनम्‌,एक या आधे श्लोकसे भी यदि सम्पूर्ण भूतोंके हृदयदेशमें शयन करनेवाले परमात्माका ज्ञान हो जाय, तो उसके लिये सम्पूर्ण शास्त्रोंके अध्ययनका प्रयोजन समाप्त हो जाता है

jīvātmāse parityakte honepara sāre śarīra kāṭha aura dīvāra kī bhānti jaḍavat hokara mahāsāgarameṃ uṭhe hue phenōṃ kī taraha naṣṭa ho jāte haiṃ, isameṃ saṃśaya nahīṃ hai. ātmānaṃ vindate yena sarvabhūtaguhāśayam. ślokena yadi vārdhena kṣīṇaṃ tasya prayojanam. eka yā ādhe ślokase bhī yadi sampūrṇa bhūtoṃke hṛdayadeśameṃ śayana karanevāle paramātmākā jñāna ho jāya, to usake liye sampūrṇa śāstroṃke adhyayanakā prayojana samāpta ho jātā hai.

Yudhiṣṭhira berkata: “Apabila jīva-ātman meninggalkan jasad, seluruh tubuh menjadi kaku seperti kayu atau dinding, lalu binasa seperti buih yang timbul di samudera besar—tiada keraguan. Namun jika, walau hanya melalui satu rangkap atau setengah rangkap, seseorang mengenal Paramātman yang bersemayam tersembunyi di gua hati semua makhluk, maka baginya keperluan praktis untuk menelaah seluruh śāstra secara menyeluruh telah pun terpenuhi—kerana intinya telah digenggam.”

आत्मानम्the Self (as object)
आत्मानम्:
Karma
TypeNoun
Rootआत्मन्
FormMasculine, Accusative, Singular
विन्दतेfinds/realizes
विन्दते:
Karta
TypeVerb
Rootविद्
FormPresent, Third, Singular, Ātmanepada
येनby which/whereby
येन:
Karana
TypePronoun
Rootयद्
FormMasculine/Neuter, Instrumental, Singular
सर्वभूतगुहाशयम्dwelling in the cave (heart) of all beings
सर्वभूतगुहाशयम्:
Karma
TypeAdjective
Rootसर्व-भूत-गुहा-आशय
FormMasculine, Accusative, Singular
श्लोकेनby a verse
श्लोकेन:
Karana
TypeNoun
Rootश्लोक
FormMasculine, Instrumental, Singular
यदिif
यदि:
TypeIndeclinable
Rootयदि
वाor
वा:
TypeIndeclinable
Rootवा
अर्धेनby a half
अर्धेन:
Karana
TypeNoun
Rootअर्ध
FormNeuter, Instrumental, Singular
क्षीणम्ended/fulfilled/finished
क्षीणम्:
TypeAdjective
Rootक्षीण
FormNeuter, Nominative/Accusative, Singular
तस्यof him/of that
तस्य:
TypePronoun
Rootतद्
FormMasculine/Neuter, Genitive, Singular
प्रयोजनम्purpose/need
प्रयोजनम्:
Karta
TypeNoun
Rootप्रयोजन
FormNeuter, Nominative, Singular

युधिछिर उवाच

Y
Yudhiṣṭhira
J
jīvātman (individual self)
P
paramātman (Supreme Self)
M
mahāsāgara (great ocean)
P
phena (foam)

Educational Q&A

The body is perishable and becomes inert when the jīvātman departs, but realizing the Paramātman dwelling in the heart of all beings is the essence; even a small teaching that yields this realization makes further study secondary in terms of ultimate purpose.

In the Vana Parva discourse setting, Yudhiṣṭhira reflects on mortality and the higher aim of knowledge, contrasting the body’s inevitable decay with the liberating insight of the indwelling Supreme Self.