Previous Verse
Next Verse

Shloka 44

Chapter 49: Sañjaya’s Enumeration of the Pāṇḍava Coalition (पाण्डवसैन्यसमागम-वर्णनम्)

जो पराक्रममें भगवान्‌ श्रीकृष्णके समान और इन्द्रियसंयममें युधिष्ठिरके तुल्य हैं, उन अभिमन्युको साथ लेकर पाण्डवोंने आपलोगोंसे युद्धकी तैयारी की है ।। यश्चैवाप्रतिमो वीर्ये धृष्टकेतुर्महायशा: । दुःसहः: समरे क्रुद्ध: शैशुपालिमहारथ:,जिसके पराक्रमकी कहीं तुलना नहीं है, शिशुपालका वह महारथी पुत्र महायशस्वी धृष्टकेतु समरभूमिमें कुपित होनेपर शत्रुओंके लिये दुःसह हो उठता है। उस चेदिराजके साथ पाण्डवलोग आपपर आक्रमण करनेकी तैयारी कर रहे हैं। उसने एक अक्षौहिणी सेनाके साथ आकर पाण्डवोंका पक्ष ग्रहण किया है

yaḥ parākrame bhagavān śrīkṛṣṇasya samaḥ, indriya-saṃyame ca yudhiṣṭhirasya tulyaḥ, taṃ abhimanyum saha nītvā pāṇḍavā yuṣmābhiḥ saha yuddhāya sajjāḥ. yaś caivāpratimo vīrye dhṛṣṭaketur mahāyaśāḥ, duḥsahaḥ samare kruddhaḥ śaiśupāli mahārathaḥ.

Sañjaya berkata: “Para Pāṇḍava telah bersiap untuk berperang menentang kamu, dengan membawa Abhimanyu—yang dalam kegagahan seperti Śrī Kṛṣṇa dan dalam pengendalian diri setara Yudhiṣṭhira. Dan Dhṛṣṭaketu juga—termashyur, tiada bandingan dalam keberanian, maharathi, putera Śiśupāla—apabila murka di medan laga menjadi tidak tertanggung bagi musuh-musuhnya. Bersama raja Cedi itu, para Pāṇḍava bersiap menyerang; dia telah datang dengan satu akṣauhiṇī penuh dan memihak mereka.”

यःwho
यः:
Karta
TypePronoun
Rootयद्
FormMasculine, Nominative, Singular
and
:
TypeIndeclinable
Root
एवindeed/just
एव:
TypeIndeclinable
Rootएव
अप्रतिमःincomparable
अप्रतिमः:
Karta
TypeAdjective
Rootअ-प्रतिम
FormMasculine, Nominative, Singular
वीर्येin valor/power
वीर्ये:
Adhikarana
TypeNoun
Rootवीर्य
FormNeuter, Locative, Singular
धृष्टकेतुःDhrishtaketu
धृष्टकेतुः:
Karta
TypeNoun
Rootधृष्टकेतु
FormMasculine, Nominative, Singular
महायशाःof great fame
महायशाः:
Karta
TypeAdjective
Rootमहा-यशस्
FormMasculine, Nominative, Singular
दुःसहःhard to withstand
दुःसहः:
Karta
TypeAdjective
Rootदुःसह
FormMasculine, Nominative, Singular
समरेin battle
समरे:
Adhikarana
TypeNoun
Rootसमर
FormMasculine, Locative, Singular
क्रुद्धःangered
क्रुद्धः:
Karta
TypeAdjective
Rootक्रुध्
Formक्त (past passive participle used adjectivally), Masculine, Nominative, Singular
शैशुपालिःson/descendant of Shishupala
शैशुपालिः:
Karta
TypeNoun
Rootशैशुपालि
FormMasculine, Nominative, Singular
महारथःgreat chariot-warrior
महारथः:
Karta
TypeNoun
Rootमहा-रथ
FormMasculine, Nominative, Singular

संजय उवाच

S
Sañjaya
Ś
Śrī Kṛṣṇa
Y
Yudhiṣṭhira
A
Abhimanyu
D
Dhṛṣṭaketu
Ś
Śiśupāla
C
Cedi (kingdom/lord of Cedi)
P
Pāṇḍavas

Educational Q&A

The verse highlights the epic ideal that true martial excellence is not only physical prowess (parākrama, vīrya) but also disciplined self-control (indriya-saṃyama). By pairing Abhimanyu’s valor with Yudhiṣṭhira-like restraint, it frames ethical kingship and righteous warfare as requiring inner mastery alongside outer strength.

Sañjaya reports to Dhṛtarāṣṭra that the Pāṇḍavas are fully preparing for war and have strong allies and champions: Abhimanyu is present as a key warrior, and Dhṛṣṭaketu, the famed Cedi leader (son of Śiśupāla), has joined them with an akṣauhiṇī force, making the Pāṇḍava coalition more formidable.