Adhyāya 6: Vidura’s Saṃsāra-Upamā
The Allegory of the Well, Time, and Desire
रात्यहानि तु तान्याहुर्भूतानां परिचिन्तका: । छः: ऋतुएँ ही उसके छः मुख हैं और बारह महीने ही बारह पैर बताये गये हैं। जो चूहे सदा उद्यत रहकर उस वृक्षको काटते हैं, उन चूहोंको विचारशील विद्वान प्राणियोंके दिन और रात बताते हैं
rātryahānī tu tāny āhur bhūtānāṃ paricintakāḥ | ṣaḍ ṛtava eva tasya ṣaḍmukhāḥ proktāḥ dvādaśa māsā eva dvādaśa pādāḥ kathitāḥ | ye mūṣakāḥ sadodyatāḥ san vṛkṣaṃ chindanti tān mūṣakān vicāraśīlā vidvāṃso bhūtānāṃ rātriṃ ca divā ca vadanti |
Vidura menerangkan, dalam bahasa kiasan moral, bahawa arus masa yang tidak pernah berhenti menghakis segala makhluk berjasad. Orang bijaksana menamakan dua “tikus” yang sentiasa giat mengerat pohon kehidupan sebagai siang dan malam; enam “wajah” pohon itu ialah enam musim, dan dua belas “kaki”nya ialah dua belas bulan. Ajarannya: hidup terus-menerus disusutkan oleh masa; maka sedarlah, dan hiduplah menurut dharma dengan tujuan, bukan dalam kelalaian.
विदुर उवाच
Time steadily consumes the lifespan of all beings: day and night ‘gnaw’ without pause, while seasons and months mark the structure of passing time. Therefore one should cultivate discernment and live deliberately in dharma, not in heedlessness.
Vidura is speaking in the Stree Parva and uses a symbolic description—tree, mice, seasons, months—to interpret human life as being continually worn down by the cycle of time.