Next Verse

Shloka 1

Strī-parva Adhyāya 22 — Gāndhārī’s Battlefield Lament for the Fallen (Āvantya, Bāhlika, Jayadratha, and Duḥśalā)

गान्धारी बोलीं--भीमसेनने जिसे मार गिराया था, वह शूरवीर अवन्तीनरेश बहुतेरे बन्धु-बान्धवोंसे सम्पन्न था; परंतु आज उसे बन्धुहीनकी भाँति गीध और गीदड़ नोच- नोचकर खा रहे हैं,मतवाले हाथीके समान उस परम दुर्जय वीरको सब ओरसे घेरकर ये चन्द्रमुखी रमणियाँ रो रही हैं ।। इति श्रीमहाभारते स्त्रीपर्वणि स्त्रीविलापपर्वणि गान्धारीवाक्ये द्वाविंशो5ध्याय: ।। २२ || इस प्रकार श्रीमह्मा भारत स्त्रीपर्वके अन्तर्गत स्त्रीविलापपर्वमें गान्धारीका वाक्यविषयक बाईसवाँ अध्याय पूरा हुआ ॥/ २२ ॥। ऑपन- मा बक। अर त्रयोविशो<् ध्याय: शल्य, भगदत्त, भीष्म और द्रोणको देखकर श्रीकृष्णके सम्मुख गान्धारीका विलाप गान्धायुवाच एष शल्यो हत: शेते साक्षान्रकुलमातुल: । धर्मज्ञेन हतस्तात धर्मराजेन संयुगे

gāndhārī uvāca—bhīmasenena yaḥ pātitaḥ sa śūravīro ’vantīnareśaḥ bahubandhubāndhava-sampanna āsīt; kintu adya sa bandhu-hīna iva gṛdhra-śṛgālaiḥ nocya nocya bhakṣyate. mattavāraṇa-sadṛśaṃ taṃ paramadurjayaṃ vīraṃ sarvataḥ parivārya imāś candramukhyo ramaṇyo rudanti.

Gāndhārī berkata: “Raja Avanti yang gagah itu, yang ditumbangkan oleh Bhīmasena, dahulu mempunyai ramai sanak saudara dan sekutu. Namun hari ini dia terbaring seolah-olah tanpa keluarga—burung hering dan serigala hutan mengoyak-ngoyak lalu memakannya. Seperti gajah mengamuk, pahlawan yang paling sukar ditundukkan itu kini dikepung dari segala arah, sementara wanita-wanita bermuka laksana bulan ini menangis mengelilinginya.”

गान्धारीGāndhārī
गान्धारी:
Karta
TypeNoun
Rootगान्धारी
FormFeminine, Nominative, Singular
उवाचsaid/spoke
उवाच:
TypeVerb
Rootवच्
FormPerfect, 3rd, Singular
एषःthis (man)
एषः:
TypePronoun
Rootएतद्
FormMasculine, Nominative, Singular
शल्यःŚalya
शल्यः:
TypeNoun
Rootशल्य
FormMasculine, Nominative, Singular
हतःslain
हतः:
TypeVerb
Rootहन्
FormMasculine, Nominative, Singular, Past passive participle (kta)
शेतेlies (down)
शेते:
TypeVerb
Rootशी
FormPresent, 3rd, Singular, Ātmanepada
साक्षात्directly/manifestly
साक्षात्:
TypeIndeclinable
Rootसाक्षात्
कुलमातुलःmaternal uncle of the family (close kinsman)
कुलमातुलः:
TypeNoun
Rootकुलमातुल
FormMasculine, Nominative, Singular
धर्मज्ञेनby the knower of dharma
धर्मज्ञेन:
Karana
TypeAdjective
Rootधर्मज्ञ
FormMasculine/Neuter, Instrumental, Singular
हतःslain
हतः:
TypeVerb
Rootहन्
FormMasculine, Nominative, Singular, Past passive participle (kta)
तातdear one!/sir!
तात:
TypeNoun
Rootतात
FormMasculine, Vocative, Singular
धर्मराजेनby Dharmarāja (Yudhiṣṭhira)
धर्मराजेन:
Karana
TypeNoun
Rootधर्मराज
FormMasculine, Instrumental, Singular
संयुगेin battle
संयुगे:
Adhikarana
TypeNoun
Rootसंयुग
FormMasculine/Neuter, Locative, Singular

वैशम्पायन उवाच

G
Gāndhārī
B
Bhīmasena (Bhīma)
A
Avanti (Avantī)
K
king of Avanti (Avantīnareśa)
V
vultures (gṛdhra)
J
jackals (śṛgāla)
W
women/ladies (ramaṇyaḥ)

Educational Q&A

The verse underscores the ethical cost of war: even the mighty and well-supported become helpless corpses, exposed to scavengers, while families suffer. It highlights impermanence (kṣaya) and the human grief that follows martial glory, pressing the listener to weigh victory against the suffering it produces.

In the Strīparvan’s lament section, Gāndhārī points out a fallen hero—the king of Avanti—killed by Bhīma. She contrasts his former strength and social support with his present abandonment on the battlefield, as women encircle the body and cry.