Adhyaya 2

Verse 1

इस प्रकार श्रीमह्या भारत स्त्रीपर्वके अन्तर्गत जलप्रदानिकपर्वमें धृतराष्ट्रके शीकका निवारणविषयक पहला जध्याय पूरा हुआ

Vaiśampāyana berkata: Kemudian Vidura, menggembirakan Dhṛtarāṣṭra—“lembu jantan” di antara manusia—dengan kata-kata semanis dan sehidupkan nektar, pun bertutur kepada putera Vicitravīrya. Dengarlah apa yang dikatakannya. Adegan beralih daripada dukacita mentah pascaperang kepada nasihat yang berakar pada dharma: ucapan yang bukan untuk memanjakan kesedihan, tetapi untuk meneguhkan fikiran raja serta membimbingnya kepada pengendalian diri dan pengertian yang benar.

Verse 2

विदुर उवाच उत्तिष्ठ राजन्‌ कि शेषे धारयात्मानमात्मना । एषा वै सर्वसत्त्वानां लोकेश्वर परा गति:

Vidura berkata: “Bangkitlah, wahai Raja—mengapa tuanku terbaring demikian? Bangun dan duduklah, lalu teguhkan fikiran dengan kebijaksanaan tuanku sendiri. Wahai Penguasa manusia, inilah sesungguhnya jalan akhir yang menanti segala makhluk bernyawa.”

Verse 3

सर्वे क्षयान्ता निचया: पतनान्ता: समुच्छुया: । संयोगा विप्रयोगान्ता मरणान्तं च जीवितम्‌

Segala himpunan berakhir pada lenyap; segala ketinggian berakhir pada jatuh. Segala pertemuan berakhir pada perpisahan; dan kehidupan pun berakhir pada kematian.

Verse 4

यदा शूरं च भीरुं च यम: कर्षति भारत । तत्‌ कि न योत्स्यन्ति हि ते क्षत्रिया: क्षत्रियर्षभ

Wahai Bhārata, apabila Yama menarik pergi baik yang berani mahupun yang pengecut, wahai yang terunggul antara para Kṣatriya, mengapa para Kṣatriya itu tidak akan berperang?

Verse 5

अयुध्यमानो ग्रियते युध्यमानश्न जीवति । काल प्राप्प महाराज न कश्चिदतिवर्तते

Wahai Maharaja, orang yang tidak berperang tetap mati, dan orang yang bertempur pun boleh jadi masih hidup. Apabila kāla—waktu yang ditetapkan—tiba, tiada siapa dapat melampauinya.

Verse 6

अभावादीनि भूतानि भावमध्यानि भारत । अभावनिधनान्येव तत्र का परिदेवना

Vidura berkata: “Wahai Bhārata, segala makhluk bermula dalam keadaan tidak terserlah, hanya tampak seketika di pertengahan sebagai yang terserlah, lalu berakhir kembali dalam keadaan tidak terserlah. Jika demikianlah tabiat hidup, apakah gunanya ratapan?”

Verse 7

न शोचन्‌ मृतमन्वेति न शोचन्‌ प्रियते नर: । एवं सांसिद्धिके लोके किमर्थमनुशोचसि

Vidura berkata: “Orang yang berdukacita tidak dapat mengikuti si mati, dan dia sendiri tidak mati kerana dukacita. Jika demikianlah aturan semula jadi dunia, mengapa engkau terus meratap?”

Verse 8

काल: कर्षति भूतानि सर्वाणि विविधान्युत । न कालस्य प्रिय: वक्रिन्न द्वेष्प: कुरुसत्तम

Vidura berkata: “Wahai yang terbaik antara kaum Kuru, Masa menarik semua makhluk—bermacam-macam jenis—tanpa kecuali. Bagi Masa, tiada yang menjadi kesayangan, dan tiada pula yang menjadi musuh.”

Verse 9

यथा वायुस्तृणाग्राणि संवर्तयति सर्वश: । तथा कालवशं यान्ति भूतानि भरतर्षभ,भरतश्रेष्ठ जैसे हवा तिनकोंको सब ओर उड़ाती और डालती रहती है, उसी प्रकार समस्त प्राणी कालके अधीन होकर आते-जाते हैं

Vidura berkata: “Wahai banteng di antara kaum Bhārata, sebagaimana angin memutar dan menghamburkan hujung-hujung rumput ke segala arah, demikianlah semua makhluk, ditundukkan oleh Masa, digerakkan untuk datang dan pergi.”

Verse 10

एक्सरार्थप्रयातानां सर्वेषां तत्र गमिनाम्‌ | यस्य काल: प्रयात्यग्रे तत्र का परिदेवना

Vidura berkata: “Mereka yang datang bersama dalam perjalanan dunia ini, semuanya pada suatu hari akan pergi ke sana (ke alam sana). Di antara mereka, sesiapa yang didatangi Masa lebih awal, dialah yang berangkat terlebih dahulu. Dalam keadaan demikian, apa lagi yang patut diratapi?”

Verse 11

न चाप्येतान्‌ हतान्‌ युद्धे राजन्‌ शोचितुमर्हसि । प्रमाणं यदि शास्त्राणि गतास्ते परमां गतिम्‌

Wahai Raja, engkau tidak patut meratapi para pahlawan yang gugur di medan perang itu. Jika engkau menerima kewibawaan ajaran suci sebagai ukuran, maka ketahuilah: mereka telah mencapai keadaan tertinggi; maka ratapan atas mereka tidaklah wajar.

Verse 12

सर्वे स्वाध्यायवन्तो हि सर्वे च चरितव्रता: । सर्वे चाभिमुखा: क्षीणास्तत्र का परिदेवना

Vidura berkata: “Mereka semua tekun mengulang dan mempelajari Weda; mereka semua hidup menurut ikrar disiplin. Dan mereka semua gugur dengan menghadap musuh di medan perang. Dalam keadaan demikian, apakah alasan untuk meratap?”

Verse 13

अदर्शनादापतिताः: पुनश्चादर्शनं गता: । नैते तव न तेषां त्वं तत्र का परिदेवना

Vidura berkata: “Mereka datang dari alam yang tidak kelihatan, dan kembali pula ke alam yang tidak kelihatan. Mereka bukanlah milikmu, dan engkau pun bukan milik mereka. Maka, apakah sebab untuk meratap di sini?”

Verse 14

हतो5पि लभते स्वर्ग हत्वा च लभते यश: । उभयं नो बहुगुणं नास्ति निष्फलता रणे

Sesiapa yang terbunuh dalam perang memperoleh syurga; sesiapa yang menewaskan musuh memperoleh kemasyhuran. Kedua-duanya amat menguntungkan bagi kita; di medan perang tiadalah yang sia-sia.

Verse 15

तेषां कामदु्घाल्‍लोकानिन्द्र: संकल्पयिष्यति । इन्द्रस्यातिथयो होते भवन्ति भरतर्षभ

Wahai yang termulia dalam keturunan Bharata, Indra akan menyediakan bagi para wira itu alam-alam yang mengurniakan segala kenikmatan menurut kehendak. Mereka semua akan menjadi tetamu Indra.

Verse 16

न यज्ञैर्दक्षिणावद्धिर्न तपोभिरन विद्यया । स्वर्ग यान्ति तथा मर्त्या यथा शूरा रणे हता:

Vidura menyatakan bahawa manusia biasa tidak mencapai syurga dengan semudah itu melalui korban suci yang kaya dengan dakṣiṇā, melalui tapa (pertapaan), atau melalui ilmu pengetahuan, sebagaimana para wira yang gugur terbunuh di medan perang. Sesudah kemusnahan perang, kata-kata ini membingkai etika yang keras tentang dharma kṣatriya: kematian yang dihadapi dengan keberanian dalam pertempuran yang benar digambarkan sebagai jalan yang langsung dan pantas menuju ganjaran syurga—mengatasi pahala ritual, disiplin asketik, dan keilmuan.

Verse 17

शरीराग्निषु शूराणां जुह॒वुस्ते शराहुती: । हूयमानान्‌ शरांश्वैव सेहुस्तेजस्विनो मिथ:

Vidura berkata: Dalam tubuh para wira—diibaratkan sebagai api korban—mereka mencurahkan persembahan berupa anak panah. Dan para pahlawan yang bercahaya itu, pada gilirannya, menanggung anak panah yang dipersembahkan ke dalam “api tubuh” sesama mereka. Rangkap ini menggambarkan pertempuran sebagai yajña yang mengerikan: keberanian menjadi disiplin ritual, dan ketabahan menjadi persembahan yang mahal, menyingkapkan sekaligus kepahlawanan dan beban moral perang yang mengerikan.

Verse 18

एवं राजंस्तवाचक्षे स्वर्ग्य पन्थानमुत्तमम्‌ । न युद्धादधिकं किंचित्‌ क्षत्रियस्येह विद्यते

Maka, wahai Raja, aku nyatakan kepadamu jalan tertinggi yang membawa ke syurga: bagi seorang kṣatriya di dunia ini, tiada sesuatu yang mengatasi peperangan yang benar. Apabila perang dilakukan sebagai kewajipan untuk melindungi tertib dan keadilan, ia menjadi jalan paling mulia bagi pahala dan kesejahteraan negeri.

Verse 19

क्षत्रियास्ते महात्मान: शूरा: समितिशो भना: । आशिष: परमा: प्राप्ता न शोच्या: सर्व एव हि

Vidura berkata: “Mereka itu kṣatriya yang berjiwa besar—wira yang bersinar dalam pertembungan perang. Setelah memperoleh pemenuhan tertinggi yang mereka dambakan, mereka telah sampai ke alam-alam mulia yang diperuntukkan bagi para pahlawan demikian. Maka, tiada seorang pun daripada mereka yang benar-benar patut diratapi.”

Verse 20

आत्मानमात्मना55श्वास्य मा शुचः पुरुषर्षभ । नाद्य शोकाभि भूतस्त्वं कायमुत्स्रष्टमहसि

Vidura berkata: “Teguhkan dirimu dengan kekuatan batinmu sendiri; jangan bersedih, wahai insan terbaik. Pada hari ini engkau ditenggelami dukacita; maka engkau tidak patut meninggalkan tubuhmu (menyerah kepada kehancuran diri).”

Verse 21

पुरुषप्रवर! आप स्वयं ही अपने मनको सान्त्वना देकर शोकका परित्याग कीजिये। आज शोकसे व्याकुल होकर आपको अपने शरीरका त्याग नहीं करना चाहिये ।।

Vidura berkata: “Wahai insan terbaik, tenangkanlah hatimu sendiri dan tinggalkan dukacita. Pada hari ini, janganlah kerana dikuasai kesedihan engkau terfikir untuk meninggalkan jasadmu. Dalam putaran samsara, kita telah lahir berulang kali dan mengalami ribuan ibu bapa serta ratusan anak dan isteri—namun pada hari ini, milik siapakah mereka, dan milik siapakah kita?”

Verse 22

शोकस्थानसहस्राणि भयस्थानशतानि च । दिवसे दिवसे मूढमाविशन्ति न पण्डितम्‌,शोकके हजारों स्थान हैं और भयके भी सैकड़ों स्थान हैं। वे प्रतिदिन मूढ़ मनुष्यपर ही अपना प्रभाव डालते हैं, विद्वान्‌ पुरुषपर नहीं

Ada ribuan sebab untuk berdukacita dan ratusan sebab untuk takut. Hari demi hari, semuanya hanya mencengkam orang yang dungu; tidak menguasai orang yang bijaksana.

Verse 23

न कालस्य प्रिय: वक्षरिन्न द्वेष्प: कुरुसत्तम । न मध्यस्थ: क्वचित्काल: सर्व काल: प्रकर्षति

Wahai yang terbaik dalam kaum Kuru, Masa tidak memihak sesiapa dan tidak membenci sesiapa. Masa juga tidak pernah benar-benar berkecuali; ia menarik semua makhluk terus melangkah, membawa segala sesuatu menuju penghujung yang ditetapkan.

Verse 24

काल: पचति भूतानि काल: संहरते प्रजा: । काल: सुप्तेषु जागर्ति कालो हि दुरतिक्रम:

Masa mematangkan segala makhluk; masa juga memusnahkan umat manusia. Ketika semua tertidur, masa tetap berjaga; sesungguhnya masa amat sukar dilangkaui.

Verse 25

अनित्यं यौवन रूप॑ं जीवित द्रव्यसंचय: । आरोग्यं प्रियसंवासो गृद्धयेदेषु न पण्डित:

Kecantikan dan usia muda tidak kekal; demikian juga hidup dan himpunan harta. Kesihatan serta nikmat tinggal bersama orang tersayang juga bersifat sementara. Maka orang bijaksana tidak melekat dan tidak tamak akan semua itu.

Verse 26

न जानपदिकं दुःखमेक: शोचितुमहसि । अप्यभावेन युज्येत तच्चास्य न निवर्तते

Vidura berkata: “Kedukaan yang menimpa seluruh kerajaan ini bukan sesuatu yang patut engkau tangisi seorang diri. Walaupun seseorang merana hingga layu dan mati kerana dukacita, dukacita itu tetap tidak akan terhapus.”

Verse 27

अशोचन्‌ प्रतिकुर्वीत यदि पश्येत्‌ पराक्रमम्‌ । भैषज्यमेतदू्‌ दुःखस्य यदेतन्नानुचिन्तयेत्‌

Vidura menasihati: “Orang yang tidak ditenggelami dukacita, apabila melihat kekuatan dan inisiatif lawan, hendaklah bertindak dengan wajar. Penawar sebenar bagi kesedihan ialah tidak terus-menerus memikirkannya.”

Verse 28

अनिष्टसम्प्रयोगाच्च विप्रयोगात्‌ प्रियस्य च

Vidura menunjukkan punca asas dukacita manusia: “Kesakitan timbul apabila terpaksa bergaul dengan yang tidak diingini, dan apabila berpisah daripada yang dikasihi.”

Verse 29

नार्थों न धर्मो न सुखं यदेतदनुशोचसि

Vidura berkata: “Dukacita yang engkau ratapi ini tidak membawa apa-apa: bukan keuntungan duniawi, bukan dharma, dan bukan kebahagiaan.”

Verse 30

अन्यामन्यां धनावस्थां प्राप्प वैशेषिकीं नरा:

Manusia, setelah mencapai keadaan harta dan nasib yang berbeza-beza, masing-masing sampai kepada keadaan yang tersendiri—menunjukkan bahawa keadaan dunia berubah-ubah antara seorang dengan seorang, dan bukan sandaran yang teguh untuk bermegah atau berputus asa.

Verse 31

प्रज्ञया मानसं दु:खं हन्याच्छारीरमौषधै: । एतद्‌ विज्ञानसामर्थ्य न बालै: समतामियात्‌

Manusia hendaklah menewaskan dukacita batin dengan kebijaksanaan dan pertimbangan, dan menghapus derita jasmani dengan ubat-ubatan. Inilah kekuatan ilmu; janganlah bertindak tanpa pertimbangan seperti kanak-kanak.

Verse 32

शयानं चानुशेते हि तिष्ठन्तं चानुतिष्ठति । अनुधावति धावन्तं कर्म पूर्वकृतं नरम्‌,मनुष्यका पूर्वकृत कर्म उसके सोनेपर साथ ही सोता है, उठनेपर साथ ही उठता है और दौड़नेपर भी साथ-ही-साथ दौड़ता है

Karma yang telah dilakukan dahulu melekat pada manusia tanpa gagal—ketika dia berbaring, ia turut berbaring; ketika dia bangun, ia turut bangun; ketika dia berlari, ia berlari seiring dengannya.

Verse 33

यस्यां यस्यामवस्थायां यत्‌ करोति शुभाशुभम्‌ | तस्यां तस्यथामवस्थायां तत्फलं समुपाश्चुते,मनुष्य जिस-जिस अवस्थामें जो-जो शुभ या अशुभ कर्म करता है, उसी-उसी अवस्थामें उसका फल भी पा लेता है

Dalam keadaan apa pun, apa jua perbuatan baik atau buruk yang dilakukan seseorang, dalam keadaan itulah juga dia akan menemui buahnya.

Verse 34

येन येन शरीरेण यद्यत्‌ कर्म करोति यः । तेन तेन शरीरेण तत्फलं समुपाश्चुते,जो जिस-जिस शरीरसे जो-जो कर्म करता है, दूसरे जन्ममें वह उसी-उसी शरीरसे उसका फल भोगता है

Dengan tubuh yang mana seseorang melakukan sesuatu perbuatan, dengan penjelmaan yang sepadan pada kelahiran seterusnya jugalah dia menanggung buahnya.

Verse 35

आत्मैव ह्ात्मनो बन्धुरात्मैव रिपुरात्मन: । आत्मैव हात्मन: साक्षी कृतस्यापकृतस्य च,मनुष्य आप ही अपना बन्धु है, आप ही अपना शत्रु है और आप ही अपने शुभ या अशुभ कर्मका साक्षी है

Diri sendirilah sahabat bagi diri, dan diri sendirilah musuh bagi diri. Diri jugalah saksi atas apa yang telah dilakukan dan yang tidak dilakukan—yang baik mahupun yang buruk.

Verse 36

शुभेन कर्मणा सौख्यं दु:ःखं पापेन कर्मणा । कृतं भवति सर्वत्र नाकृतं विद्यते क्वचित्‌,शुभकर्मसे सुख मिलता है और पापकर्मसे दुःख, सर्वत्र किये हुए कर्मका ही फल प्राप्त होता है, कहीं भी बिना कियेका नहीं

Vidura mengajarkan bahawa kebahagiaan lahir daripada perbuatan mulia, dan penderitaan daripada perbuatan berdosa. Di mana-mana, hasil yang datang ialah hasil daripada perbuatan yang benar-benar dilakukan; tiada di mana pun perbuatan yang tidak dilakukan melahirkan akibat. Sesudah kemusnahan besar, beliau menempatkan duka dan tuah sama-sama di bawah hukum moral karma dan tanggungjawab.

Verse 37

न हि ज्ञानविरुद्धेषु बह्नपायेषु कर्मसु । मूलघातिषु सज्जन्ते बुद्धिमन्तो भवद्विधा:

Orang yang berakal budi seperti tuan tidak akan terpaut pada perbuatan yang bercanggah dengan pengetahuan sejati—perbuatan yang sarat dengan pelbagai bahaya dan mampu menghentam hingga ke akar kesejahteraan serta hayat jasmani.

Verse 273

चिन्त्यमानं हि न व्येति भूयश्चापि प्रवर्धते । यदि अपनेमें पराक्रम देखे तो शोक न करते हुए शोकके कारणका निवारण करनेकी चेष्टा करे। दुःखको दूर करनेके लिये सबसे अच्छी दवा यही है कि उसका चिन्तन छोड़ दिया जाय

Vidura berkata: “Kesedihan tidak lenyap apabila direnungi; bahkan ia semakin membesar. Maka, jika seseorang menemukan kekuatan dalam dirinya, jangan tenggelam dalam dukacita, tetapi berusahalah menyingkirkan punca dukacita itu sendiri. Ubat terbaik bagi derita ialah meninggalkan renungan yang berulang-ulang; kerana dengan memikirkannya berkali-kali, penderitaan tidak berkurang—malah bertambah.”

Verse 283

मानुषा मानसैर्दु:खैर्दहान्ते चाल्पबुद्धय: । मन्दबुद्धि मनुष्य ही अप्रिय वस्तुका संयोग और प्रिय वस्तुका वियोग होनेपर मानसिक दुःखोंसे दग्ध होने लगते हैं

Vidura berkata bahawa orang yang kurang pengertian dimakan oleh penderitaan batin. Apabila mereka bersentuhan dengan perkara yang dibenci, atau terpisah daripada yang dicintai, si dungu terbakar di dalam oleh dukacita—menunjukkan bahawa keterikatan dan kebencian, bukan peristiwa semata-mata, yang menyalakan azab jiwa.

Verse 296

न च नापैति कार्यार्थात्र्त्रिवर्गाच्चैव हीयते । जो आप यह शोक कर रहे हैं

Vidura berkata bahawa dukacita seperti ini tidak menyempurnakan sebarang tugas atau tujuan; sebaliknya ia menyelewengkan seseorang daripada jalan kewajipan dan merampasnya daripada tiga matlamat manusia—dharma, artha, dan kāma. Kesedihan itu bukan sahaja mengalihkan manusia daripada tindakan yang benar, malah menafikannya daripada kebenaran, kemakmuran, dan kenikmatan yang wajar.

Verse 306

असंतुष्टा: प्रमुहान्ति संतोष॑ यान्ति पण्डिता: । धनकी भिन्न-भिन्न अवस्थाविशेषको पाकर असंतोषी मनुष्य तो मोहित हो जाते हैं; परंतु विद्वान्‌ पुरुष सदा संतुष्ट ही रहते हैं

Vidura mengajar bahawa mereka yang sentiasa tidak puas hati akan menjadi keliru dan hilang kejernihan pertimbangan, sedangkan orang bijaksana memupuk rasa cukup dan redha. Sesudah kemusnahan perang, nasihat ini menegaskan pengendalian diri batin sebagai benteng moral: ketamakan dan keinginan yang tidak bertepi mengaburkan daya budi, tetapi rasa cukup meneguhkan fikiran dan menyokong dharma walau di tengah dukacita dan kekacauan.