Previous Verse
Next Verse

Shloka 5

Vāmadeva’s Counsel on Rooted Kingship and Non-violent Victory (वामदेवोपदेशः—दृढमूलराजधर्मः)

जिसके सैनिक संतुष्ट, राजाके द्वारा सान्त्वना-प्राप्त और शत्रुओंको धोखा देनेमें चतुर हों, वह भूपाल थोड़ी-सी सेनाके द्वारा भी पृथ्वीपर विजय पा लेता है ।। (दण्डो हि बलवानू्‌ यत्र तत्र साम प्रयुज्यते । प्रदानं सामपूर्व च भेदमूलं प्रशस्यते ।। जिस स्थानपर शत्रुपक्षकी सेना अधिक प्रबल हो, वहाँ पहले सामनीतिका ही प्रयोग करना उचित है। यदि उससे काम न चले तो धन या उपहार देनेकी नीतिको अपनाना चाहिये। इस दाननीतिके मूलमें भी यदि भेदनीतिका समावेश हो अर्थात्‌ शत्रुओंमें फूट डालनेकी चेष्टा की जा रही हो तो उसे उत्तम माना गया है ।। त्रयाणां विफल कर्म यदा पश्येत भूमिप: । रन्ध्र॑ ज्ञात्वा ततो दण्डं प्रयुज्जीताविचारयन्‌ ।।) जब राजा साम, दान और भेद--तीनोंका प्रयोग निष्फल देखे, तब शत्रुकी दुर्बलताका पता लगाकर दूसरा कोई विचार मनमें न लाते हुए दण्डनीतिका ही प्रयोग करे--शत्रुके साथ युद्ध छेड़ दे ।। पौरजानपदा यस्य भूतेषु च दयालव: । सधना धान्यवन्तश्न दृढ्मूल: स पार्थिव:

paurajānapadā yasya bhūteṣu ca dayālavaḥ | sadhanā dhānyavantaś ca dṛḍhamūlaḥ sa pārthivaḥ ||

Vāmadeva berkata: Raja yang tenteranya puas hati, ditenangkan oleh rajanya, dan cekap memperdaya musuh—dialah yang meraih kemenangan di bumi walau dengan angkatan yang kecil. Di tempat musuh lebih kuat, wajar didahulukan Sāma (pendamaian dan pujukan); jika tidak berhasil, gunakan Dāna (pemberian harta atau hadiah). Dan jika dalam Dāna itu terselit Bheda (memecah-belahkan musuh), maka itulah yang dipuji sebagai terbaik. Namun apabila Sāma, Dāna dan Bheda semuanya gagal, maka raja hendaklah mengenal kelemahan musuh dan tanpa ragu menggunakan Daṇḍa (tindakan hukuman dengan kekuatan)—memulakan perang. Lagi, raja yang warga kota dan desa setia kepadanya, yang berbelas kasihan kepada semua makhluk, dan yang negerinya kaya sumber serta bijirin—dialah yang berakar teguh.

पौरcitizen (townsman)
पौर:
Karta
TypeAdjective
Rootपौर
FormMasculine, Nominative, Singular
जानपदःcountryman; inhabitant of the countryside
जानपदः:
Karta
TypeNoun
Rootजानपद
FormMasculine, Nominative, Singular
यस्यwhose
यस्य:
Adhikarana
TypePronoun
Rootयद्
FormMasculine/Neuter, Genitive, Singular
भूतेषुamong beings; towards creatures
भूतेषु:
Adhikarana
TypeNoun
Rootभूत
FormNeuter, Locative, Plural
and
:
TypeIndeclinable
Root
दयालुःcompassionate
दयालुः:
Karta
TypeAdjective
Rootदयालु
FormMasculine, Nominative, Singular
सधनाःpossessing wealth
सधनाः:
Karta
TypeAdjective
Rootसधन
FormMasculine, Nominative, Plural
धान्यवन्तःhaving grain; prosperous in crops
धान्यवन्तः:
Karta
TypeAdjective
Rootधान्यवत्
FormMasculine, Nominative, Plural
and
:
TypeIndeclinable
Root
दृढमूलःfirm-rooted; having a strong foundation
दृढमूलः:
Karta
TypeAdjective
Rootदृढमूल
FormMasculine, Nominative, Singular
सःhe; that (king)
सः:
Karta
TypePronoun
Rootतद्
FormMasculine, Nominative, Singular
पार्थिवःking; ruler
पार्थिवः:
Karta
TypeNoun
Rootपार्थिव
FormMasculine, Nominative, Singular

वामदेव उवाच

V
Vāmadeva
P
pārthiva (the king)
P
paura (townspeople)
J
jānapada (countryfolk)
B
bhūta (living beings)

Educational Q&A

A king’s strength is not only military or punitive power but a stable moral and material foundation: the loyalty of citizens and villagers, compassion toward all beings, and a well-provisioned, grain-rich realm. These make the ruler ‘firm-rooted’ and enduring.

In Śānti Parva’s discourse on kingship (rājadharma), the sage Vāmadeva describes the marks of a successful ruler. This verse highlights internal stability—public support, humane governance, and economic sufficiency—as the basis of durable sovereignty.