Previous Verse
Next Verse

Shloka 26

अरण्यवृत्ति-वैराग्योपदेशः | Forest Discipline and the Program of Non-Attachment

नाकल्याणं न कल्याणं चिन्तयन्नुभयोस्तयो: । न तो जीवनका अभिनन्दन करूँगा, न मृत्युसे द्वेष। यदि एक मनुष्य मेरी एक बाँहको बसूलेसे काटता हो और दूसरा दूसरी बाँहको चन्दनमिश्रित जलसे सींचता हो तो न पहलेका अमंगल सोचूँगा और न दूसरेकी मंगल-कामना करूँगा। उन दोनोंके प्रति समान भाव रखूँगा ।। या: काश्चिज्जीवता शक्‍्या: कर्तुमभ्युदयक्रिया: । सर्वास्ता: समभित्यज्य निमेषादिव्यवस्थित:,जीवित पुरुषके द्वारा जो कोई भी अभ्युदयकारी कर्म किये जा सकते हैं, उन सबका परित्याग करके केवल शरीर-निर्वाहके लिये पलकोंके खोलने-मींचने या खाने-पीने आदिके कार्यमें ही प्रवृत्त हो सकूँगा

yudhiṣṭhira uvāca |

nākalyāṇaṃ na kalyāṇaṃ cintayann ubhayos tayoḥ |

na to jīvanakaṃ abhinandanaṃ karūṅgā, na mṛtyuse dveṣa |

yadi eka manuṣya merī eka bāṃhako basūlese kāṭatā ho aura dūsarā dūsrī bāṃhako candanamiśrita jalase sīñcatā ho to na pahlekā amaṅgala socūṅgā na dūsre kī maṅgala-kāmanā karūṅgā |

un donoṃ ke prati samāna bhāva rakhūṅgā ||

yāḥ kāścid jīvatā śakyāḥ kartum abhyudayakriyāḥ |

sarvās tāḥ samabhityajya nimeṣādivyavasthitaḥ, jīvita puruṣa ke dvārā jo koī bhī abhyudayakārī karma kiye jā sakte haiṃ, un sabkā parityāga karke kevala śarīra-nirvāha ke liye palakoṃ ke kholane-mīṃcane yā khāne-pīne ādi ke kārya meṃ hī pravṛtta ho sakūṅgā |

Yudhiṣṭhira berkata: “Terhadap kedua-duanya, aku tidak akan merenung keburukan dan tidak pula mengidamkan kebaikan. Aku tidak akan bersorak kerana hidup, dan tidak akan membenci mati. Jika seorang memotong sebelah lenganku dengan kapak, dan seorang lagi menyiram lenganku yang satu lagi dengan air bercampur harum cendana, aku tidak akan mendoakan celaka bagi yang pertama, dan tidak akan mengharapkan tuah bagi yang kedua; terhadap kedua-duanya aku akan memelihara sikap yang sama. Dan apa jua perbuatan yang dapat dilakukan manusia hidup demi kemajuan duniawi—aku akan meninggalkan semuanya—lalu tetap tekun hanya pada pemeliharaan tubuh semata, sekadar berkisar pada kelipan mata serta makan dan minum.”

काश्चित्some (certain)
काश्चित्:
Karta
TypePronoun
Rootकश्चित्
FormFeminine, Nominative, Plural
जीवताby a living (person)
जीवता:
Karana
TypeAdjective
Rootजीवत्
FormMasculine/Neuter, Instrumental, Singular
शक्याpossible (to be done)
शक्या:
Karta
TypeAdjective
Rootशक्य
FormFeminine, Nominative, Plural
कर्तुम्to do
कर्तुम्:
TypeVerb
Rootकृ
FormInfinitive (tumun)
अभ्युदयक्रियाःprosperity-promoting actions
अभ्युदयक्रियाः:
Karta
TypeNoun
Rootअभ्युदय-क्रिया
FormFeminine, Nominative, Plural
सर्वाःall
सर्वाः:
Karma
TypeAdjective
Rootसर्व
FormFeminine, Nominative, Plural
ताःthose (them)
ताः:
Karma
TypePronoun
Rootतद्
FormFeminine, Accusative, Plural
समभित्यज्यhaving completely abandoned
समभित्यज्य:
TypeVerb
Rootसम्-अभि-त्यज्
FormAbsolutive (ktvā/lyap), Active
निमेषात्from/than a blink (moment)
निमेषात्:
Apadana
TypeNoun
Rootनिमेष
FormMasculine, Ablative, Singular
इवas if/like
इव:
TypeIndeclinable
Rootइव
व्यवस्थितःremaining fixed/steadfast
व्यवस्थितः:
Karta
TypeAdjective
Rootवि-अव-स्था (व्यवस्थित)
FormMasculine, Nominative, Singular

युधिछिर उवाच

Y
Yudhiṣṭhira
A
axe (basūlā/vaśī-like cutting tool, as described)
S
sandalwood (candana)
W
water (jala)

Educational Q&A

The verse teaches samatva—steady equanimity toward harm and benefit, praise and blame, life and death. Yudhiṣṭhira describes a mind that does not cling to favorable treatment nor react with hostility to injury, and that can even relinquish worldly ‘advancement’ activities, remaining focused only on minimal bodily upkeep.

In the Śānti Parva’s instruction on peace and right conduct after the war, Yudhiṣṭhira articulates an extreme ideal of detachment: even if two people treat him in opposite ways—one violently, one kindly—he would respond with the same inner attitude, and he could abandon all pursuits of prosperity to live with the barest necessities.