Previous Verse
Next Verse

Shloka 58

Āścarya-kathana: Brāhmaṇa–Nāga Dialogue on Sūrya (Vivasvat) and the ‘Second Sun’ Phenomenon

भगवानके भक्तोंद्वारा कभी केवल एक व्यूह--भगवान्‌ वासुदेवकी, कभी दो व्यूह-- वासुदेव और संकर्षणकी, कभी प्रद्युम्मसहित तीन व्यूहोंकी और कभी अनिरुद्धसहित चार व्यूहोंकी उपासना देखी जाती है ।। हरिरेव हि क्षेत्रज्ञो निर्ममो निष्कलस्तथा । जीवश्व सर्वभूतेषु पजच भूतगुणातिग:,भगवान्‌ श्रीहरि ही क्षेत्रज्ञ हैं, ममतारहित और निष्कल हैं। ये ही सम्पूर्ण भूतोंमें पाज्चभौतिक गुणोंसे अतीत जीवात्मारूपसे विराजमान हैं

bhagavānake bhaktairdvarā kadācid kevalaṃ eka-vyūhaḥ—bhagavān vāsudevasya, kadācid dvi-vyūhaḥ—vāsudeva-saṅkarṣaṇayoḥ, kadācit pradyumnasahitaṃ tri-vyūhaṃ, kadācid aniruddhasahitaṃ catur-vyūhaṃ ceti upāsanā dṛśyate. harir eva hi kṣetrajño nirmamo niṣkalaḥ tathā | jīvaś ca sarvabhūteṣu pañca-bhūta-guṇātigaḥ ||

Vaiśampāyana berkata: Dalam kalangan para bhakta Tuhan Yang Terberkati, ada yang menyembah satu vyūha—Vāsudeva sahaja; ada yang menyembah dua—Vāsudeva bersama Saṅkarṣaṇa; ada yang menyembah tiga—dengan Pradyumna; dan ada pula yang menyembah empat—dengan Aniruddha. Kerana Hari semata-mata ialah Kṣetrajña, Sang “Pengenal Medan” (saksi batin), bebas daripada rasa memiliki dan tanpa bahagian. Dialah Ātman yang hidup dalam semua makhluk, melampaui sifat-sifat yang lahir daripada lima unsur.

हरिःHari (Vishnu)
हरिः:
Karta
TypeNoun
Rootहरि
FormMasculine, Nominative, Singular
एवindeed/alone
एव:
TypeIndeclinable
Rootएव
हिfor/indeed
हि:
TypeIndeclinable
Rootहि
क्षेत्रज्ञःknower of the field (the Self)
क्षेत्रज्ञः:
Karta
TypeNoun
Rootक्षेत्रज्ञ
FormMasculine, Nominative, Singular
निर्ममःfree from possessiveness
निर्ममः:
Karta
TypeAdjective
Rootनिर्मम
FormMasculine, Nominative, Singular
निष्कलःpartless/without divisions
निष्कलः:
Karta
TypeAdjective
Rootनिष्कल
FormMasculine, Nominative, Singular
तथाthus/so
तथा:
TypeIndeclinable
Rootतथा
जीवःthe living self (jiva)
जीवः:
Karta
TypeNoun
Rootजीव
FormMasculine, Nominative, Singular
and
:
TypeIndeclinable
Root
सर्वभूतेषुin all beings
सर्वभूतेषु:
Adhikarana
TypeNoun
Rootसर्वभूत
FormNeuter, Locative, Plural
पञ्चभूतगुणातिगःtranscending the qualities of the five elements
पञ्चभूतगुणातिगः:
Karta
TypeAdjective
Rootपञ्चभूतगुणातिग
FormMasculine, Nominative, Singular

वैशम्पायन उवाच

V
Vaiśampāyana
B
Bhagavān (the Lord)
V
Vāsudeva
S
Saṅkarṣaṇa
P
Pradyumna
A
Aniruddha
H
Hari

Educational Q&A

The Lord (Hari/Vāsudeva) is the inner witness (kṣetrajña) present in all beings, untouched by possessiveness and division, and transcending the qualities that arise from elemental nature; devotion may approach Him through one, two, three, or four vyūha-manifestations.

Vaiśampāyana reports a doctrinal observation: different devotees worship the Supreme through varying configurations of the vyūhas—Vāsudeva alone, or together with Saṅkarṣaṇa, then with Pradyumna, and finally with Aniruddha—while affirming that the same Hari is the universal indwelling knower.