Previous Verse
Next Verse

Shloka 49

ब्राह्मणस्य पूर्वतरा वृत्तिः — The Earlier Ideal Conduct of a Brahmana

River-of-Saṃsāra Metaphor

तानिदानीं न पश्यामि यैर्भुक्तेयं पुरा मही । जिन लोगोंने पहले वृक्ष, ओषधि, रत्न, जीव-जन्तु, वन और खानोंसहित इस सारी पृथ्वीका उपभोग किया है, उन सबको मैं इस समय नहीं देखता हूँ ।। पृथुरैलो मयो भीमो नरक: शम्बरस्तथा,कालेनाभ्याहता: सर्वे कालो हि बलवत्तर: | पृथु, इलानन्दन पुरूरवा, मय, भीम, नरकासुर, शम्बरासुर, अश्वग्रीव, पुलोमा, स्वर्भानु, अमितध्वज, प्रह्नाद, नमुचि, दक्ष, विप्रचित्ति, विरोचन, हीनिषेव, सुहोत्र, भूरिहा, पुष्पवान्‌, वृष, सत्येषु, ऋषभ, बाहु, कपिलाश्वच, विरूपक, बाण, कार्तस्वर, वह्ि, विश्वर्ंष्ट, नैर्ऋति, संकोच, वरीताक्ष, वराहाश्व, रुचिप्रभ, विश्वजित्‌, प्रतिरूप, वृषाण्ड, विष्कर, मधु, हिरण्यकशिपु और कैटभ--ये तथा और भी बहुत-से दैत्य, दानव एवं राक्षस सभी इस पृथ्वीके स्वामी हो चुके हैं। पहलेके और बहुत पहलेके ये पूर्वोक्त तथा अन्य अनेक दैत्यराज, दानवराज एवं दूसरे-दूसरे नरेश जिनका नाम हमलोग सुनते आ रहे हैं, कालसे पीड़ित हो सभी इस पृथ्वीको छोड़कर चले गये; क्योंकि काल ही सबसे बड़ा बलवान्‌ हैं

bhīṣma uvāca | tān idānīṃ na paśyāmi yair bhukteyaṃ purā mahī | pṛthur ailomayo bhīmo narakaḥ śambaras tathā | kālenābhyāhatāḥ sarve kālo hi balavattaraḥ |

Bhīṣma berkata: “Kini aku tidak lagi melihat mereka yang dahulu menikmati dan memerintah bumi ini. Pṛthu, Purūravas putera Ilā, Maya, Bhīma, Naraka, dan Śambara juga—semuanya telah ditimpa oleh Masa; kerana Masa itulah kuasa yang lebih perkasa.” Dengan renungan ini, Bhīṣma menunjukkan lenyapnya bahkan para penguasa dan makhluk yang paling dahsyat, untuk mengajar pelepasan daripada kedaulatan dan kesombongan, serta menegaskan keperluan etika untuk hidup menurut dharma, bukan berpaut pada kekuasaan yang sementara.

तान्them
तान्:
Karma
TypePronoun
Rootतद्
FormMasculine, Accusative, Plural
इदानीम्now
इदानीम्:
Adhikarana
TypeIndeclinable
Rootइदानीम्
not
:
TypeIndeclinable
Root
पश्यामिI see
पश्यामि:
TypeVerb
Rootदृश्
FormPresent, First, Singular, Parasmaipada
यैःby whom
यैः:
Karana
TypePronoun
Rootयद्
FormMasculine/Neuter, Instrumental, Plural
भुक्ताenjoyed/possessed
भुक्ता:
TypeVerb
Rootभुज्
FormPast Passive Participle (kta), Feminine, Nominative, Singular
इयम्this
इयम्:
Karta
TypePronoun
Rootइदम्
FormFeminine, Nominative, Singular
पुराformerly
पुरा:
Adhikarana
TypeIndeclinable
Rootपुरा
महीearth
मही:
Karta
TypeNoun
Rootमही
FormFeminine, Nominative, Singular

भीष्म उवाच

B
Bhīṣma
M
Mahī (Earth)
K
Kāla (Time)
P
Pṛthu
P
Purūravas (Aila, son of Ilā)
M
Maya (Mayāsura)
B
Bhīma
N
Naraka (Narakāsura)
Ś
Śambara (Śambarāsura)

Educational Q&A

Even the greatest rulers and mighty beings who once possessed the earth are no longer seen; Time overpowers all. Therefore one should not be intoxicated by power or possession, but live aligned with dharma, knowing sovereignty and worldly enjoyment are transient.

In Śānti Parva, Bhishma instructs Yudhiṣṭhira on governance and dharma. Here he illustrates his counsel by listing renowned ancient figures who once dominated the world but were all carried away by Time, emphasizing the inevitability of decline and death.