Previous Verse
Next Verse

Shloka 7

इन्द्र–बलि संवादः

The Dialogue of Indra and Bali on Fortune, Humility, and Restraint

कार्य व्यासक्तमनस: संकल्पो जाग्रतो हापि । यद्वन्मनोरथैश्वर्य स्वप्ने तद्धन्मनोगतम्‌,जैसे जाग्रत-अवस्थामें विभिन्न कार्योमें आसक्त-चित्त हुए मनुष्यके संकल्प मनोराज्यकी ही विभूति हैं, उसी प्रकार स्वप्नके भाव भी मनसे ही सम्बन्ध रखते हैं

kāryavyāsaktamanasaḥ saṅkalpo jāgrato hāpi | yadvan manorathaiśvaryaṃ svapne tadvad manogataṃ ||

Bhishma bersabda: Bahkan dalam keadaan jaga, niat-niat (saṅkalpa) seseorang yang fikirannya tenggelam dalam pelbagai urusan hanyalah kemegahan sebuah “kerajaan khayalan” di dalam diri. Demikian juga, segala pengalaman dan rupa yang muncul dalam mimpi pun timbul daripada minda dan milik minda semata-mata.

कार्यin/with regard to action (work)
कार्य:
Adhikarana
TypeNoun
Rootकार्य (कृ-धातोः यत् प्रत्ययान्तः)
FormNeuter, Locative, Singular
व्यासक्त-मनसःof one whose mind is attached/engrossed
व्यासक्त-मनसः:
TypeAdjective
Rootव्यासक्त-मनस्
FormMasculine, Genitive, Singular
संकल्पःresolve; intention; mental construction
संकल्पः:
Karta
TypeNoun
Rootसंकल्प
FormMasculine, Nominative, Singular
जाग्रतःof one who is awake
जाग्रतः:
TypeAdjective
Rootजाग्रत्
FormMasculine, Genitive, Singular
अपिeven; also
अपि:
TypeIndeclinable
Rootअपि
यद्वत्just as
यद्वत्:
TypeIndeclinable
Rootयद्वत्
मनोरथ-ऐश्वर्यम्the sovereignty/realm of imagination (wish-world)
मनोरथ-ऐश्वर्यम्:
TypeNoun
Rootमनोरथ-ऐश्वर्य
FormNeuter, Nominative, Singular
स्वप्नेin a dream
स्वप्ने:
Adhikarana
TypeNoun
Rootस्वप्न
FormMasculine, Locative, Singular
तद्वत्so; likewise
तद्वत्:
TypeIndeclinable
Rootतद्वत्
मनोगतम्mind-born; pertaining to the mind
मनोगतम्:
TypeAdjective
Rootमनोगत (मनस् + गत)
FormNeuter, Nominative, Singular

भीष्म उवाच

B
Bhīṣma

Educational Q&A

Both waking intentions and dream experiences are mind-made constructions; recognizing their mental basis supports self-mastery and clearer ethical discernment.

In Śānti Parva, Bhīṣma instructs Yudhiṣṭhira on inner life and right understanding; here he explains that the mind generates both waking resolves and dream imagery, emphasizing the primacy of mental discipline.