Previous Verse
Next Verse

Shloka 27

Śānti-parva 206: Guṇa-hetu Moha, Kāma-krodha Chain, Indriya-utpatti, and Nirodha

बुद्धिमें प्रवीण अर्थात्‌ विशुद्ध और सूक्ष्म बुद्धिसे सम्पन्न एवं मानसिक बलसे युक्त हुआ पुरुष, समस्त इच्छासे अतीत निर्गुण ब्रह्मको प्राप्त होता है। जैसे वायु काठमें रहनेवाले अदृश्य अग्निको बिना प्रज्वलित किये ही छोड़ देता है, वैसे ही कामनाओंसे विकल हुए पुरुष भी अपने शरीरके भीतर स्थित परमात्माका त्याग कर देते हैं अर्थात्‌ उसे जानने और पानेकी चेष्टा नहीं करते ।। गुणादाने विप्रयोगे च तेषां मन: सदा बुद्धिपरावराभ्याम्‌ | अनेनैव विधिना सम्प्रवृत्तो गुणापाये ब्रह्म शरीरमेति,जब साधक साधनरूप गुणोंको धारण कर लेता है और उन सांसारिक पदार्थोंसे मनको हटा लेता है, तब उसका मन बुद्धिजन्य अच्छे-बुरे भावोंसे रहित होकर निरन्तर निर्मल रहता है। इस प्रकार साधनमें लगा हुआ साधक जब गुणोंसे अतीत हो जाता है, तब ब्रह्मके स्वरूपका साक्षात्‌ कर लेता है

bhīṣma uvāca | buddhyā pravīṇaḥ arthāt viśuddha-sūkṣma-buddhi-sampannaḥ mānasika-balena yuktaḥ puruṣaḥ samasta-icchā-atītaṃ nirguṇaṃ brahma prāpnoti | yathā vāyuḥ kāṣṭhe sthitam adṛśyam agniṃ apradīptaṃ kṛtvā eva jahāti, tathā kāmanābhiḥ vikalāḥ puruṣāḥ śarīrāntar-sthitaṃ paramātmānaṃ jahati, na ca taṃ jñātuṃ prāptuṃ vā ceṣṭante || guṇādāne viprayoge ca teṣāṃ manaḥ sadā buddhi-parāvarābhyām | anenaiva vidhinā sampravṛtto guṇāpāye brahma śarīram eti ||

Bhishma berkata: Seorang yang mahir dalam discernment—akal budinya suci, halus dan teguh, serta dikuatkan oleh keteguhan batin—mencapai Brahman tanpa sifat (nirguṇa) yang melampaui segala keinginan. Seperti angin meninggalkan api yang tidak kelihatan yang bersemayam dalam kayu tanpa menyalakannya, demikian juga manusia yang digoncang nafsu meninggalkan Yang Tertinggi yang berada dalam tubuhnya sendiri: mereka tidak berusaha untuk mengenal-Nya atau mencapainya. Namun apabila seorang pencari memegang disiplin-disiplin yang menjadi sarana (yakni ‘kualiti’ amalan) dan menarik minda daripada objek duniawi, mindanya tetap jernih, bebas daripada penilaian budi tentang ‘tinggi’ dan ‘rendah’, ‘baik’ dan ‘buruk’. Dengan berjalan menurut cara ini, apabila ia melampaui bahkan kualiti-kualiti penopang itu, ia menyedari Brahman secara langsung—hakikat sejati yang bersemayam dalam tubuh ini.

गुणादानेin the taking up/assumption of (auxiliary) qualities
गुणादाने:
Adhikarana
TypeNoun
Rootगुण-आदान
FormNeuter, Locative, Singular
विप्रयोगेin separation (from objects)
विप्रयोगे:
Adhikarana
TypeNoun
Rootविप्रयोग
FormMasculine, Locative, Singular
and
:
TypeIndeclinable
Root
तेषाम्of them (of such practitioners)
तेषाम्:
TypePronoun
Rootतद्
FormMasculine/Neuter, Genitive, Plural
मनःmind
मनः:
Karta
TypeNoun
Rootमनस्
FormNeuter, Nominative, Singular
सदाalways
सदा:
TypeIndeclinable
Rootसदा
बुद्धि-पर-अवराभ्याम्by the (two) notions of superior and inferior arising from intellect
बुद्धि-पर-अवराभ्याम्:
Karana
TypeNoun
Rootबुद्धि + पर + अवर
FormNeuter, Instrumental, Dual
अनेनby this
अनेन:
Karana
TypePronoun
Rootइदम्
FormMasculine/Neuter, Instrumental, Singular
एवindeed/just
एव:
TypeIndeclinable
Rootएव
विधिनाby the method/procedure
विधिना:
Karana
TypeNoun
Rootविधि
FormMasculine, Instrumental, Singular
सम्प्रवृत्तःengaged/actively proceeding
सम्प्रवृत्तः:
Karta
TypeAdjective
Rootसम्-प्र-वृत्
FormMasculine, Nominative, Singular, क्त (past passive participle)
गुणापायेwhen there is cessation/vanishing of qualities
गुणापाये:
Adhikarana
TypeNoun
Rootगुण-अपाय
FormMasculine, Locative, Singular
ब्रह्मBrahman (the Absolute)
ब्रह्म:
Karma
TypeNoun
Rootब्रह्मन्
FormNeuter, Accusative, Singular
शरीरम्body
शरीरम्:
Karma
TypeNoun
Rootशरीर
FormNeuter, Accusative, Singular
एतिgoes/attains
एति:
TypeVerb
Rootइ (एति)
FormPresent, Indicative, Third, Singular, Parasmaipada

भीष्म उवाच

B
Bhishma
B
Brahman
P
Paramatman
W
wind (vāyu)
W
wood (kāṣṭha)
F
fire (agni)
B
body (śarīra)
M
mind (manas)
I
intellect (buddhi)

Educational Q&A

Desire obstructs realization: when the mind is agitated by cravings, one neglects the indwelling Self. By adopting purifying disciplines and withdrawing from sense-objects, the mind becomes clear and free from evaluative dualities; then, transcending even the supports of practice, one realizes the attributeless Brahman.

In the Shanti Parva’s instruction section, Bhishma continues advising on liberation-oriented dharma. He uses a vivid analogy—wind leaving unkindled fire in wood—to explain how people, though carrying the Supreme within, fail to awaken that knowledge when driven by desire, while the disciplined seeker progresses to direct realization.