Previous Verse
Next Verse

Shloka 26

Śānti-parva 206: Guṇa-hetu Moha, Kāma-krodha Chain, Indriya-utpatti, and Nirodha

इसलिये ज्ञानके द्वारा बुद्धिको, बुद्धिके द्वारा मनको तथा मनके द्वारा इन्द्रिय- समुदायको निर्मल एवं शुद्ध करके अविनाशी परमात्माको प्राप्त किया जा सकता है ।। बुद्धिप्रवीणो मनसा समृद्धो निराशिषं निर्गुणमभ्युपैति । परं त्यजन्तीह विलोड्यमाना हुताशनं वायुरिवेन्धनस्थम्‌

buddhipravīṇo manasā samṛddho nirāśiṣaṁ nirguṇam abhyupaiti | paraṁ tyajantīha viloḍyamānā hutāśanaṁ vāyur ivendhanastham ||

Bhishma berkata: Apabila seseorang memurnikan budi melalui pengetahuan sejati, meneguhkan minda melalui budi yang telah jernih itu, lalu menyucikan seluruh jajaran indera melalui minda yang terdidik, maka ia layak mencapai Diri Tertinggi yang tidak binasa. Orang yang mahir dalam pertimbangan dan diperkaya oleh minda yang teratur mendekati Hakikat tanpa sifat (nirguṇa) tanpa sebarang keinginan. Seperti angin yang mengocak dan meniup hingga api yang tersembunyi dalam kayu menyala, demikianlah disiplin batin menyingkap Yang Tertinggi dengan meninggalkan ikatan-ikatan rendah di sini, dalam hidup ini juga.

बुद्धि-प्रवीणःskilled in intellect
बुद्धि-प्रवीणः:
Karta
TypeAdjective
Rootबुद्धि + प्रवीण
FormMasculine, Nominative, Singular
मनसाby/with the mind
मनसा:
Karana
TypeNoun
Rootमनस्
FormNeuter, Instrumental, Singular
समृद्धःfully endowed, perfected
समृद्धः:
Karta
TypeAdjective
Rootसमृद्ध
FormMasculine, Nominative, Singular
निराशिषम्desireless, without expectations
निराशिषम्:
Karma
TypeAdjective
Rootनिराशिष्
FormMasculine, Accusative, Singular
निर्गुणम्without qualities (beyond guṇas)
निर्गुणम्:
Karma
TypeAdjective
Rootनिर्गुण
FormMasculine, Accusative, _toggle, Form is accusative singular; agrees with implied 'परम् (आत्मानम्/ब्रह्म)'
अभ्युपैतिapproaches, attains
अभ्युपैति:
TypeVerb
Rootउप + इ (धातु: इ)
FormPresent, Third, Singular, Parasmaipada
परम्the Supreme (one)
परम्:
Karma
TypeAdjective
Rootपर
FormMasculine, Accusative, Singular
त्यजन्तीabandoning, giving up
त्यजन्ती:
Karta
TypeVerb
Rootत्यज्
Formशतृ (present active participle), Feminine, Nominative, Singular
इहhere (in this world/state)
इह:
Adhikarana
TypeIndeclinable
Rootइह
विलोड्यमानाbeing churned/agitated
विलोड्यमाना:
Karta
TypeVerb
Rootवि + लुड्/लोड् (धातु: लुड्/लोड् ‘to churn, agitate’)
Formशानच् (present passive participle), Feminine, Nominative, Singular
हुताशनम्fire
हुताशनम्:
Karma
TypeNoun
Rootहुताशन
FormMasculine, Accusative, Singular
वायुःwind
वायुः:
Karta
TypeNoun
Rootवायु
FormMasculine, Nominative, Singular
इवlike, as
इव:
TypeIndeclinable
Rootइव
इन्धन-स्थम्situated in fuel (i.e., latent in wood)
इन्धन-स्थम्:
Karma
TypeAdjective
Rootइन्धन + स्थ
FormMasculine, Accusative, Singular

भीष्म उवाच

B
Bhishma
P
Paramatman (Supreme Self)
B
buddhi (intellect)
M
manas (mind)
I
indriyas (senses)
H
hutashana (fire)
V
vayu (wind)
I
indhana (fuel/wood)

Educational Q&A

Liberation is presented as an inner purification sequence: knowledge clarifies the intellect, the clarified intellect steadies the mind, and the steady mind disciplines the senses. With desirelessness and detachment, one can approach the imperishable, attributeless Supreme Self.

In the Shanti Parva’s instruction section, Bhishma continues advising Yudhishthira on the path of peace and liberation after the war, using the analogy of wind kindling fire hidden in fuel to illustrate how disciplined practice reveals the Supreme already present within.