Previous Verse
Next Verse

Shloka 90

Kārttikeya-Abhiṣecana: Mātṛgaṇa-Nāma Saṃkīrtana and Skanda’s Commission

पार्शाननाश्व बहवो नानादेशमुखास्तथा । तथा कीटपतड्डानां सदृशास्या गणेश्वरा:

pārśānana-aśvā bahavo nānādeśa-mukhās tathā | tathā kīṭa-pataṅgānāṃ sadṛśāsyā gaṇeśvarāḥ ||

Vaiśampāyana berkata: Banyak kuda berwajah seperti binatang buas, dan ada pula yang mulutnya seakan datang daripada pelbagai negeri dan jenis. Demikian juga terdapat para ketua pasukan yang wajahnya menyerupai serangga dan makhluk terbang—suatu himpunan yang ganjil, tidak wajar, dan membawa alamat ngeri, menegaskan ketakutan yang menyelubungi keganasan terakhir peperangan.

पार्शाननाःthose having faces like (wild) beasts/animals
पार्शाननाः:
Karta
TypeNoun
Rootपार्शानन
FormMasculine, Nominative, Plural
अश्वाःhorses
अश्वाः:
Karta
TypeNoun
Rootअश्व
FormMasculine, Nominative, Plural
बहवःmany
बहवः:
Karta
TypeAdjective
Rootबहु
FormMasculine, Nominative, Plural
नानादेशमुखाःhaving faces of many kinds/regions
नानादेशमुखाः:
Karta
TypeAdjective
Rootनानादेशमुख
FormMasculine, Nominative, Plural
तथाlikewise/so
तथा:
TypeIndeclinable
Rootतथा
तथाlikewise/so
तथा:
TypeIndeclinable
Rootतथा
कीटपतङ्गानाम्of insects and birds (lit. worms/insects and flying creatures)
कीटपतङ्गानाम्:
TypeNoun
Rootकीटपतङ्ग
FormMasculine, Genitive, Plural
सदृशास्याःhaving faces resembling (those)
सदृशास्याः:
Karta
TypeAdjective
Rootसदृशास्य
FormMasculine, Nominative, Plural
गणेश्वराःlords/leaders of troops (chiefs of groups)
गणेश्वराः:
Karta
TypeNoun
Rootगणेश्वर
FormMasculine, Nominative, Plural

वैशम्पायन उवाच

V
Vaiśampāyana
H
horses (aśvāḥ)
T
troop-leaders/commanders (gaṇeśvarāḥ)
I
insects (kīṭa)
F
flying insects/creatures (pataṅga)

Educational Q&A

The verse uses grotesque, unnatural imagery—beast-faced horses and insect-faced leaders—to signal moral and cosmic disorder. In the Mahābhārata’s ethical frame, such portents reflect the spread of adharma and the terrifying consequences of unchecked violence.

Vaiśampāyana describes a frightening, abnormal spectacle among the forces—horses and commanders appearing with uncanny, non-human faces. The description functions as an ominous sign within the war narrative, heightening dread and foreshadowing calamity.