Sarasvatī-Śāpavimokṣa, Rākṣasa-Mokṣa, and Aruṇā-Tīrtha
Indra–Namuci Expiation
जनमेजयने पूछा--प्रभो! वसिष्ठापवाह तीर्थमें सरस्वतीके जलका भयंकर वेग कैसे हुआ? सरिताओंमें श्रेष्ठ सरस्वतीने उन महर्षिको किस लिये बहाया? उनके साथ उसका वैर कैसे हुआ? उस वैरका कारण क्या है? महामते! मैंने जो पूछा है, वह बताइये। मैं आपके वचनोंको सुनते-सुनते तृप्त नहीं होता हूँ ।। वैशम्पायन उवाच विश्वामित्रस्य विप्रर्षेवसिष्ठस्य च भारत । भृशं वैरमभूद् राजंस्तप:स्पर्धाकृतं महत्,वैशम्पायनजीने कहा--भारत! तपस्यामें होड़ लग जानेके कारण विश्वामित्र तथा ब्रह्मर्षि वसिष्ठमें बड़ा भारी वैर हो गया था
vaiśampāyana uvāca |
viśvāmitrasya viprarṣe vasiṣṭhasya ca bhārata |
bhṛśaṃ vairam abhūd rājan tapaḥ-spardhā-kṛtaṃ mahat ||
Janamejaya bertanya: “Wahai tuan! Di tirtha Vasiṣṭhāpavāha, bagaimana arus air Sarasvatī menjadi begitu dahsyat dan menggerunkan? Dan mengapa Sarasvatī—yang termulia antara sungai-sungai—menghanyutkan maharsi itu? Bagaimanakah permusuhan antara mereka terjadi? Apakah sebab permusuhan itu? Wahai yang berakal besar, jelaskan apa yang aku tanyakan; aku tidak pernah puas mendengar kata-katamu.” Vaiśampāyana berkata: “Wahai Bhārata (Janamejaya), kerana persaingan dalam tapa (austeriti), timbullah permusuhan yang amat kuat dan besar antara Viśvāmitra—resi dalam kalangan brāhmaṇa—dan Vasiṣṭha, sang Brahmarṣi.”
वैशम्पायन उवाच
Austerity (tapas) is spiritually potent, but when driven by rivalry (spardhā) it can degenerate into hostility (vaira). The verse cautions that spiritual practice should be guided by humility and dharma, not competition.
Vaiśampāyana begins explaining the background to Janamejaya’s query by stating that a great enmity arose between the sages Viśvāmitra and Vasiṣṭha due to competition in austerities—setting up the cause for later events connected with the Sarasvatī and the sages.