Adhyaya 7

Verse 1

अपन का छा | अकाल सप्तमो<्ध्याय: द्रोणाचार्यका सेनापतिके पदपर अभिषेक

Droṇa berkata: “Wahai Raja, aku mengetahui Veda beserta enam ilmu bantuannya, dan juga ilmu tata negara serta pemerintahan yang diajarkan oleh Manu. Aku juga mengetahui ilmu senjata peluru (astra) yang dianugerahkan oleh Tryambaka (Śiva), serta pelbagai jenis senjata dan persenjataan.”

Verse 2

ये चाप्युक्ता मयि गुणा भवद्धिर्जयकाड्क्षिभि: । चिकीर्षुस्तानहं सर्वान्‌ योधयिष्यामि पाण्डवान्‌

Droṇa berkata: “Segala sifat yang kamu—yang mendambakan kemenangan—telah sandarkan kepadaku, aku ingin menzahirkan semuanya. Maka, didorong oleh hasrat untuk menang, aku akan berperang melawan para Pāṇḍava.”

Verse 3

पार्षत॑ तु रणे राजन्‌ न हनिष्ये कथंचन । स हि सृष्टी वधार्थाय ममैव पुरुषर्षभ:

Sanjaya berkata: “Wahai Raja, di medan perang aku tidak akan membunuh putera Pṛṣata (Dhṛṣṭadyumna)—tidak sama sekali. Kerana wira unggul itu, laksana lembu jantan di antara manusia, dilahirkan tepat untuk membawa kematianku sendiri.”

Verse 4

योधयिष्यामि सैन्यानि नाशयन्‌ सर्वसोमकान्‌ । नच मां पाण्डवा युद्धे योधयिष्यन्ति हर्षिता:

Sanjaya berkata: “Aku akan bertempur melawan bala tentera, memusnahkan seluruh kaum Somaka hingga tuntas. Namun para Pāṇḍava tidak akan menghadapi aku dalam perang dengan hati yang gembira.”

Verse 5

संजय उवाच स एवमभ्यनुज्ञातश्षक्रे सेनापतिं ततः । द्रोणं तव सुतो राजन्‌ विधिदृष्टेन कर्मणा

Sanjaya berkata: “Wahai Raja, setelah memperoleh perkenan daripada wira perkasa itu, putera tuanku pun, menurut upacara yang ditetapkan oleh śāstra, melantik Droṇa sebagai panglima angkatan perang.”

Verse 6

अथाभिषिषिचुद्रोंणं दुर्योधनमुखा नृपा: । सैनापत्ये यथा स्कन्दं पुरा शक्रमुखा: सुरा:

Sanjaya berkata: “Kemudian para raja yang dipimpin Duryodhana menahbiskan Droṇa ke jawatan panglima angkatan perang—sebagaimana pada zaman dahulu para dewa yang dipimpin Śakra (Indra) menahbiskan Skanda sebagai jeneral mereka.”

Verse 7

ततो वादित्रघोषेण शड्खानां च महास्वनै: । प्रादुरासीत्‌ कृते द्रोणे हर्ष: सेनापतौ तदा,उस समय वाद्योंके घोष तथा शंखोंकी गम्भीर ध्वनिके साथ द्रोणाचार्यके सेनापति बना लिये जानेपर सब लोगोंके हृदयमें महान्‌ हर्ष प्रकट हुआ इति श्रीमहाभारते द्रोणपर्वणि द्रोणाभिषेकपर्वणि द्रोणपराक्रमे सप्तमो5ध्याय: ।।

Sanjaya berkata: “Kemudian, di tengah gemuruh alat muzik dan tiupan sangkakala yang dalam lagi dahsyat, tatkala Droṇa dilantik sebagai panglima, meluaplah kegembiraan besar dalam hati para pahlawan.”

Verse 8

ततः पुण्याहघोषेण स्वस्तिवादस्वनेन च । संस्तवैर्गीतशब्दैश्व सूतमागधवन्दिनाम्‌

Sañjaya berkata: Kemudian, di tengah laungan bertuah “puṇyāha” dan gema berkat “svasti”, dengan himne serta nyanyian para sūta, māgadha dan pemuji istana; dengan pengisytiharan rasmi tanda-tanda mujur; dengan sorakan lantang “Jaya! Jaya!” daripada para brāhmaṇa terkemuka; dan dengan tarian para wanita penghibur, pihak Kaurava memuliakan Droṇācārya menurut tertib upacara. Dalam hati mereka, mereka menyimpulkan bahawa Pāṇḍava kini seolah-olah sudah ditewaskan.

Verse 9

जयशब्दे्द्धिजाग्रयाणां सुभगानर्तितिस्तथा | सत्कृत्य विधिना द्रोणं मेनिरे पाण्डवाञ्जितान्‌

Sañjaya berkata: Di tengah sorakan “Jaya” yang dilontarkan para brāhmaṇa terkemuka, serta tarian bertuah, pihak Kaurava melaksanakan penghormatan rasmi kepada Droṇa menurut aturan upacara. Setelah memuliakannya dengan segala tertib, mereka menyimpulkan bahawa Pāṇḍava kini telah ditewaskan.

Verse 10

सैनापत्यं तु सम्प्राप्प भारद्वाजो महारथ: । युयुत्सु्व्यूह् सैन्यानि प्रायात्‌ तव सुतैः सह

Sañjaya berkata: Setelah memperoleh jawatan panglima tentera, Droṇa—pahlawan kereta perang agung, putera Bhāradvāja—dengan ghairah untuk bertempur, menyusun bala tentera dalam formasi (vyūha) lalu mara ke medan perang bersama putera-putera tuanku, wahai Raja.

Verse 11

सिन्धुराज जयद्रथ, कलिंगनरेश और आपके पुत्र विकर्ण--ये तीनों उनके दक्षिण पार्वका आश्रय ले कवच बाँधकर खड़े हुए

Sañjaya berkata: Raja Jayadratha dari Sindhu, raja Kaliṅga, dan putera tuanku Vikarṇa—tiga orang ini, mengambil tempat di sayap kanannya, berdiri teguh setelah mengikat baju zirah mereka.

Verse 12

प्रपक्ष: शकुनिस्तेषां प्रवरैर्हपसादिभि: । ययौ गान्धारकै: सार्थ विमलप्रासयोधिभि:

Sañjaya berkata: Shakuni, sebagai sayap sokongan mereka, mara bersama para pahlawan Gandhāra—yang terkemuka antaranya termasuk Hapsa dan yang lain-lain—para pejuang yang menghunus lembing berkilau. Demikianlah raja Gandhāra mengambil tempatnya untuk menguatkan sayap itu dalam keganasan perang yang tersusun.

Verse 13

सैन्धवश्नलृ कलिड्रश्न विकर्णश्र॒ तवात्मज: । दक्षिण पाश्वमास्थाय समतिष्ठन्त दंशिता:

Sañjaya berkata: Jayadratha, Śalya, raja Kaliṅga, dan Vikarṇa—bersama putera tuanku—mengambil tempat di sayap kanan, lengkap bersenjata dan teguh tekad. Di sayap kiri, Kṛpa, Kṛtavarmā, Citraseṇa, Viviṃśati, serta para pahlawan yang dipimpin Duḥśāsana berjaga dengan penuh waspada. Maka formasi Drona pun terlindung di kedua-dua sisi oleh para pembela yang berketetapan hati.

Verse 14

तेषां प्रपक्षा: काम्बोजा: सुदक्षिणपुर:सरा: । ययुरश्वैर्महावेगै: शकाश्न यवनै: सह

Sañjaya berkata: Yang menyokong mereka ialah para pahlawan Kāmboja, dipimpin oleh Sudakṣiṇa. Menunggang kuda yang amat pantas, mereka mara ke medan perang bersama kaum Śaka dan Yavana—gelombang kavaleri sekutu yang datang memperkukuh pihak mereka.

Verse 15

मद्रास्त्रिगर्ता: साम्बष्ठा: प्रतीच्योदीच्यमालवा: । शिबय: शूरसेनाश्व शूद्राश्न मलदै: सह

Sañjaya berkata: Kaum Madra, Trigarta, Sāmbaṣṭha, Mālava dari barat dan utara, Śibi, Śūrasena, Śūdra, serta Malada—semua bangsa ini hadir, berhimpun sebagai sebahagian daripada bala tentera yang maha besar.

Verse 16

सौवीरा: कितवाः प्राच्या दाक्षिणात्याश्ष सर्वश: । तवात्मजं पुरस्कृत्य सूतपुत्रस्थ पृष्ठत:

Sañjaya berkata: “Kaum Sauvīra, para penjudi, orang-orang dari negeri timur, dan semua dari selatan—meletakkan putera tuanku di hadapan dan menempatkan putera Sūta (Karṇa) di belakangnya—maju serentak sebagai satu pasukan.”

Verse 17

हर्षयन्तः स्वसैन्यानि ययुस्तव सुतैः सह । मद्र, त्रिगर्त, अम्बष्ठ, प्रतीच्य, उदीच्य, मालव, शिबि, शूरसेन, शूद्र, मलद, सौवीर, कितव, प्राच्य तथा दाक्षिणात्य वीर--ये सब-के-सब आपके पुत्र दुर्योधनको आगे करके सूतपुत्र कर्णके पृष्ठभागमें रहकर अपनी सेनाओंको हर्ष प्रदान करते हुए आपके पुत्रोंके साथ चले ।।

Sañjaya berkata: Sambil menaikkan semangat pasukan masing-masing, para pahlawan—Madra, Trigarta, Ambaṣṭha, orang barat dan utara, Mālava, Śibi, Śūrasena, Śūdra, Malada, Sauvīra, Kitava, orang timur, serta wira dari selatan—maju bersama putera-putera tuanku. Mereka meletakkan Duryodhana di hadapan, dan bergerak di belakang Karṇa, putera Sūta, sambil menguatkan hati bala tentera. Dan yang terunggul antara para pejuang menambahkan kekuatan pada seluruh pasukan.

Verse 18

तस्य दीप्तो महाकाय: स्वान्यनीकानि हर्षयन्‌

Sañjaya berkata: Pahlawan bertubuh gagah itu menyala dengan gemilang kepahlawanan, membangkitkan semangat barisan tenteranya sendiri—menyalakan keberanian dan keteguhan hati di tengah himpitan perang.

Verse 19

न भीष्मव्यसनं कश्रिद्‌ दृष्टया कर्णममन्यत

Sañjaya berkata: Melihat Karṇa, tiada seorang pun menganggap malapetaka yang menimpa Bhīṣma itu sebagai penentu—kejatuhannya tidak tampak sebagai pengakhiran perjuangan Kaurava, kerana kehadiran Karṇa menghidupkan kembali keyakinan mereka dalam perang.

Verse 20

हृष्टाश्ष बहवो योधास्तत्राजल्पन्त वेगत:

Sañjaya berkata: Di sana, ramai pahlawan yang girang di hati mula berbicara dengan pantas dan bersemangat—letusan kata-kata berjiwa wira yang timbul daripada bahang dan momentum pertempuran.

Verse 21

कर्णो हि समरे शक्तो जेतुं देवान्‌ सवासवान्‌

Sañjaya berkata: Dalam pertempuran, Karṇa benar-benar mampu menewaskan bahkan para dewa—termasuk Indra bersama mereka. Baris ini menegaskan kedahsyatan kekuatan tempur Karṇa sebagai faktor dalam pertimbangan moral dan strategi perang, ketika keperkasaan tampak seolah-olah menandingi tatanan ilahi.

Verse 22

भीष्मेण तु रणे पार्था: पालिता बाहुशालिना

Sañjaya berkata: Dalam kancah pertempuran, putera-putera Pṛthā dilindungi oleh Bhīṣma, pahlawan berlengan perkasa. Baris ini menegaskan bahawa haluan perang boleh bergantung pada naungan seorang pejuang unggul, lalu menimbulkan ketegangan etika antara kesetiaan kepada pihak sendiri dan kewajipan mengekang kemusnahan.

Verse 23

एवं ब्रुवन्तस्तेडन्योन्यं हृष्टरूपा विशाम्पते

Sanjaya berkata: “Demikianlah mereka berbicara sesama sendiri, wajah berseri-seri oleh kegembiraan, wahai tuan rakyat sekalian; para pahlawanmu pun berangkat ke medan perang—sambil berbual dengan girang, memuji serta memuliakan Karna, putera Radha. Pada ketika itu, Dronacharya telah menyusun bala tentera kita dalam formasi pertempuran Śakaṭa, yakni formasi berbentuk pedati.”

Verse 24

राधेयं पूजयन्तश्न प्रशंसन्तश्न निर्ययु: । अस्माकं शकटबव्यूहो द्रोणेन विहितो&$भवत्‌

Sanjaya berkata: “Sambil memuliakan Rādheya (Karna) dan saling memuji-mujinya, para pahlawan kita pun berangkat ke medan perang. Pada ketika itu, wahai tuan manusia, Droṇa telah menyusun bala tentera kita dalam formasi Śakaṭa (berbentuk pedati). Rangkap ini menegaskan bahawa sanjungan umum dan dorongan kepada seorang juara dapat meneguhkan semangat tentera, namun strategi dan perintah (susunan Droṇa) menentukan rupa keganasan di medan.”

Verse 25

परेषां क्रौज्च एवासीदू व्यूहो राजन्‌ महात्मनाम्‌ । प्रीयमाणेन विहितो धर्मराजेन भारत

Sanjaya berkata: “Wahai Raja, para pahlawan berhati besar di pihak lawan telah disusun dalam formasi Krauñca (bentuk burung bangau). Ia dipasang oleh Dharmaraja (Yudhishthira), yang berpegang pada apa yang disangkanya benar dan membawa manfaat, lalu memerintahkan susunan itu bagi pertembungan yang bakal tiba.”

Verse 26

राजन! हमारे महामनस्वी शत्रुओंकी सेनाका क्रौंचव्यूह दिखायी देता था। भारत! धर्मराज युधिष्ठिरने स्वयं ही प्रसन्नतापूर्वक उस व्यूहकी रचना की थी ।।

Sanjaya berkata: “Wahai Raja, jelas kelihatan formasi Krauñca (bentuk bangau) bagi bala tentera musuh kita yang berhati besar. Wahai keturunan Bharata, Dharmaraja Yudhishthira sendiri dengan gembira telah menyusun formasi itu. Di bahagian hadapan sekali barisan Pandava berdiri dua insan terbaik—Krishna, panglima yang mengarah segala penjuru, dan Dhananjaya (Arjuna)—mengibarkan tinggi panji bertanda kera.”

Verse 27

ककुदं सर्वसैन्यानां धाम सर्वधनुष्मताम्‌ । आदित्यपथग: केतु: पार्थस्यामिततेजस:

Sanjaya berkata: “Dialah puncak dan kebanggaan segala bala tentera, naungan bercahaya bagi semua pemanah. Laksana panji yang bergerak di sepanjang laluan matahari, pahlawan yang tak terukur sinarnya itu—Arjuna—tampil sebagai tanda yang menyala bagi pihaknya, membangkitkan semangat sahabat dan menanam gentar pada musuh.”

Verse 28

यथा प्रज्वलित: सूर्यो युगान्ते वै वसुंधराम्‌

Sañjaya berkata: “Seperti matahari yang menyala pada penghujung suatu zaman, membakar hangus bumi…”

Verse 29

योधानामर्जुन: श्रेष्ठो गाण्डीवं धनुषां वरम्‌

Sañjaya berkata: Dalam kalangan pahlawan, Arjuna adalah yang terunggul; dan dalam kalangan busur, Gāṇḍīva adalah yang terbaik.

Verse 30

वासुदेवश्व भूतानां चक्राणां च सुदर्शनम्‌ । समस्त योद्धाओंमें अर्जुन श्रेष्ठ है, धनुषोंमें गाण्डीव श्रेष्ठ है, सम्पूर्ण चेतन सत्ताओंमें सच्चिदानन्दघन वसुदेवनन्दन भगवान्‌ श्रीकृष्ण श्रेष्ठ हैं और चक्रोंमें सुदर्शन श्रेष्ठ है ।।

Sañjaya berkata: Dalam kalangan segala makhluk, Vāsudeva (Krishna) adalah yang tertinggi; dalam kalangan senjata cakra, Sudarshana adalah yang tertinggi. Dalam kalangan para pahlawan, Arjuna adalah yang terunggul; dalam kalangan busur, Gāṇḍīva adalah yang terunggul. Menanggung empat keagungan yang menyala-nyala itu, kereta perang yang ditarik kuda-kuda putih—indah dihias seolah-olah dengan seratus ekor kuda—berdiri di hadapan musuh bagaikan Roda Waktu yang terangkat. Maka Krishna dan Arjuna, dua jiwa agung itu, bersinar di barisan hadapan bala tentera mereka.

Verse 31

परेषामग्रतस्तस्थौ कालचक्रमिवोद्यतम्‌ | एवं तौ सुमहात्मानौ बलसेनाग्रगावुभौ

Sañjaya berkata: Di barisan hadapan pasukan musuh, kereta itu berdiri tegak bagaikan Roda Waktu (Maut) yang terangkat. Maka dua wira berjiwa agung—Krishna dan Arjuna—bersinar di kepala bala tentera mereka, menzahirkan tekad dan dharma di tengah gelora perang.

Verse 32

तावकानां मुखे कर्ण: परेषां च धनंजय: । ततो जयाभिसंरब्धौ परस्परवधैषिणौ

Sañjaya berkata: Karṇa berdiri di barisan hadapan pasukan tuanku, dan Dhanañjaya (Arjuna) di barisan hadapan pihak lawan. Lalu, menyala oleh hasrat kemenangan, kedua-duanya—masing-masing menghendaki kematian yang lain—mara saling mendekati untuk bertempur.

Verse 33

ततः प्रयाते सहसा भारद्वाजे महारथे

Sañjaya berkata: Kemudian, tatkala Bhāradvāja—pahlawan kereta perang agung—tiba-tiba bergerak maju, haluan peristiwa di medan tempur pun berubah dengan segera, menandai suatu gerakan penentu di tengah beban dharma yang menekan dalam peperangan.

Verse 34

आर्तनादेन घोरेण वसुधा समकम्पत । तदनन्तर सहसा महारथी द्रोणाचार्य आगे बढ़े। फिर तो भयंकर आर्तनादके साथ सारी पृथ्वी काँप उठी ।।

Sañjaya berkata: Dengan jeritan ngeri penuh kesakitan, bumi pun bergegar. Sejurus selepas itu, Droṇācārya—sang maharathi—menerjah ke hadapan. Lalu dalam hiruk-pikuk, selubung debu yang tebal naik menutupi langit, mengelamkan bahkan matahari. Walau tiada awan ribut, kengerian medan perang seakan membalikkan tertib alam, seolah-olah daging, darah, dan tulang turun bagaikan hujan—tanda buruk tentang adharma perang dan derita yang ditumpahkannya.

Verse 35

वातोद्धूतं रजस्तीव्रं कौशेयनिकरोपमम्‌ । ववर्ष द्यौरनभ्रापि मांसास्थिरुधिराण्युत

Sañjaya berkata: Walau langit tanpa awan, ia menurunkan debu yang ganas, dihamburkan angin kencang, tampak seperti gumpalan kain sutera. Dan dalam langit yang tidak berawan itu juga turun hujan mengerikan berupa daging, tulang, dan darah—tanda buruk yang menggelapkan medan perang dan menandakan perang jatuh ke dalam kengerian yang paling dahsyat.

Verse 36

गृध्रा: श्येना बका: कड्का वायसाश्न सहस्रश: । उपर्युपरि सेनां ते तदा पर्यपतन्‌ नूप

Sañjaya berkata: “Wahai raja, pada waktu itu burung-burung pemakan bangkai—hering, helang, jenjang, bangau, dan gagak—beribu-ribu jumlahnya, berlegar-legar berulang kali di atas bala tentera tuanku.” Penerbangan burung-burung itu menjadi alamat gelap, menandakan kegelapan dharma dan pembantaian yang kian mendekat dalam perang yang digerakkan oleh keangkuhan dan adharma.

Verse 37

नरेश्वर! उस समय गीध, बाज, बगले, कंक और हजारों कौवे आपकी सेनाके ऊपर- ऊपर उड़ने लगे ।। गोमायवदश्च प्राक्रोशन्‌ भयदान्‌ दारुणान्‌ रवान्‌ | अकार्षुरपसव्यं च बहुश: पृतनां तव

Sañjaya berkata: “Wahai raja, pada waktu itu burung hering, helang, bangau, burung layang-layang (kite), dan ribuan gagak mula berlegar-legar di atas bala tentera tuanku. Serigala hutan (jackal) pula menyalak dengan suara yang keras dan menakutkan, dan berulang kali bergerak mengelilingi pasukan tuanku ke arah kiri—alamat sial yang menggelapkan suasana dharma di medan perang dan meramalkan bencana bagi mereka yang digerakkan oleh adharma serta niat memusnah.”

Verse 38

अपतद्‌ दीप्यमाना च सनिर्घाता सकम्पना

Sañjaya berkata: Ia jatuh—menyala dengan kilau api yang membara—disertai dentuman menggelegar dan gegaran bumi. Di tengah perang, alamat buruk seperti itu menambah ketakutan dan kekacauan, mengingatkan semua bahawa keganasan melepaskan kuasa di luar kendali manusia, dan pertikaian yang sarat adharma mengundang tanda-tanda yang menggerunkan.

Verse 39

परिवेषो महांश्वापि सविद्युत्स्तनयित्नुमान्‌

Sañjaya berkata: “Satu lingkaran cahaya yang besar turut muncul—disertai kilat dan guruh.” Dalam naratif perang, hal ini berfungsi sebagai alamat buruk dari langit, seolah-olah alam sendiri mencerminkan beratnya pertimbangan moral dan bencana yang kian mendekat dalam pertikaian ini.

Verse 40

एते चान्ये च बहव: प्रादुरासन्‌ सुदारुणा:

Sañjaya berkata: “Tanda-tanda ini, dan banyak lagi yang lain, telah muncul—mengerikan dan sarat alamat buruk.”

Verse 41

ततः प्रववृते युद्ध परस्परवधैषिणाम्‌

Sañjaya berkata: Kemudian perang benar-benar bermula, apabila para pahlawan yang saling berhadapan—masing-masing menginginkan kebinasaan pihak lawan—merapat dengan tekad saling membunuh. Adegan itu menandai runtuhnya kendali diri secara muram, ketika perseteruan mengeras menjadi kehendak bersama untuk pembantaian.

Verse 42

ते त्वन्योन्यं सुसंरब्धा: पाण्डवा: कौरवै: सह

Sañjaya berkata: Para Pāṇḍava, terjerat dalam permusuhan yang sengit, bertempur bersama menentang para Kaurava—kedua-dua pihak menyala dengan tekad, ketika tekanan moral peperangan dan keganasan yang dituntut oleh dharma-kewajipan semakin mencengkam.

Verse 43

अभ्यघ्नन्‌ निशितै: शस्त्रैर्जयगृद्धा: प्रहारिण: । क्रोधमें भरे हुए पाण्डव तथा कौरव विजयकी अभिलाषा लेकर एक-दूसरेको तीखे अस्त्र-शस्त्रोंद्वारा मारने लगे। वे सभी योद्धा प्रहार करनेमें कुशल थे || ४२ ई ।।

Sañjaya berkata: Didorong oleh dahaga kemenangan, pihak Pāṇḍava dan Kaurava—para pejuang yang mahir melancarkan serangan—menerpa sesama sendiri dengan senjata yang tajam. Dipenuhi amarah dan hasrat untuk menang, mereka pun mula saling membunuh dengan anak panah dan senjata yang runcing, sementara keganasan medan perang kian memuncak.

Verse 44

वेगेनाभ्यद्रवत्‌ सेनां किरज्छरशतै: शितै: । महाधनुर्धर महातेजस्वी द्रोणाचार्यने पाण्डवोंकी विशाल सेनापर सैकड़ों पैने बाणोंकी वर्षा करते हुए बड़े वेगसे आक्रमण किया ।।

Sañjaya berkata: Dengan kelajuan yang besar, dia menyerbu ke arah bala tentera sambil menaburkan hujan anak panah tajam beratus-ratus banyaknya. Droṇa—pemanah perkasa yang bersinar dengan wibawa—maju dengan garang terhadap angkatan besar Pāṇḍava, mencurahkan hujan panah. Melihat Droṇācārya bangkit untuk menyerang demikian, para Pāṇḍava bersama kaum Sṛñjaya pun bersiap untuk menyambutnya.

Verse 45

प्रत्यगृह्लंस्तदा राजज्छरवर्ष: पृथक्‌ पृथक्‌ । राजन! उस समय द्रोणाचार्यको युद्धके लिये उद्यत देख सूंजयोंसहित पाण्डवोंने पृथक्‌-पृथक्‌ बाणोंकी वर्षा करते हुए उनका सामना किया ।।

Sañjaya berkata: Wahai Raja, pada ketika itu, melihat Droṇācārya bersiap untuk perang, para Pāṇḍava bersama kaum Sṛñjaya menentangnya, masing-masing melontarkan hujan panah menurut cara mereka. Namun angkatan besar itu, digoncang dan dipecah-belahkan oleh Droṇa, mula terhuyung-hayang di bawah serangannya.

Verse 46

बहूनीह विकुर्वाणो दिव्यान्यस्त्राणि संयुगे

Sañjaya berkata: “Di sini, di tengah-tengah pertempuran, dia berulang kali memperlihatkan dan mengerahkan banyak senjata samawi.”

Verse 47

अपीडयत्‌ क्षणेनैव द्रोण: पाण्डवसृज्जयान्‌ | द्रोणने युद्धमें बहुत-से दिव्यास्त्रोंका प्रयोग करके क्षणभरमें पाण्डवों तथा सूंजयोंको पीड़ित कर दिया ।। ते वध्यमाना द्रोणेन वासवेनेव दानवा:

Sañjaya berkata: Dalam sekelip mata, Droṇa menundukkan dan menyeksa para Pāṇḍava serta kaum Sṛñjaya. Ketika mereka dihentam oleh Droṇa, mereka tampak seperti para Dānava yang dibunuh oleh Vāsava (Indra).

Verse 48

ततो दिव्यास्त्रविच्छूरो याज्ञसेनिर्महारथ:

Sañjaya berkata: Maka tampil Yājñasenī, maharathi agung, menyala oleh pancaran senjata-senjata samawi, lalu mara ke medan tempur—keperkasaannya menzahirkan kedua-duanya: momentum perang yang menggerunkan dan tanggungjawab berat yang dipikul oleh mereka yang menggenggam kuasa luar biasa.

Verse 49

अभिनच्छरवर्षेण द्रोणानीकमनेकधा । तब दिव्यास्त्रोंके ज्ञाता यज्ञसेनकुमार शूरवीर महारथी धृष्टद्युम्नने अपने बाणोंकी वर्षासे द्रोणाचार्यकी सेनाको बारंबार घायल किया || ४८ $ ।।

Sañjaya berkata: Dhṛṣṭadyumna, putera Pṛṣata, menyambut hujan anak panah Droṇa dengan hujan balasan daripada panahnya sendiri, menandingi peluru dengan peluru. Pemandangan itu menegaskan timbal balik yang muram dalam perang—kemahiran menjawab kemahiran, tekad menjawab tekad—tatkala kṣātra-dharma mendorong kedua-dua pihak kepada pertukaran luka yang tidak mengenal henti.

Verse 50

संयम्य तु ततो द्रोण: समवस्थाप्य चाहवे

Sañjaya berkata: Kemudian Droṇa, setelah menahan dan menstabilkan pasukannya, menyusun mereka semula untuk pertempuran—menegakkan kembali disiplin dan tertib di tengah kekacauan perang.

Verse 51

स्वमनीकं महेष्वास: पार्षतं समुपाद्रवत्‌ । तब महाथनुर्धर द्रोणाचार्यने अपनी सेनाको काबूमें करके उसे युद्धस्थलमें स्थिरभावसे खड़ा कर दिया और ट्रुपदकुमारपर धावा किया || ५० $ ।।

Sañjaya berkata: Droṇa, pemanah perkasa, setelah menguasai bahagian tenteranya dan menegakkannya kukuh dalam susunan perang, menyerbu terus ke arah Pārṣata (Dhṛṣṭadyumna), putera Drupada. Lalu dilepaskannya hujan anak panah yang amat dahsyat ke atasnya. Adegan ini menonjolkan etika perang kṣatriya yang keras: perintah yang berdisiplin atas pasukan dan tumpuan tunggal menentang musuh utama, walau dendam peribadi dan takdir menekan para pejuang.

Verse 52

ते कम्प्यमाना द्रोणेन बाणै: पाण्डवसृञ्जया:

Sañjaya berkata: Digoncang dan dibuat menggeletar oleh anak panah Droṇa, pihak Pāṇḍava dan Sṛñjaya terdesak di medan perang—suatu gambaran bahawa seorang mahaguru senjata sahaja mampu menggugat bahkan pakatan yang benar apabila daya perang mengatasi keteguhan hati.

Verse 53

तथा पर्यचरद्‌ द्रोण: पाण्डवानां बले बली | अलातचक्रवद्‌ राज॑स्तदद्भुतमिवाभवत्‌,राजन! बलवान द्रोणाचार्य पाण्डवोंकी सेनामें अलातचक्रकी भाँति चारों ओर चक्कर लगाने लगे। यह एक 5 बात हुई

Sañjaya berkata: Wahai Raja, Droṇa yang perkasa bergerak berlegar-legar di dalam bala tentera Pāṇḍava, mengitari seperti obor berputar; pemandangan itu tampak sungguh menakjubkan.

Verse 54

खचरनगरकल्पं | शास्त्रदृष्टया चलदनिलपताकं ह्वादनं वल्गिताश्वम्‌ | स्फटिकविमलतकेतु त्रासनं शात्रवाणां रथवरमधिरूढ: संजहारारिसेनाम्‌

Sañjaya berkata: Droṇa-Ācārya menaiki kereta perang yang unggul itu—dibina menurut ketetapan śāstra, bagaikan kota di langit; panjinya berkibar ditiup angin yang bergerak, menyukakan hati sang kesatria; kuda-kudanya melompat-lompat ketika berlari; tiang panjinya jernih dan bersinar seperti kristal, menimbulkan gerun pada musuh—lalu dari atas kereta itu beliau membinasakan bala tentera lawan.

Verse 173

ययीौ वैकर्तन: कर्ण: प्रमुखे सर्वधन्विनाम्‌ । समस्त योद्धाओंमें श्रेष्ठ विकर्तनपुत्र कर्ण सारी सेनाओंमें नूतन शक्ति और उत्साहका संचार करता हुआ सम्पूर्ण धनुर्धरोंके आगे-आगे चला

Sañjaya berkata: Vaikartana Karṇa mara di hadapan sekali, mendahului semua pemanah sebagai yang terunggul; kehadirannya menyuntikkan kekuatan dan semangat baharu ke seluruh bala tentera ketika mereka mara ke medan perang.

Verse 186

हस्तिकक्ष्यो महाकेतुर्ब भौ सूर्यसमद्युति: । उसका अत्यन्त कान्तिमान्‌ विशाल ध्वज बहुत ऊँचा था। उसमें हाथीको बाँधनेवाली साँकलका चिह्न सुशोभित था। वह ध्वज अपने सैनिकोंका हर्ष बढ़ाता हुआ सूर्यके समान देदीप्यमान हो रहा था

Sañjaya berkata: Panji besar itu, bertanda lambang rantai pengikat gajah, bersinar dengan cahaya laksana matahari. Tinggi dan gemilang, ia menaikkan semangat serta keyakinan para tentera.

Verse 206

न हि कर्ण रणे दृष्टवा युधि स्थास्यन्ति पाण्डवा: । हर्षमें भरे हुए बहुत-से योद्धा वहाँ वेगपूर्वक बोल उठे--“इस रणक्षेत्रमें कर्णको उपस्थित देख पाण्डवलोग ठहर नही सकेंगे

Sañjaya berkata: Ramai pahlawan yang diliputi kegembiraan segera berseru, “Sesungguhnya, apabila melihat Karṇa hadir di medan perang, kaum Pāṇḍava tidak akan mampu bertahan dalam pertempuran.” Ucapan itu mencerminkan gelombang keyakinan dan kebanggaan ketenteraan yang meluap dalam kalangan mereka.

Verse 216

किमु पाण्डुसुतान्‌ युद्धे हीनवीर्यपराक्रमान्‌ । “क्योंकि कर्ण समरांगणमें इन्द्रके सहित देवताओंको भी जीतनेमें समर्थ है। फिर

Sañjaya berkata: “Apakah besar sangat suatu keperwiraan baginya untuk menewaskan dalam perang putera-putera Pāṇḍu, yang kekuatan dan gagah-perkasanya lebih rendah?”

Verse 226

तांस्तु कर्ण: शरैस्ती3्ैर्नाशयिष्यति संयुगे । “अपनी भुजाओंसे सुशोभित होनेवाले भीष्मने तो युद्धमें कुन्तीकुमारोंकी रक्षा की है; परंतु कर्ण अपने तीखे बाणोंद्वारा उनका विनाश कर डालेगा”

Sañjaya berkata: “Namun Karṇa, dengan anak panahnya yang tajam, akan membinasakan mereka di tengah-tengah pertempuran.”

Verse 276

दीपयामास तत्‌ सैन्यं पाण्डवस्य महात्मन: । अमित तेजस्वी अर्जुनका वह ध्वज सूर्यके मार्गतक फैला हुआ था। वह सम्पूर्ण सेनाओंके लिये श्रेष्ठ आश्रय तथा समस्त धनुर्धरोंके तेजका पुंज था। वह ध्वज पाण्डुनन्दन महात्मा युधिष्ठिरकी सेनाको अपनी दिव्य प्रभासे उद्भधासित कर रहा था

Sañjaya berkata: “Bala tentera agung kaum Pāṇḍava pun bercahaya. Panji Arjuna, menyala dengan sinar yang tiada terhingga dan seakan terbentang sepanjang laluan matahari, menjadi naungan terbaik bagi segala angkatan serta himpunan gemilang segala pemanah. Dengan kilau ilahinya, panji itu membuat tentera Yudhiṣṭhira—putera Pāṇḍu yang mulia—tampak bersinar.”

Verse 283

दीप्यन्‌ दृश्येत हि तथा केतु: सर्वत्र धीमत: । जैसे प्रलयकालमें प्रज्वलित सूर्य सारी वसुधाको देदीप्यमान करते दिखायी देते हैं

Sañjaya berkata: “Sesungguhnya panji sang bijaksana itu kelihatan menyala di mana-mana. Seperti pada saat pralaya, matahari yang dinyalakan dengan cahaya garang tampak membakar seluruh bumi dengan sinarnya; demikianlah juga panji besar Arjuna tampak bersinar ke segala arah.”

Verse 323

अवेक्षेतां तदान्योन्यं समरे कर्णपाण्डवौ | राजन्‌! आपकी सेनाके प्रमुख भागमें कर्ण और शत्रुओंकी सेनाके अग्रभागमें अर्जुन खड़े थे। वे दोनों उस समय विजयके लिये रोषावेशमें भरकर एक-दूसरेका वध करनेकी इच्छासे रणक्षेत्रमें परस्पर दृष्टिपात करने लगे

Sañjaya berkata: “Kemudian, di tengah pertempuran, Karṇa dan Pāṇḍava (Arjuna) saling memandang. Wahai Raja, Karṇa berdiri di barisan hadapan pasukan Kaurava, dan Arjuna di hadapan bala musuh. Kedua-duanya menyala oleh amarah demi kemenangan, masing-masing berhasrat membunuh yang lain, lalu di medan perang mereka saling menatap.”

Verse 373

चिखादिषन्तो मांसानि पिपासन्तश्न शोणितम्‌ । गीदड़ जोर-जोरसे दारुण एवं भयदायक बोली बोलने लगे और मांस खाने तथा रक्त पीनेकी इच्छासे बारंबार आपकी सेनाको दाहिने करके घूमने लगे

Sañjaya berkata: “Dengan lolongan yang ganas dan menggerunkan, serigala-serigala—menginginkan daging dan dahaga akan darah—terus mengelilingi bala tentera tuanku berulang-ulang kali, sambil mengekalkannya di sebelah kanan mereka.”

Verse 383

उल्का ज्वलन्ती संग्रामे पुच्छेनावृत्य सर्वश: । उस समय एक प्रज्वलित एवं देदीप्यमान उल्का युद्धस्थलमें अपने पुच्छभागद्वारा सबको घेरकर भारी गर्जना और कम्पनके साथ पृथ्वीपर गिरी

Sañjaya berkata: “Di tengah-tengah pertempuran, sebuah meteor yang menyala-nyala, dengan ekor apinya merebak ke segala arah seolah-olah menyelubungi semuanya, jatuh ke bumi dengan deruman yang mengerikan dan gegaran tanah.”

Verse 393

भास्करस्याभवद्‌ राजन्‌ प्रयाते वाहिनीपतौ । राजन! सेनापति द्रोणके युद्धके लिये प्रस्थान करते ही सूर्यके चारों ओर बहुत बड़ा घेरा पड़ गया और बिजली चमकनेके साथ ही मेघ-गर्जना सुनायी देने लगी

Sañjaya berkata: “Wahai Raja, tatkala panglima bala tentera berangkat menuju perang, terbentuklah lingkaran besar mengelilingi matahari; kilat menyambar, dan deruman awan kedengaran.”

Verse 403

उत्पाता युधि वीराणां जीवितक्षयकारिण: । ये तथा और भी बहुत-से भयंकर उत्पात प्रकट हुए, जो युद्धमें वीरोंकी जीवन-लीलाके विनाशकी सूचना देनेवाले थे

Sañjaya berkata: “Di medan perang, muncul tanda-tanda buruk—petanda yang menghakis nyawa para pahlawan. Banyak lagi alamat ngeri turut menzahirkan diri, meramalkan musnahnya nafas kehidupan para wirawan dalam peperangan.”

Verse 413

कुरुपाण्डवसैन्यानां शब्देनापूरयज्जगत्‌ । तदनन्तर एक-दूसरेके वधकी इच्छावाले कौरवों तथा पाण्डवोंकी सेनाओंमें भयंकर युद्ध होने लगा और उनके कोलाहलसे सारा जगत्‌ व्याप्त हो गया

Sañjaya berkata: “Deru bala tentera Kuru dan Pāṇḍava memenuhi dunia. Sesudah itu, dengan setiap pihak berniat membinasakan pihak yang lain, tercetuslah pertempuran dahsyat antara angkatan Kaurava dan Pāṇḍava, dan hiruk-pikuk mereka seakan-akan meliputi seluruh bumi.”

Verse 453

व्यशीर्यत सपाञज्चाला वातेनेव बलाहका: । जैसे वायु बादलोंको उड़ाकर छिज्न-भिन्न कर देती है, उसी प्रकार द्रोणाचार्यके द्वारा क्षत-विक्षत हुई पांचालोंसहित पाण्डवोंकी विशाल सेना तितर-बितर हो गयी

Sañjaya berkata: Seperti awan yang dikoyak dan diserakkan angin, demikianlah bala tentera besar Pāṇḍava—bersama kaum Pāñcāla—dihancurkan dan diporak-perandakan, remuk-cedera oleh serangan Droṇācārya.

Verse 473

पड्चाला: समकम्पन्त धृष्टद्युम्नपुरोगमा: । जैसे इन्द्र दानवोंको पीड़ा देते हैं, उसी प्रकार द्रोणाचार्यसे पीड़ित हो धृष्टद्युम्म आदि पांचाल योद्धा भयसे काँपने लगे

Sañjaya berkata: Para pahlawan Pāñcāla, dipimpin Dhṛṣṭadyumna, mula menggigil. Diseksa oleh Droṇācārya—seperti Indra menyakiti kaum Dānava—mereka digoncang ketakutan.

Verse 493

संनिवार्य ततः सर्वान्‌ कुरूनप्यवधीद्‌ बली । बलवान ट्रुपदपुत्रने अपने बाणोंकी वर्षसे द्रोणाचार्यकी बाणवृष्टिको रोककर समस्त कौरव सैनिकोंको मारना आरम्भ किया

Sañjaya berkata: Kemudian sang pahlawan perkasa itu menahan mereka semua lalu mula membunuh bahkan kaum Kuru. Putera Drupada yang gagah, dengan hujan anak panahnya sendiri, menangkis hujan senjata Droṇācārya dan memulakan pembantaian terhadap seluruh bala tentera Kaurava.

Verse 513

मघवान्‌ समभिक्रुद्ध: सहसा दानवानिव । जैसे क्रोधमें भरे हुए इन्द्र सहसा दानवोंपर बाणोंकी बौछार करते हैं, उसी प्रकार द्रोणाचार्यने धृष्टद्युम्मपर बाणोंकी बड़ी भारी वर्षा आरम्भ कर दी

Sañjaya berkata: “Seperti Maghavān (Indra) yang tiba-tiba menyala murka lalu menghujani Dānava dengan panah, demikianlah Droṇācārya memulakan curahan anak panah yang dahsyat ke atas Dhṛṣṭadyumna.”

Verse 526

पुन: पुनरभज्यन्त सिंहेनेवेतरे मृगा: । जैसे सिंह दूसरे मृगोंको भगा देता है, उसी प्रकार द्रोणाचार्यके बाणोंसे विकम्पित हुए पाण्डव तथा सूंजय बारंबार युद्धका मैदान छोड़कर भागने लगे

Sañjaya berkata: Berkali-kali mereka diporak-perandakan—seperti binatang lain lari bertempiaran di hadapan singa. Demikianlah Pāṇḍava dan sekutu-sekutu mereka, digoncang oleh anak panah Droṇācārya, berulang kali meninggalkan medan perang lalu melarikan diri.

Verse 1963

विशोकाश्वाभवन्‌ सर्वे राजान: कुरुभि: सह । कर्णको देखकर किसीको भी भीष्मजीके मारे जानेका दुःख नहीं रह गया। कौरवोंसहित सब राजा शोकरहित हो गये

Sañjaya berkata: Semua raja, bersama kaum Kuru, menjadi bebas daripada dukacita. Melihat Karṇa, tiada seorang pun lagi meratapi Bhīṣma yang telah ditumbangkan; bersama para Kaurava, segala pemerintah pun lenyap daripada ratapan.