Previous Verse
Next Verse

Shloka 41

द्रोणविक्रमदर्शनम् / The Display of Droṇa’s Onslaught and the Debate on Pāṇḍava Regrouping

शरौधिणीं धनु:स््रोतां बाहुपन्नगसंकुलाम्‌ । रणभूमिवहां तीव्रां कुरुसूजजयवाहिनीम्‌,उन शौर्य-सम्पन्न, सत्यवादी, विद्वान, बलवान्‌ और सत्यपराक्रमी महानुभाव द्रोणने उस युद्धस्थलमें रक्तकी भयंकर नदी बहा दी, जो प्रलयकालकी जलराशिके समान जान पड़ती थी। वह नदी भीरु पुरुषोंको भयभीत करनेवाली थी। उसमें कवच लहरें और ध्वजाएँ भँवरें थीं। वह मनुष्यरूपी तटोंको गिरा रही थी। हाथी और घोड़े उसके भीतर बड़े-बड़े ग्राहोंके समान थे। तलवारें मछलियाँ थीं। उसे पार करना अत्यन्त कठिन था। वीरोंकी हड्डियाँ बालू और कंकड़-सी जान पड़ती थीं। वह देखनेमें बड़ी भयानक थी। ढोल और नगाड़े उसके भीतर कछुए-से प्रतीत होते थे। ढाल और कवच उसमें डोंगियोंके समान तैर रहे थे। वह घोर नदी केशरूपी सेवार और घाससे युक्त थी। बाण ही उसके प्रवाह थे। धनुष स्रोतके समान प्रतीत होते थे। कटी हुई भुजाएँ पानीके सर्पोके समान वहाँ भरी हुई थीं। वह रणभूमिके भीतर तीव्र वेगसे प्रवाहित हो रही थी। कौरव और सूंजय दोनोंको वह नदी बहाये लिये जाती थी। मनुष्योंके मस्तक उसमें प्रस्तर-खण्डका भ्रम उत्पन्न करते थे। शक्तियाँ मीनके समान थीं। गदाएँ नाक थीं। उष्णीषवस्त्र (पगड़ी) फेनके तुल्य चमक रहे थे। बिखरी हुई आँतें सर्पाकार प्रतीत होती थीं। वीरोंका अपहरण करनेवाली वह उग्र नदी मांस तथा रक्तरूपी कीचड़से भरी थी। हाथी उसके भीतर ग्राह थे। ध्वजाएँ वृक्षके तुल्य थीं। वह नदी क्षत्रियोंको अपने भीतर डुबोनेवाली थी। वहाँ क्रूरता छा रही थी। शरीर (लाशें) ही उसमें उतरनेके लिये घाट थे। योद्धागण मगर-जैसे जान पड़ते थे। उसको पार करना बहुत कठिन था। वह नदी लोगोंको यमलोकमें ले जानेवाली थी। मांसाहारी जन्तु उसके आस- पास डेरा डाले हुए थे। वहाँ कुत्ते और सियारोंके झुंड जुटे हुए थे। उसके सब ओर महाभयंकर मांसभक्षी पिशाच निवास करते थे

śaraughiṇīṁ dhanuḥ-srotāṁ bāhu-pannaga-saṅkulām | raṇabhūmi-vahāṁ tīvrāṁ kuru-sūjaya-vāhinīm ||

Sañjaya berkata: Sungai itu beraruskan anak panah, beranak-sungai seperti busur, dan sesak dengan lengan yang terpenggal laksana ular air. Ia mengalir deras melintasi medan perang, menghanyutkan kedua-dua pihak—Kuru dan Sūjaya—sekali gus.

शरौधिणीम्a flood/stream of arrows
शरौधिणीम्:
Karma
TypeNoun
Rootशर-ओधि (शर + ओधि/ओघ)
FormFeminine, Accusative, Singular
धनुःbow
धनुः:
Karta
TypeNoun
Rootधनुस्
FormNeuter, Nominative, Singular
स्रोताम्stream/current
स्रोताम्:
Karma
TypeNoun
Rootस्रोतस्
FormNeuter, Accusative, Singular
बाहुarm
बाहु:
Karta
TypeNoun
Rootबाहु
FormMasculine, Nominative, Singular
पन्नगsnake/serpent
पन्नग:
Karta
TypeNoun
Rootपन्नग
FormMasculine, Nominative, Singular
संकुलाम्crowded/filled with
संकुलाम्:
Karma
TypeAdjective
Rootसंकुल
FormFeminine, Accusative, Singular
रणभूमिbattlefield
रणभूमि:
Adhikarana
TypeNoun
Rootरणभूमि
FormFeminine, Nominative, Singular
वहाम्carrying/flowing (bearing)
वहाम्:
Karma
TypeAdjective
Rootवह (धातु)
FormFeminine, Accusative, Singular, शतृ (present active participle)
तीव्राम्swift/violent/intense
तीव्राम्:
Karma
TypeAdjective
Rootतीव्र
FormFeminine, Accusative, Singular
कुरुKuru (the Kauravas)
कुरु:
Karta
TypeNoun
Rootकुरु
FormMasculine, Nominative, Singular
सूजयSūjaya (name/group; as in Kurus and Sūjayas)
सूजय:
Karta
TypeNoun
Rootसूजय
FormMasculine, Nominative, Singular
वाहिनीम्army/host; (here) a carrying stream
वाहिनीम्:
Karma
TypeNoun
Rootवाहिनी
FormFeminine, Accusative, Singular

संजय उवाच

S
Sañjaya
D
Droṇa
K
Kurus (Kaurava host)
S
Sūjayas
R
raṇabhūmi (battlefield)
B
bows (dhanuḥ)
A
arrows (śara)
S
severed arms (bāhu)
A
armor/cuirass (kavaca)
B
banners/flags (dhvajā)
E
elephants
H
horses
S
swords
S
spears (śakti)
M
maces (gadā)
D
drums/kettledrums
S
shields
T
turbans/headcloths (uṣṇīṣa)
Y
Yama (Yamaloka)
D
dogs
J
jackals
P
piśācas

Educational Q&A

The verse is not a doctrinal instruction but an ethical-literary warning: it forces the listener to confront the true cost of war. By turning the battlefield into a ‘river’ of blood and body-parts, it underscores impermanence, the inevitability of death, and the terrifying momentum of violence that sweeps away both sides—challenging any romanticization of kṣatriya glory.

Sañjaya reports to Dhṛtarāṣṭra that Droṇa’s fighting has made the battlefield resemble a catastrophic river. Using extended metaphor, he describes weapons, armor, animals, and corpses as features of a raging stream that carries away Kurus and their opponents, while scavengers and piśācas gather—signaling the battle’s peak brutality.