Adhyaya 157

Verse 1

नसजआा रत (0) आसजअन+- पञ्चपञ्चाशर्दाधिकशततमो< ध्याय: द्रणोचार्यद्वारा शिबिका वध तथा भीमसेनद्वारा घुस्से और थप्पड़से कलिंगराजकुमारका एवं ध्रुव

Dhṛtarāṣṭra berkata: “Apabila pahlawan yang tiada tertahan—Sūryajaya, yang kekuatannya tiada terukur—telah memasuki gelanggang perang, lalu kerana tidak sanggup menahan apa yang dilihatnya menjadi menyala oleh amarah, apakah sesungguhnya tekadmu pada saat itu?”

Verse 2

धृतराष्ट्रने पूछा--संजय! अमित तेजस्वी दुर्धर्ष वीर आचार्य द्रोणने जब रोष और अमर्षमें भरकर सूंजयोंकी सेनामें प्रवेश किया, उस समय तुमलोगोंकी मनोवृत्ति कैसी हुई? ।।

Dhṛtarāṣṭra berkata: “Sañjaya, apabila wira yang perkasa lagi tidak terkalahkan, Acharya Droṇa—dipenuhi murka dan maruah yang tercalar—telah memasuki bala tentera Yuyudhāna, bagaimanakah keadaan hati pihakmu ketika itu? Dan setelah menegur anakku Duryodhana, yang melanggar perintah para tua dan disiplin śāstra, apabila Droṇa yang berjiwa-kekuatan tidak terukur mara ke dalam barisan musuh—apakah tindakan Pārtha, Arjuna putera Kuntī, pada saat itu?”

Verse 3

निहते सैन्धवे वीरे भूरिश्रवसि चैव ह । यदाभ्यगान्महातेजा: पञ्चालानपराजित:

Dhṛtarāṣṭra berkata: “Apabila raja Sindhu yang gagah, Jayadratha, telah terbunuh, dan Bhūriśravas juga gugur—pada saat itu, ketika Droṇa yang tidak terkalahkan lagi berwibawa besar mara masuk ke barisan Pāñcāla—apakah tindakan yang Duryodhana anggap wajar bagi detik genting itu?”

Verse 4

किममन्यत दुर्थर्षे प्रविष्टे शत्रुतापने । दुर्योधनस्तु कि कृत्यं प्राप्तकालममन्यत

Dhṛtarāṣṭra berkata: “Apabila Droṇa yang tidak terkalahkan, penggentar musuh, telah memasuki pasukan Pāñcāla, apakah yang Duryodhana nilai sebagai tindakan yang wajar pada saat genting itu? Dan apakah pula keputusan Jayadratha, raja Sindhu, serta wira Bhūriśravas?”

Verse 5

के च तं वरदं वीरमन्वयुर्द्धिजसत्तमम्‌ | के चास्य पृष्ठतो5गच्छन्‌ वीरा: शूरस्य युध्यत:

Dhṛtarāṣṭra berkata: “Pahlawan manakah yang mengikuti wira pemberi anugerah itu, yang terunggul dalam kalangan dwija? Dan siapakah para gagah perkasa yang mara di belakangnya ketika sang wira yang perkasa itu bertempur?”

Verse 6

के पुरस्तादवर्तन्त निध्नन्तः शात्रवान्‌ रणे । मन्ये5हं पाण्डवान्‌ सर्वान्‌ भारद्वाजशरार्दितान्‌

Dhṛtarāṣṭra berkata: “Siapakah yang berada di barisan hadapan, menumbangkan musuh di medan perang? Aku menyangka semua Pāṇḍava telah ditimpa derita berat oleh anak panah putera Bhāradvāja.”

Verse 7

प्रविश्य स महेष्वास: पञठ्चालानरिमर्दन: । कथं नु पुरुषव्याप्र: पञ्चत्वमुपजग्मिवान्‌,शत्रुओंका मर्दन करनेवाले महाधनुर्धर पुरुषसिंह द्रोणाचार्य पांचालोंकी सेनामें प्रवेश करके कैसे मृत्युको प्राप्त हुए?

Dhṛtarāṣṭra berkata: “Drona, pemanah agung, penghancur musuh—harimau di antara manusia—setelah menerobos masuk ke dalam bala Pañcāla, bagaimana mungkin baginda menemui maut? Dengan putaran takdir dan tindak laku apakah seorang pejuang segagah itu sampai ke penghujungnya?”

Verse 8

सर्वेषु योधेषु च संगतेषु रात्रौ समेतेषु महारथेषु । संलोड्यमानेषु पृथग्बलेषु के वस्तदानीं मतिमन्‍त आसन्‌

Dhṛtarāṣṭra berkata: “Tatkala semua pejuang bertembung rapat, ketika malam menjelma dan para maharathi berhimpun, dan ketika bahagian-bahagian tentera yang terpisah dikocak hingga kacau-bilau—siapakah antara kamu pada saat itu masih mampu mengekalkan fikiran yang teguh dan tajam?”

Verse 9

हतांश्चैव विषक्तांश्व॒ पराभूतांश्व॒ शंससि । रथिनो विरथांश्वैव कृतान्‌ युद्धेषु मामकान्‌,तुम प्रत्येक युद्धमें मेरे रथियोंकों हताहत, पराजित तथा रथहीन हुआ बताते हो

Dhṛtarāṣṭra berkata: “Engkau terus melaporkan kepadaku bahawa para pahlawanku—yang dahulu megah sebagai pejuang berkereta—telah terbunuh, terperangkap dan tidak berdaya, ditewaskan, bahkan dilucutkan kereta perang mereka di medan laga.”

Verse 10

तेषां संलोड्यमानानां पाण्डवै्हतचेतसाम्‌ । अन्धे तमसि मग्नानामभवत्‌ का मतिस्तदा,जब पाण्डवोंने उन सबको मथकर अचेत कर दिया और वे घोर अन्धकारमें डूब गये, तब मेरे उन सैनिकोंने क्या विचार किया?

Dhṛtarāṣṭra berkata: “Tatkala orang-orangku dihumban ke dalam kekacauan oleh para Pāṇḍava, pancaindera mereka remuk, dan mereka tenggelam dalam kegelapan yang membutakan—apakah fikiran atau tekad yang timbul dalam diri mereka pada saat itu?”

Verse 11

प्रह्षटं श्वाप्युदग्रांश्व॒ संतुष्टाश्नैव पाण्डवान्‌ | शंससीहाप्रद्नषटंश्न विश्रष्टांश्षैव मामकान्‌

Dhṛtarāṣṭra berkata: “Engkau menyebut para Pāṇḍava gembira, bersemangat tinggi, dan puas sepenuhnya; sedangkan pihak anak-anakku engkau gambarkan tawar hati dan longgar. Mengapa demikian?”

Verse 12

संजय! तुम पाण्डवोंको तो हर्ष और उत्साहसे युक्त, आगे बढ़नेवाले और संतुष्ट बताते हो और मेरे सैनिकोंको दुःखी एवं युद्धसे विमुख बताया करते हो ।।

Dhṛtarāṣṭra berkata: “Sañjaya, engkau menggambarkan para Pāṇḍava dipenuhi sukacita dan semangat—maju ke hadapan dan berpuas hati—sedangkan tenteraku engkau lukiskan dukacita dan berpaling daripada perang. Maka bagaimana, pada waktu dan tempat itu, cahaya muncul pada malam hari di kalangan para Pārtha yang tidak lari? Dan bagaimana pula ada penerangan di pihak Kuru, wahai Sañjaya, putera sais kereta?”

Verse 13

संजय उवाच रात्रियुद्धे तदा राजन्‌ वर्तमाने सुदारुणे | द्रोणमभ्यद्रवन्‌ सर्वे पाण्डवा: सह सोमकै:

Sañjaya berkata: “Wahai Raja, ketika pertempuran malam yang amat dahsyat itu sedang berlangsung, semua Pāṇḍava bersama kaum Somaka mara serentak dan menyerbu Droṇācārya.”

Verse 14

ततो द्रोण: केकयांश्व धृष्टद्युम्नस्प चात्मजान्‌ | सम्प्रैषयत्‌ प्रेतलोक॑ सर्वानिषुभिराशुगै:

Kemudian Droṇa, dengan anak panah yang melayang pantas, menghantar semua kaum Kekaya dan juga putera-putera Dhṛṣṭadyumna ke alam para arwah.

Verse 15

तदनन्तर द्रोणाचार्यने केकयों और धृष्टद्युम्नके समस्त पुत्रोंको अपने शीघ्रगामी बाणोंद्वारा यमलोक भेज दिया ।। तस्य प्रमुखतो राजन्‌ येडवर्तन्त महारथा: । तान्‌ सर्वान्‌ प्रेषयामास पितृलोक॑ स भारत

Sañjaya berkata: Sesudah itu Droṇācārya, dengan anak-anak panahnya yang terbang pantas, menghantar kaum Kekaya dan semua putera Dhṛṣṭadyumna ke alam Yama. Wahai Raja, para maharathi yang mara tepat di hadapannya—kesemuanya dihantarnya ke Pitṛloka, dunia para leluhur.

Verse 16

भरतवंशी नरेश! जो-जो महारथी उनके सामने आये, उन सबको आचार्यने पितृलोकमें भेज दिया ।।

Sañjaya berkata: Wahai raja keturunan Bharata, sesiapa jua maharathi yang tampil di hadapannya, semuanya dihantar oleh Sang Guru, Droṇa, ke Pitṛloka—yakni ditewaskannya di medan perang. Ketika Droṇa, maharathi keturunan Bhāradvāja, sedang menghancurkan para wira musuh demikian rupa, Raja Śibi yang gagah, menyala oleh amarah, mara untuk menentangnya.

Verse 17

तमापततन्तं सम्प्रेक्ष्य पाण्डवानां महारथम्‌ | विव्याध दशभिर्बाणै: सर्वपारशवै: शितै:,पाण्डवपक्षके उन महारथी वीरको आते देख आचार्यने सम्पूर्णतः लोहेके बने हुए दस पैने बाणोंसे उन्हें घायल कर दिया

Sañjaya berkata: Melihat maharathi pihak Pāṇḍava itu menerjang, Ācārya pun memanahnya dengan sepuluh anak panah tajam, semuanya daripada besi, hingga melukainya.

Verse 18

तं शिबि: प्रतिविव्याध त्रिंशता निशितै: शरैः । सारथिं चास्य भल्लेन स्मयमानो न्‍न्यपातयत्‌,तब शिबिने तीस तीखे सायकोंसे बेधकर बदला चुकाया और मुसकराते हुए उन्होंने एक भल्लसे उनके सारथिको मार गिराया

Sañjaya berkata: Śibi membalas dengan tiga puluh anak panah tajam; dan sambil tersenyum, dia menjatuhkan sais lawannya dengan sebatang anak panah bhalla.

Verse 19

तस्य द्रोणो हयान्‌ हत्वा सारथिं च महात्मन: । अथास्य सशिरस्त्राणं शिर: कायादपाहरत्‌

Sañjaya berkata: Droṇa, setelah membunuh kuda-kuda dan sais bagi pahlawan mulia itu, kemudian memenggal kepalanya dari tubuh—bersama topi besinya sekali.

Verse 20

ततोअस्य सारथिं क्षिप्रमन्यं दुर्योधनो 5दिशत्‌ । स तेन संगृहीताश्वः पुनरभ्यद्रवद्‌ रिपून्‌

Sañjaya berkata: Maka Duryodhana segera melantik seorang sais yang lain untuknya. Setelah kuda-kudanya kembali dikawal dan dikendalikan oleh sais itu, dia pun sekali lagi menerjang ke arah musuh.

Verse 21

तत्पश्चात्‌ दुर्योधनने द्रोणाचार्यको शीघ्र ही दूसरा सारथि दे दिया। जब उस नये सारथिने उनके घोड़ोंकी बागडोर सँभाली, तब उन्होंने पुन: शत्रुओंपर धावा किया ।।

Sañjaya berkata: Selepas itu Duryodhana segera menyediakan Droṇācārya seorang sais yang lain. Apabila sais baharu itu menggenggam erat tali kekang dan menguasai kuda-kuda, Droṇa pun meluru lagi ke arah musuh. Di medan perang itu, putera raja Kaliṅga, mara bersama bala tentera Kaliṅga, menyerbu Bhīmasena—amarahnya menyala kerana Bhīma pernah membunuh ayahnya dahulu.

Verse 22

स भीम॑ पज्चभिर्विद्ध्वा पुनर्विव्याध सप्तभि: । विशोकं त्रिभिरानर्च्छद्‌ ध्वजमेकेन पत्त्रिणा

Sañjaya berkata: Dia mula-mula menikam Bhīma dengan lima anak panah, lalu melukainya lagi dengan tujuh yang lain. Kemudian dia mencederakan sais Bhīma, Viśoka, dengan tiga batang panah, dan dengan sebatang panah berbulu dia menebas panji pada kereta perang itu.

Verse 23

कलिड्लनां तु त॑ शूरं क्रुद्ध क़ुद्धो वृकोदर: । रथाद्‌ रथमभिद्रुत्य मुष्टिनाभिजघान ह,क्रोधमें भरे हुए कलिंग देशके उस शूरवीरको कुपित हुए भीमसेनने अपने रथसे उसके रथपर कूदकर मुक्केसे मारा

Sañjaya berkata: Vṛkodara (Bhīma), yang murka, menyerbu pahlawan Kaliṅga itu. Dia meluru dari keretanya ke kereta lawan dan menghentaknya dengan tumbukan penumbuk tangan.

Verse 24

तस्य मुष्टिहतस्याजी पाण्डवेन बलीयसा । सर्वाण्यस्थीनि सहसा प्रापतन्‌ वै पृथक्‌ पृथक्‌,युद्धस्थलमें बलवान पाण्डुपुत्रके मुक्केकी मार खाकर कलिंगराजकी सारी हड्डियाँ सहसा चूर-चूर हो पृथक्‌-पृथक्‌ गिर गयीं

Sañjaya berkata: Di medan tempur, dipukul oleh tumbukan Pāṇḍava yang perkasa, segala tulangnya hancur seketika lalu berjatuhan berasingan, berkeping-keping.

Verse 25

तं कर्णो भ्रातरश्चास्य नामृष्यन्त परंतप । ते भीमसेन नाराचैर्जघ्नुराशीविषोपमै:

Sañjaya berkata: Karṇa dan saudara-saudaranya tidak dapat menahan perbuatan itu. Wahai pembakar musuh, mereka menimpa Bhīmasena dengan anak panah nārāca, laksana ular berbisa.

Verse 26

परंतप! कर्ण और उसके भाई भीमसेनके इस पराक्रमको सहन न कर सके। उन्होंने विषधर सर्पोंके समान विषैले नाराचोंद्वारा भीमसेनको गहरी चोट पहुँचायी ।।

Sañjaya berkata: Wahai pembakar musuh, Karṇa dan saudara-saudaranya tidak dapat menahan keperkasaan Bhīmasena. Mereka melukainya parah dengan anak panah nārāca yang berbisa, laksana ular berbisa. Kemudian Bhīma meninggalkan rata musuh itu lalu melompat ke atas rata Dhruva. Dhruva menurunkan hujan panah tanpa henti, namun Bhīmasena menumbangkannya dengan satu tumbukan penumbuk tangan.

Verse 27

स तथा पाण्डुपुत्रेण बलिनाभिहतो5पतत्‌ | त॑ निहत्य महाराज भीमसेनो महाबल:

Sañjaya berkata: Dipukul demikian oleh putera Pāṇḍu yang perkasa, dia pun rebah. Wahai Raja, setelah membunuhnya, Bhīmasena yang amat gagah berdiri sebagai pemenang.

Verse 28

जयरातमथाक्षिप्य नदन्‌ सब्येन पाणिना

Sañjaya berkata: Kemudian dia menangkap Jayadratha, mengaum lantang sambil mengangkat tangan kirinya.

Verse 29

कर्णस्तु पाण्डवे शक्ति काज्चनीं समवासृजत्‌

Sañjaya berkata: Karṇa kemudian melontarkan senjata lembing śakti yang keemasan ke arah Pāṇḍava.

Verse 30

कणयिव च दुर्धर्षश्रिक्षेपाजौ वृकोदर:

Sañjaya berkata: Lalu Vṛkodara (Bhīma), di tengah kancah pertempuran, menjadi laksana api yang menyala—tidak tertahan dan tidak terdaya ditangkis—melontarkan senjatanya dengan kilau garang, menjelmakan daya gerak dahsyat amarah yang benar di medan perang.

Verse 31

एतत्‌ कृत्वा महत्‌ कर्म रणे5द्भुतपराक्रम:

Sañjaya berkata: Setelah menunaikan perbuatan besar itu di medan laga—memperlihatkan keberanian yang menakjubkan—(pahlawan itu) tampil menonjol dengan keperkasaan luar biasa, menandai saat yang menentukan dalam gelora kekerasan perang yang kian memuncak.

Verse 32

तमायान्तं जिघांसन्तं भीम॑ क्रुद्धमिवान्तकम्‌

Sañjaya berkata: Wahai tuan manusia! Melihat Bhīmasena yang berlengan perkasa mara dengan niat membunuh—murka seperti Antaka, seperti Yama sendiri yang dipenuhi amarah—putera-putera tuanku, para maharathi, menahannya dengan menutupi dirinya dengan hujan anak panah yang amat lebat.

Verse 33

न्यवारयन्‌ महाबाहुं तव पुत्रा विशाम्पते । महता शरवर्षेण च्छादयन्तो महारथा:

Sañjaya berkata: Wahai tuan rakyat, wahai penguasa manusia—putera-puteramu, para maharathi, menahan Bhīmasena yang berlengan perkasa. Melihatnya mara seperti Yama sendiri, dipenuhi amarah dan niat menumpaskan musuh, mereka menutupinya dengan hujan anak panah yang dahsyat lalu mengekangnya.

Verse 34

दुर्मदस्य ततो भीम: प्रहसन्निव संयुगे । सारथिं च हयांश्वैव शरैनिन्ये यमक्षयम्‌,तब युद्धस्थलमें हँसते हुए-से भीमसेनने दुर्मदके सारथि और घोड़ोंको अपने बाणोंसे मारकर यमलोक पहुँचा दिया

Sañjaya berkata: Kemudian Bhīma, seolah-olah tertawa di tengah pertempuran, menewaskan sais dan kuda-kuda Durmada dengan anak panahnya, menghantar mereka ke alam Yama.

Verse 35

दुर्मदस्तु ततो यान॑ दुष्कर्णस्यावचक्रमे । तावेकरथमारूढौ भ्रातरौ परतापनौ

Sañjaya berkata: Maka Durmada pun menaiki kereta perang Duṣkarṇa. Dua bersaudara itu—yang membakar hati musuh—berada di atas satu kereta yang sama, lalu menerjang ke arah Bhīmasena di ambang pertempuran, laksana Varuṇa dan Mitra dahulu menyerbu raksasa Tāraka.

Verse 36

संग्रामशिरसो मध्ये भीम॑ द्वावप्यधावताम्‌ | यथाम्बुपतिमित्रौ हि तारकं दैत्यसत्तमम्‌

Sañjaya berkata: Di tengah-tengah barisan hadapan pertempuran, kedua-duanya menyerbu Bhīma. Ia bagaikan Varuṇa dan Mitra bersama-sama menyerang Tāraka, yang terunggul antara kaum Dānava.

Verse 37

ततस्तु दुर्मदश्चैव दुष्कर्णश्व॒ तवात्मजौ | रथमेकं समारुह[ भीम॑ बाणैरविध्यताम्‌,तत्पश्चात्‌ आपके पुत्र दुर्मद (दुर्धर्ष) और दुष्कर्ण एक ही रथपर बैठकर भीमसेनको बाणोंसे घायल करने लगे

Sañjaya berkata: Kemudian dua puteramu, Durmada dan Duṣkarṇa, menaiki satu kereta perang bersama-sama, lalu mula menikam Bhīmasena dengan hujan anak panah.

Verse 38

तत: कर्णस्य मिषतो द्रौणेर्दुयोधनस्य च । कृपस्य सोमदत्तस्य बाह्लीकस्य च पाण्डव:

Sañjaya berkata: Kemudian, di hadapan Karṇa, Aśvatthāmā putera Droṇa, Duryodhana, Kṛpa, Somadatta dan Bāhlīka yang menyaksikan, Bhīma sang Pāṇḍava—penunduk musuh—menjatuhkan kereta perang Durmada dan Duṣkarṇa hingga tenggelam ke dalam bumi.

Verse 39

दुर्मदस्य च वीरस्य दुष्कर्णस्य च तं रथम्‌ । पादप्रहारेण धरां प्रावेशयदरिंदम:

Sañjaya berkata: Bhīma sang Pāṇḍava—penunduk musuh—menendang dengan kakinya lalu memaksa kereta perang pahlawan Durmada dan Duṣkarṇa tenggelam ke dalam bumi.

Verse 40

तत: सुतौ ते बलिनौ शूरौ दुष्कर्णदुर्मदौ । मुष्टिना55हत्य संक्रुद्धों ममर्द च ननर्द च

Sanjaya berkata: Kemudian dua orang puteramu—perkasa dan gagah, Dushkarna dan Durmada—ditumbangkan oleh Bhimasena dengan tumbukan penumbuknya. Dalam amarah yang menyala, dia meremukkan mereka, lalu mengaum lantang, menzahirkan tekadnya yang garang di tengah keadilan medan perang yang kejam.

Verse 41

ततो हाहाकृते सैन्ये दृष्टवा भीम॑ नृपाउब्रुवन्‌ रुद्रोडयं भीमरूपेण धार्तराष्ट्रेषु युध्यति

Kemudian, ketika bala tentera meledak dengan jerit cemas, para raja yang melihat Bhima berseru: “Inilah Rudra sendiri—mengambil rupa yang menggerunkan sebagai Bhima—berperang melawan putera-putera Dhritarashtra.”

Verse 42

एवमुक्त्वा पलायन्ते सर्वे भारत पार्थिवा: । विसंज्ञा वाहयन्‌ वाहान्‌ न च द्वौ सह धावत:

Sanjaya berkata: “Setelah berkata demikian, semua raja dalam pasukan Bhārata pun melarikan diri. Dalam keadaan terpinga-pinga mereka memacu kuda, dan panik sedemikian rupa sehingga tidak pun dua orang berlari bersama.”

Verse 43

भारत! ऐसा कहकर सब राजा अचेत होकर अपने वाहनोंको हाँकते हुए रणभूमिसे पलायन करने लगे। उस समय दो व्यक्ति एक साथ नहीं भागते थे ।।

Kemudian, ketika bala tentera digoncang hebat dan permulaan malam mulai turun, Bhima—yang digelar Vakodara, berdaya besar dengan mata laksana teratai yang mekar—dihormati tinggi oleh raja-raja unggul. Dan pahlawan perkasa itu pula menunaikan penghormatan yang wajar kepada Raja Yudhishthira.

Verse 44

ततो यमौ द्रुपदविराटकेकया युधिष्ठिरश्नापि परां मुर्दे ययु: । वृकोदरं भृशमनुपूजयंश्न ते यथान्धके प्रतिनिहते हर॑ सुरा:

Sanjaya berkata: Kemudian saudara kembar (Nakula dan Sahadeva), bersama Drupada, Virāṭa, para putera Kekaya, dan Yudhishthira, dipenuhi kegembiraan yang tertinggi. Mereka memuji serta memuliakan Vṛkodara (Bhima) dengan besar, sebagaimana para dewa, setelah Andhaka ditewaskan, menyanjung dan menyembah Hara (Śiva).

Verse 45

ततः सुतास्ते वरुणात्मजोपमा रुषान्विता: सह गुरुणा महात्मना । वृकोदरं सरथपदातिकुणञ्जरा युयुत्सवो भूशमभिपर्यवारयन्‌

Sañjaya berkata: Kemudian putera-putera tuanku—perkasa laksana putera Varuṇa—dipenuhi amarah dan dahaga bertempur, mara bersama Guru yang berhati agung, Droṇa, dengan membawa kereta perang, infantri, dan gajah; lalu dengan serbuan pantas mereka mengepung Bhīmasena dari segala penjuru.

Verse 46

(ततो यमौ द्रुपदसुता: ससैनिका युधिष्ठिरद्रुपदविराटसात्वता: । घटोत्कचो जयविजयोौ द्रुमो वृकः ससृञ्जयास्तव तनयानवारयन्‌ ।।

Sañjaya berkata: Maka kedua putera kembar Mādrī (Nakula dan Sahadeva), putera-putera Drupada bersama bala mereka, dan juga Yudhiṣṭhira, Drupada, Virāṭa, Sātyaki, Ghaṭotkaca, Jaya, Vijaya, Druma, Vṛka serta para pahlawan Śṛñjaya menahan putera-putera tuanku dan menghalang mereka daripada mara. Lalu, tatkala senja menebal bagaikan gumpalan kegelapan, tercetuslah pertempuran yang amat dahsyat dan menakutkan—begitu ganas hingga menggembirakan serigala, burung hering dan gagak—suatu pertembungan menakjubkan antara wira-wira berhati agung.

Verse 66

शिशिरे कम्पमाना वै कृशा गाव इव प्रभो । रणभूमिमें शत्रुओंका संहार करते हुए कौन-कौन-से वीर आचार्यके आगे खड़े थे। प्रभो! मैं तो समझता हूँ

Dhṛtarāṣṭra berkata: “Wahai tuan, seperti lembu kurus menggigil pada musim dingin, siapakah para wira yang berdiri di hadapan Sang Guru (Droṇa) ketika baginda membantai musuh di medan perang? Pada sangkaanku, diseksa oleh anak panah Droṇācārya, semua Pāṇḍava tentu menggigil hebat—seperti ternakan yang kurus dalam musim sejuk.”

Verse 154

इस प्रकार श्रीमह्ाभारत द्रोणपर्वके अन्तर्गत घटोत्कचवधपर्वमें रात्रियुद्धविषयक एक सौ चौवनवाँ अध्याय पूरा हुआ

Sañjaya berkata: Demikianlah berakhir bab ke-seratus lima puluh empat, mengenai pertempuran malam, dalam bahagian pembunuhan Ghaṭotkaca, yang termasuk dalam Droṇa Parva di dalam Śrī Mahābhārata yang mulia.

Verse 155

इति श्रीमहा भारते द्रोणपर्वणि घटोत्कचवधपर्वणि रात्रियुद्धे भीमपराक्रमे पडञ्चपञ्चाशदधिकशततमोड< ध्याय:

Sañjaya berkata: Demikianlah, dalam Mahābhārata yang dimuliakan, dalam Droṇa Parva, dalam bahagian mengenai pembunuhan Ghaṭotkaca, dalam peristiwa pertempuran malam, bab ke-seratus lima puluh lima—yang menghuraikan keperkasaan Bhīma—telah berakhir.

Verse 273

जयरातरथं प्राप्य मुहु: सिंह इवानदत्‌ । बलवान पाण्डुपुत्रके मुक्केकी चोट लगते ही वह धराशायी हो गया। महाराज! ध्रुवको मारकर महाबली भीमसेन जयरातके रथपर जा पहुँचे और बारंबार सिंहनाद करने लगे

Sañjaya berkata: Setelah sampai ke kereta perang Jayarāta, putera Pāṇḍu yang perkasa mengaum berulang-ulang seperti singa. Dalam arus pertempuran, sesudah menumbangkan Dhruva, Bhīmasena mara ke hadapan hingga ke barisan terdepan musuh, mengisytiharkan tekad tanpa gentar dan kehendak Pandava yang tidak tergoyahkan di tengah tuntutan perang yang berlandaskan dharma.

Verse 283

तलेन नाशयामास कर्णस्यैवाग्रत: स्थित: । गर्जना करते हुए ही उन्होंने बायें हाथसे जयरातको झटका देकर उसे थप्पड़से मार डाला। फिर वे कर्णके ही सामने जाकर खड़े हो गये

Sañjaya berkata: Berdiri tepat di hadapan Karṇa, dia menewaskan Jayadratha dengan satu hentakan tapak tangan. Sambil mengaum, dia menyambar Jayadratha dengan tangan kiri, menghenyaknya, lalu membunuhnya dengan satu tamparan; kemudian dia sengaja melangkah ke hadapan dan berdiri lagi betul-betul di hadapan Karṇa. Peristiwa itu menonjolkan keadilan medan perang yang serba segera—pantas, terbuka, dan bertujuan mematahkan semangat musuh sama seperti mematahkan tubuhnya.

Verse 296

यतस्तामेव जग्राह प्रहसन्‌ पाण्डुनन्दन: । तब कर्णने पाण्डुनन्द्न भीमपर सोनेकी बनी हुई शक्तिका प्रहार किया; परंतु पाण्डुनन्दन भीमने हँसते हुए ही उसे हाथसे पकड़ लिया

Sañjaya berkata: Ketika Karṇa melontar śakti—lembing sakti yang ditempa daripada emas—ke arah Bhīma, putera Pāṇḍu itu, Bhīma, tanpa gentar malah tersenyum, menangkap senjata itu dengan tangannya. Saat itu menegaskan tekad tidak berbelah bahagi dan penguasaan diri di tengah kekacauan perang, ketika ketenangan dan kekuatan menjadi kebajikan yang menentukan.

Verse 303

तामापतन्तीं चिच्छेद शकुनिस्तैलपायिना । दुर्धष वीर वृकोदरने उस युद्धस्थलमें कर्णपर ही वह शक्ति चला दी; परंतु शकुनिने कर्णपर आती हुई शक्तिको तेल पीनेवाले बाणसे काट डाला

Sañjaya berkata: Ketika senjata itu meluru, Śakuni memotongnya dengan anak panah bernama ‘Tailapāyin’ (Si Peminum Minyak). Dalam hiruk-pikuk pertempuran, wira sukar ditandingi Vṛkodara telah melancarkan śakti itu tepat ke arah Karṇa; namun Śakuni, dengan campur tangan yang pantas dan penuh perhitungan, menetak putus śakti yang datang sebelum sempat mengenai sasaran. Episod ini menegaskan bahawa dalam perang, keberanian berdepan sering disekat oleh helah dan sokongan tepat pada waktunya—meningkatkan ketegangan etika antara valor yang terus terang dan taktik perlindungan yang kadang-kadang oportunis.

Verse 313

पुन: स्वरथमास्थाय दुद्राव तव वाहिनीम्‌ । अद्भुत पराक्रमी भीमसेन रणभूमिमें यह महान्‌ पराक्रम करके पुनः अपने रथपर आ बैठे और आपकी सेनाको खदेड़ने लगे

Sañjaya berkata: Naik semula ke kereta perangnya, Bhīmasena—yang luar biasa gagah—menerjang tentera tuanku. Setelah melakukan keperkasaan besar itu di medan laga, dia kembali ke keretanya dan mula menghalau pasukan tuanku, memecah-belahkan mereka dengan serangan yang diperbaharui.