Adhyaya 1

Verse 1

नारायणं नमस्कृत्य नरं चैव नरोत्तमम्‌ | देवीं सरस्वतीं व्यासं ततो जयमुदीरयेत्‌ ।।

Setelah menundukkan diri memberi sembah kepada Nārāyaṇa, dan juga kepada Nara—yang terbaik antara manusia—bersama dewi Sarasvatī dan Vyāsa, maka hendaklah dibacakan ‘Jaya’ (Mahābhārata). Rangkap ini membingkai penceritaan epik sebagai amalan yang berdisiplin dan penuh takzim: ilmu (Sarasvatī), kepengarangan serta pewarisan (Vyāsa), dan paksi ketuhanan–kemanusiaan dharma (Nārāyaṇa–Nara) diseru, agar kisah perang dan pertentangan moral berlangsung di bawah bimbingan kebenaran, tutur kata yang benar, dan kejernihan etika.

Verse 2

धृतराष्ट्रस्ततो राजा शोकव्याकुललोचन: । किमचेष्टत विप्रर्षे हते पितरि वीर्यवान्‌

Janamejaya berkata: “Kemudian Raja Dhṛtarāṣṭra, matanya kabur dan resah oleh dukacita—wahai yang terbaik antara brahmarṣi—apakah yang dilakukan oleh sang perkasa itu ketika tokoh bapa-utama baginya (Bhīṣma) telah gugur?”

Verse 3

तस्य पुत्रो हि भगवन्‌ भीष्मद्रोणमुखै रथै: । पराजित्य महेष्वासान्‌ पाण्डवान्‌ राज्यमिच्छति

Janamejaya berkata: “Wahai tuan yang mulia, puteranya Duryodhana—bersandar pada para pahlawan kereta perang yang dipimpin Bhīṣma dan Droṇa—berhasrat menewaskan para pemanah agung, Pāṇḍava, lalu merampas kerajaan untuk dirinya sendiri.”

Verse 4

तस्मिन्‌ हते तु भगवन्‌ केतौ सर्वधनुष्मताम्‌ | यदचेष्टत कौरव्यस्तन्मे ब्रूहि तपोधन

“Wahai tuan yang mulia, apabila Bhīṣma—laksana panji segala pemanah unggul—telah gugur, apakah usaha yang dilakukan Duryodhana dari keturunan Kuru? Beritahulah aku, wahai pertapa yang kaya dengan tapa.”

Verse 5

वैशम्पायन उवाच निहतं पितरं श्रुत्वा धृतराष्ट्री जनाधिप: । लेभे न शान्तिं कौरव्यश्चिन्ताशोकपरायण:

Vaiśampāyana berkata: “Wahai Janamejaya, mendengar bahawa bapa-utama itu telah terbunuh, Dhṛtarāṣṭra—raja Kuru—tenggelam dalam resah fikiran dan dukacita. Dia tidak memperoleh ketenteraman walau sesaat.”

Verse 6

तस्य चिन्तयतो दुःखमनिशं पार्थिवस्य तत्‌ | आजगाम विशुद्धात्मा पुनर्गावल्‍गणिस्तदा

Tatkala raja itu terus-menerus merenungi dukacita itu tanpa henti, pada saat itulah Sañjaya—putera Gāvalgaṇa, berhati suci—datang kepadanya sekali lagi.

Verse 7

शिबिरात्‌ संजयं प्राप्त निशि नागाह्यं पुरम्‌ आम्बिकेयो महाराज धृतराष्ट्रोडन्वपृच्छत,महाराज! रातके समय कुरुक्षेत्रके शिविरसे हस्तिनापुरमें आये हुए संजयसे अम्बिकानन्दन धृतराष्ट्रने वहाँका समाचार पूछा

Vaiśampāyana berkata: Apabila Sañjaya tiba pada waktu malam dari perkemahan di Kurukṣetra ke kota bernama Nāgāhvaya (Hastināpura), Raja Dhṛtarāṣṭra, putera Ambikā, menyoalnya tentang khabar apa yang telah berlaku di sana.

Verse 8

श्रुत्वा भीष्मस्य निधनमप्रहृष्टमना भूशम्‌ । पुत्राणां जयमाकाड्क्षन्‌ विललापातुरों यथा

Mendengar kematian Bhīṣma, hati raja tenggelam; ia amat muram dan tiada bersukacita. Namun masih mendambakan kemenangan bagi putera-puteranya, ia meratap lantang—seperti orang yang ditimpa derita.

Verse 9

भीष्मकी मृत्युका वृत्तान्त सुनकर उनका मन सर्वथा अप्रसन्न एवं उत्साहशून्य हो गया था। वे अपने पुत्रोंकी विजय चाहते हुए आतुरकी भाँति विलाप कर रहे थे ।।

Dhṛtarāṣṭra berkata: “Wahai Sañjaya, setelah meratapi dengan amat dalam Bhīṣma yang berhati agung dan berkeperkasaan menggerunkan, apakah yang dilakukan oleh kaum Kuru—yang digerakkan oleh Kala (Waktu)—seterusnya?”

Verse 10

कि नु स्वित्‌ कुरवो5कार्षु्निमग्ना: शोकसागरे,उन दुर्धर्ष वीर महात्मा भीष्मके मारे जानेपर तो समस्त कुरुवंशी शोकके समुद्रमें डूब गये होंगे; फिर उन्होंने कौन-सा कार्य किया?

Vaiśampāyana berkata: “Apabila wira yang tidak dapat ditundukkan, Bhīṣma yang berhati agung, telah gugur, keturunan Kuru tentu tenggelam dalam lautan dukacita. Dalam keadaan duka yang melimpah itu, apakah haluan tindakan yang mereka ambil?”

Verse 11

तदुदीर्ण महत्‌ सैन्यं त्रैलोक्यस्यापि संजय । भयमुत्पादयेत्‌ तीव्रं पाण्डवानां महात्मनाम्‌,संजय! महात्मा पाण्डवोंकी वह विशाल एवं प्रचण्ड सेना तो तीनों लोकोंके हृदयमें तीव्र भय उत्पन्न कर सकती है

Vaiśampāyana berkata: “Wahai Sañjaya, bala tentera yang maha besar itu, apabila telah dibangkitkan, mampu menimbulkan ketakutan yang dahsyat bahkan di tiga alam—apatah lagi di hati para Pāṇḍava yang berjiwa luhur.”

Verse 12

को हि दौर्योधने सैन्ये पुमानासीन्महारथ: । य॑ं प्राप्प समरे वीरा न त्रस्यन्ति महाभये

Vaiśampāyana berkata: “Sesungguhnya, dalam bala tentera Duryodhana, siapakah pahlawan maharathi itu—yang apabila para pejuang Kaurava berlindung padanya, mereka tidak menggigil di medan perang walau di tengah kengerian besar peperangan?”

Verse 13

देवव्रते तु निहते कुरूणामृषभे तदा । किमकार्षु्नुपतयस्तन्ममाचक्ष्व संजय

Vaiśampāyana berkata: “Apabila Devavrata—Bhīṣma, banteng di antara kaum Kuru—telah gugur, apakah yang dilakukan para raja ketika itu? Ceritakan kepadaku, wahai Sañjaya.”

Verse 14

संजय! कुरुश्रेष्ठ देवव्रतके मारे जानेपर उस समय सब राजाओंने कौन-सा कार्य किया? यह मुझे बताओ ।।

Sañjaya berkata: “Wahai Raja, dengarlah dengan tumpuan hati akan kata-kataku. Aku akan menceritakan apa yang dilakukan putera-puteramu ketika Devavrata (Bhīṣma) telah gugur di medan perang.”

Verse 15

निहते तु तदा भीष्म॑ राजन्‌ सत्यपराक्रमे । तावका: पाण्डवेयाश्र प्राध्यायन्त पृथक्‌ पृथक्‌,राजन! जब सत्यपराक्रमी भीष्म मार दिये गये, उस समय आपके पुत्र और पाण्डव अलग-अलग चिन्ता करने लगे

Sañjaya berkata: “Wahai Raja, apabila Bhīṣma—yang keberaniannya setia pada sumpah kebenaran—telah gugur, maka putera-puteramu dan putera-putera Pāṇḍu, masing-masing, mula berfikir dan bermusyawarah secara tersendiri.”

Verse 16

विस्मिताश्र प्रद्ष्टाश्न क्षत्रधर्म निशम्य ते । स्वधर्म निन्दमानास्ते प्रणिपत्य महात्मने

Sañjaya berkata: Mendengar tentang tata-dharma para kesatria (kṣatriya-dharma), mereka terpegun dan dipenuhi sukacita. Namun, sambil mencela kewajipan mereka sendiri yang keras, mereka menunduk memberi hormat kepada Bhīṣma yang berhati agung—singa di antara manusia—memuliakannya, walaupun tuntutan kṣatriya-dharma tetap memaksa mereka meneruskan perang.

Verse 17

शयनं कल्पयामासुर्भीष्मायामितकर्मणे | सोपधान नरव्याप्र शरै: संनतपर्वभि:

Sañjaya berkata: Untuk Bhīṣma yang amal-perbuatannya tiada bertepi, mereka menyediakan sebuah pembaringan—lengkap dengan bantal, wahai harimau di antara manusia—dibentuk daripada anak panah yang sendinya dibengkokkan. Pemandangan itu menegaskan etika perang yang getir: di tengah keganasan yang tidak henti, para kesatria tetap mengakui martabat Bhīṣma dan berusaha memuliakannya dengan penjagaan terbaik yang mampu diberikan di medan laga.

Verse 18

विधाय रक्षां भीष्माय समाभाष्य परस्परम्‌ | अनुमान्य च गाड़ेयं कृत्वा चापि प्रदक्षिणम्‌

Sañjaya berkata: Setelah mengatur perlindungan bagi Bhīṣma dan berbicara sesama mereka, mereka memohon perkenan Gāṅgeya (Devavrata) lalu mengelilinginya (pradakṣiṇa) sebagai tanda hormat. Kemudian, bersatu kembali, para kṣatriya itu—didorong oleh Kāla (Waktu/takdir) dan bermata merah kerana amarah—keluar sekali lagi menuju pertempuran.

Verse 19

क्रोधसंरक्तनयना: समवेत्य परस्परम्‌ । पुनर्युद्धाय निर्जग्मु: क्षत्रिया: कालचोदिता:

Sañjaya berkata: Dengan mata merah kerana amarah, para pahlawan kṣatriya berhimpun dan bermusyawarah sesama mereka; kemudian, seolah-olah didorong oleh Kāla (Waktu/takdir), mereka berangkat sekali lagi menuju perang. Rangkap ini menegaskan bahawa amarah dan tekanan kāla yang tidak terelakkan mengheret bahkan orang yang sempat berunding kembali ke dalam putaran keganasan.

Verse 20

ततस्तूर्यनिनादैश्व॒ भेरीणां निनदेन च । तावकानामनीकानि परेषां च विनिर्ययु:,तदनन्तर बाजोंकी ध्वनि और नगाड़ोंकी गड़गड़ाहटके साथ आपकी तथा पाण्डवोंकी भी सेनाएँ युद्धके लिये निकलीं

Kemudian, di tengah deru sangkakala dan dentuman gendang besar yang menggelegar, barisan tempur pasukan tuanku dan pasukan pihak lawan pun bergerak keluar—kedua-dua bala tentera melangkah ke dalam kerja perang yang ditentukan takdir, tempat kewajipan, cita-cita, dan akibat bakal diuji.

Verse 21

राजेन्द्र! जिस समय गंगानन्दन भीष्म रथसे गिरे थे

Sañjaya berkata: Wahai raja, ketika Bhishma, putera Sungai Gangga, gugur dari keretanya, matahari telah pun terbenam di ufuk barat. Walaupun Bhishma yang berhati luhur menasihati semua agar menghentikan pertempuran dan mengucapkan kata-kata demi kebaikan mereka, namun Kala (Waktu) telah merampas daya pertimbangan mereka. Para Kshatriya terunggul dari keturunan Bharata itu mengabaikan nasihatnya yang bermanfaat, lalu dikuasai amarah dan dendam, segera meluru ke medan perang dengan senjata di tangan.

Verse 22

अनादृत्य वच: पथ्यं गाड़ेयस्य महात्मन: । निर्ययुर्भरतश्रेष्ठा: शस्त्राण्यादाय सत्वरा:

Sañjaya berkata: Dengan mengabaikan nasihat yang baik lagi bermanfaat daripada insan berhati agung, keturunan Gādī itu, para terunggul dalam kalangan Bharata segera bergegas keluar sambil mengangkat senjata. Dari sudut dharma, bait ini menegaskan bahawa apabila nafsu dan tekanan Kala (Waktu) menggelapkan pertimbangan, nasihat baik daripada seorang tua yang mulia pun diketepikan, lalu keganasan dipilih menggantikan pengekangan diri.

Verse 23

व्यावृत्तेडर्यम्णि राजेन्द्र पतिते जाह्नवीसुते । अमर्षवशमापन्ना: कालोपहतचेतस:

Sañjaya berkata: Wahai raja, ketika hari telah beralih dan putera Jāhnavī (Bhishma) telah gugur, kaum Kaurava dikuasai amarah, dan fikiran mereka dipukul jatuh oleh kuasa Kala (Waktu). Oleh delusi yang timbul daripada haluan puteramu, serta oleh terbunuhnya keturunan Śāntanu itu, mereka seakan-akan disapu masuk ke dalam genggaman Maut, meskipun berhimpun bersama semua raja sekutu.

Verse 24

अजावय इवागोपा बने श्वापदसंकुले । भृशमुद्विग्नमनसो हीना देवव्रतेन ते

Sañjaya berkata: Seperti kambing dan biri-biri yang ditinggalkan tanpa gembala di rimba yang penuh pemangsa, demikianlah putera-puteramu dan bala tentera mereka—kehilangan Devavrata (Bhishma)—menjadi sangat gundah di dalam hati.

Verse 25

पतिते भरतश्रेष्ठे बभूव कुरुवाहिनी । द्यौरिवापेतनक्षत्रा हीनं खमिव वायुना

Sañjaya berkata: Apabila Bhishma—yang terunggul dalam kalangan Bharata—gugur, bala tentera Kuru menjadi goncang dan pudar seri. Ia bagaikan langit tanpa bintang, bagaikan angkasa yang kosong daripada angin: tanpa pemimpin, lesu semangat, dan tidak mampu bertindak dengan kekuatan seperti dahulu.

Verse 26

विपन्नसस्थेव मही वाक्‌ चैवासंस्कृता तथा । आसुरीव यथा सेना निगृहीते नृूपे बलौ

Sañjaya berkata: Tatkala Bhīṣma—permata mahkota kaum Bharata—rebah ke bumi, bala tentera Kaurava menjadi gementar, tidak berdaya, dan hilang seri: laksana tanah yang musnah tanamannya, laksana tutur kata yang tidak diperkemas, dan laksana angkatan Asura ketika raja mereka, Bali, telah ditundukkan—tanpa pemimpin dan tergoncang.

Verse 27

विधवेव वरारोहा शुष्कतोयेव निम्नगा । वृकैरिव वने रुद्धा पृषती हतयूथपा

Sañjaya berkata: Ia tampak seperti wanita jelita yang menjadi balu, kehilangan suami; seperti sungai yang kering airnya; seperti seekor rusa betina yang terkepung serigala di rimba, setelah ketua kawanannya terbunuh.

Verse 28

शरभाहतसिंहेव महती गिरिकन्दरा । भारती भरतश्रेष्ठे पतिते जाह्नवीसुते

Sañjaya berkata: Apabila yang terbaik antara kaum Bharata—putera Jāhnavī (Gaṅgā)—rebah, bala Bhārata yang besar itu runtuh, laksana gua gunung yang luas apabila singa yang mendiami di dalamnya ditumpaskan oleh śarabha.

Verse 29

गंगानन्दन भरतश्रेष्ठ भीष्मके धराशायी होनेपर भरत-वंशियोंकी सेना विधवा सुन्दरीके समान

Sañjaya berkata: Wahai yang terbaik antara kaum Bharata, apabila Bhīṣma, putera Gaṅgā, rebah ke bumi, bala Kuru tampak ketakutan, tergoncang, dan hilang seri—seperti wanita jelita yang tiba-tiba menjadi balu; seperti sungai yang kering airnya; seperti rusa bertompok yang terkepung serigala di rimba setelah ketua kawanannya terbunuh; dan seperti gua besar apabila singa yang mendiami di dalamnya dibunuh oleh śarabha. Diseksa oleh para wira Pāṇḍava yang gagah—yang tidak pernah tersasar sasarannya—tentera tuanku terperangkap dalam bencana besar, laksana kapal di lautan luas yang dipukul angin ganas dari segala arah hingga remuk dan pincang.

Verse 30

सा तदा55सीद्‌ भशं सेना व्याकुलाश्चरथद्विपा । विपन्नभूयिष्ठनरा कृपणा ध्वस्तमानसा

Sañjaya berkata: Pada ketika itu tentera tuanku menjadi kacau-bilau sepenuhnya; kereta perang dan gajah-gajahnya panik. Kebanyakan pahlawannya telah gugur, dan bala tentera itu—keberaniannya hancur, fikirannya tergoncang—jatuh ke dalam keadaan yang amat menyedihkan.

Verse 31

तस्यां त्रस्ता नृपतयः सैनिकाश्न पृथग्विधा: । पाताल इव मज्जन्तो हीना देवव्रतेन ते,उस सेनाके भिन्न-भिन्न सैनिक, नरेशगण अत्यन्त भयभीत हो देवव्रत भीष्मके बिना मानो पातालमें डूब रहे थे

Sañjaya berkata: Dalam keadaan itu, para raja dan pelbagai bahagian tentera, dikuasai ketakutan, tampak—tanpa Devavrata (Bhīṣma)—seolah-olah tenggelam ke Pātāla, alam bawah tanah.

Verse 32

कर्ण हि कुरवो<स्मार्षु: स हि देवव्रतोपम: । सर्वशस्त्रभृतां श्रेष्ठ रोचमानमिवातिथिम्‌

Sañjaya berkata: Lalu kaum Kaurava mengingati Karṇa, kerana dia dianggap setara dengan Devavrata (Bhīṣma). Hati mereka berpaling kepada wira yang bersinar itu—yang terunggul antara semua pemegang senjata—seperti tuan rumah menumpukan perhatian kepada tetamu yang tiba, atau seperti orang yang ditimpa bencana berpaut pada sahabat atau kaum kerabat. Di sana para raja pun berkali-kali melaungkan, “Karṇa! Karṇa!”

Verse 33

बन्धुमापद्गतस्येव तमेवोपागमन्मन: । चुक्रुशु: कर्ण कर्णेति तत्र भारत पार्थिवा:

Sañjaya berkata: Hati mereka berpaling kepadanya seorang—seperti hati orang yang ditimpa bencana berpaut pada kaum kerabat. Di sana, wahai Bhārata, para raja menjerit, “Karṇa! Karṇa!”

Verse 34

राधेयं हितमस्माकं सूतपुत्रं तनुत्यजम्‌ । स हि नायुध्यत तदा दशाहानि महायशा:

Sañjaya berkata: “Rādheya—Karṇa, putera sais kereta—yang setia kepada pihak kami dan sanggup mengorbankan nyawa, tidak bertempur pada waktu itu selama sepuluh hari, walaupun namanya masyhur.”

Verse 35

भीष्मेण हि महाबाहु: सर्वक्षत्रस्थ पश्यत:

Sañjaya berkata: Wahai Raja, ketika para pahlawan—yang bersinar dengan kekuatan dan keberanian—sedang dinilai dan disusun kedudukannya, Bhīṣma, di hadapan semua kṣatriya, mengisytiharkan Karṇa yang berlengan gagah itu hanya sebagai “separuh-ratha”. Namun sesungguhnya Karṇa setara dengan dua pahlawan kereta perang sepenuhnya.

Verse 36

रथेषु गण्यमानेषु बलविक्रमशालिषु । संख्यातो<र्धरथ: कर्णो द्विगुण: सन्‌ नरर्षभ:

Sañjaya berkata: Ketika para pahlawan kereta—yang bersinar dengan kekuatan dan keberanian—sedang dihitung dan diklasifikasikan, Karṇa telah diisytiharkan hanya sebagai “ardha-ratha” (separuh ratha). Namun, lembu jantan di antara manusia itu pada hakikatnya setara dengan dua ratha. Pernyataan yang dibuat di hadapan para kṣatriya yang berhimpun itu menandakan suatu tindakan sengaja merendahkan martabat Karṇa—penilaian awam yang sarat implikasi etika, membentuk kehormatan, persaingan, dan suasana moral menjelang perang besar.

Verse 37

रथातिरथसंख्यायां यो5ग्रणी: शूरसम्मत: । सासुरानपि देवेशान्‌ रणे यो योद्धुमुत्सहेत्‌

Sañjaya berkata: “Dalam perhitungan para rathi dan atirathi, dia berdiri paling hadapan, diakui sebagai wira sejati; dan di medan perang dia akan bersemangat untuk bertempur bahkan melawan para penguasa dewa-dewa, bersama-sama kaum Asura.”

Verse 38

स तु तेनैव कोपेन राजन्‌ गाड़्रेयमुक्तवान्‌ | त्वयि जीवति कौरव्य नाहं योत्स्ये कदाचन

Sañjaya berkata: “Wahai Raja, dibakar oleh kemarahan itu juga, dia berkata kepada Bhīṣma, putera Gaṅgā: ‘Wahai keturunan Kuru, selagi engkau masih hidup, aku tidak akan berperang—pada bila-bila masa pun.’”

Verse 39

त्वया तु पाण्डवेयेषु निहतेषु महामृधे । दुर्योधनमनुज्ञाप्य वनं यास्यामि कौरव

Sañjaya berkata: “Wahai raja Kaurava, jika dalam pertempuran besar yang dahsyat itu putera-putera Pāṇḍu dibunuh olehmu, maka setelah mendapat izin Duryodhana, aku akan berangkat ke rimba.”

Verse 40

पाण्डवैर्वा हते भीष्मे त्वयि स्वर्गमुपेयुषि । हन्तास्म्येकरथेनैव कृत्स्नान्‌ यान्‌ मन्यसे रथान्‌

Sañjaya berkata: “Atau jika Bhīṣma dibunuh oleh para Pāṇḍava dan engkau sendiri berangkat ke syurga, maka aku, dengan bersandar pada satu kereta sahaja, akan membunuh semuanya yang engkau anggap sebagai pahlawan kereta yang agung!”

Verse 41

एवमुक्‍त्वा महाबाहुर्दशाहानि महायशा: । नायुध्यत ततः कर्ण: पुत्रस्य तव सम्मते,ऐसा कहकर महाबाहु महायशस्वी कर्ण आपके पुत्रकी सम्मति ले दस दिनोंतक युद्धमें सम्मिलित नहीं हुआ

Sañjaya berkata: Setelah berkata demikian, Karṇa yang berlengan perkasa dan termasyhur—dengan persetujuan puteramu—tidak turut bertempur selama sepuluh hari sesudah itu.

Verse 42

भीष्म: समरविक्रान्त: पाण्डवेयस्य भारत । जघान समरे योधानसंख्येयपराक्रम:,भारत! समरभूमिमें पराक्रम प्रकट करनेवाले अनन्त पराक्रमी भीष्मने युद्धस्थलमें पाण्डुनन्दन युधिष्ठिरके बहुत-से योद्धाओंको मार डाला

Sañjaya berkata: Wahai Bhārata, Bhīṣma yang gagah di medan perang telah membunuh ramai pahlawan dari pihak putera Pāṇḍu dalam pertempuran itu; di gelanggang perang, ia memperlihatkan keberanian yang tiada terhitung.

Verse 43

तस्मिंस्तु निहते शूरे सत्यसंधे महौजसि । त्वत्सुता: कर्णमस्मार्षुस्ततुकामा इव प्लवम्‌

Sañjaya berkata: Apabila pahlawan itu—yang setia pada sumpah dan berdaya besar—telah gugur, putera-puteramu mengingati Karṇa, seperti orang yang ingin menyeberang berpaut pada perahu.

Verse 44

उन महापराक्रमी सत्यप्रतिज्ञ शूरवीर भीष्मके मारे जानेपर आपके पुत्रोंने कर्णका उसी प्रकार स्मरण किया, जैसे पार जानेकी इच्छावाले पुरुष नावकी इच्छा करते हैं ।।

Sañjaya berkata: Apabila Bhīṣma—yang amat perkasa, teguh pada ikrar, seorang wira—telah gugur, putera-puteramu bersama raja-raja sekutu meratap sambil berseru, “Aduhai, Karṇa!” Lalu mereka berkata, “Karṇa, inilah saatnya keberanianmu bangkit.” Dalam kesesakan, mereka berpaling kepada Karṇa seperti orang yang ingin menyeberang mendambakan perahu.

Verse 45

एवं ते सम हि राधेयं सूतपुत्र तनुत्यजम्‌ | चुक्कुशु: सहिता योधास्तत्र तत्र महाबला:

Sañjaya berkata: Demikianlah para pahlawanmu yang perkasa, berhimpun bersama, berkali-kali menyeru Rādheya—Karṇa, putera sais kereta—yang sedia mengorbankan tubuhnya sendiri demi Duryodhana.

Verse 46

जामदग्न्याभ्यनुज्ञातमस्त्रे दुर्वारपौरुषम्‌ । अगमन्नो मन: कर्ण बन्धुमात्ययिकेष्विव

Sañjaya berkata: Wahai Raja, fikiran kami berpaling kepada Karṇa—yang keperwiraannya dalam senjata tidak dapat ditandingi, dan telah diperkenankan oleh Jāmadagnya (Paraśurāma)—sebagaimana ketika bencana besar menimpa, hati manusia secara tabii tertuju kepada sahabat dan kaum kerabat terdekat untuk bersandar.

Verse 47

स हि शक्तो रणे राजंस्त्रातुमस्मान्‌ महाभयात्‌ | त्रिदशानिव गोविन्द: सततं सुमहाभयात्‌

Sañjaya berkata: Wahai Raja, sesungguhnya dalam pertempuran dia mampu menyelamatkan kami daripada ketakutan yang besar—sebagaimana Govinda (Viṣṇu) sentiasa melindungi para dewa daripada rasa gentar yang amat dahsyat.

Verse 48

वैशम्पायन उवाच तथा तु संजयं कर्ण कीर्तयन्तं पुन: पुनः । आशीविषवदुच्छवस्य धृतराष्ट्रोडब्रवीदिदम्‌

Vaiśampāyana berkata: Wahai Janamejaya, ketika Sañjaya berkali-kali menyebut serta memuji Karṇa demikian, Raja Dhṛtarāṣṭra menarik nafas berat bagaikan ular berbisa, lalu berkata seperti berikut.

Verse 49

घतराट्र उवबाच यत्‌ तद्वैकर्तनं कर्णमगमद्‌ वो मनस्तदा । अप्यपश्यत राधेयं सूतपुत्र॑ तनुत्यजम्‌

Dhṛtarāṣṭra berkata: “Ketika fikiran kamu pada saat itu berpaling kepada Karṇa, putera Vikartana, adakah kamu juga melihat Rādheya—anak kusir kereta—terbaring di sana, setelah meninggalkan jasadnya?”

Verse 50

धृतराष्ट्रने कहा--संजय! जब तुमलोगोंका मन विकर्तनपुत्र कर्णकी ओर गया, तब क्या तुमने शरीर निछावर करनेवाले सूतपुत्र राधानन्दन कर्णको वहाँ देखा? ।।

Dhṛtarāṣṭra berkata: “Sañjaya, ketika perhatian kamu berpaling kepada Karṇa, putera Vikarṭana, adakah kamu melihat di sana Karṇa—anak Rādhā, anak kusir kereta—yang sanggup mengorbankan tubuhnya sendiri? Pastilah lelaki yang terbukti keberaniannya itu tidak bertindak dengan kepalsuan, bukan? Pada saat itu, bagi mereka yang bingung, terhimpit, dan ketakutan—yang mendambakan perlindungan—adakah dia berhasrat menjadi tempat berlindung mereka?”

Verse 51

कहीं ऐसा तो नहीं हुआ कि संकटमें पड़कर घबराये हुए और भयभीत होकर अपनी रक्षा चाहते हुए कौरवोंकी प्रार्थनाको सत्यपराक्रमी कर्णने निष्फल कर दिया हो? ।।

Vaiśampāyana berkata: “Adakah Karṇa—terkenal dengan keberanian sejati dan yang terunggul antara para pemanah—telah memenuhi rayuan cemas kaum Kaurava yang digoncang bahaya dan ketakutan, memohon perlindungan? Dan setelah Bhīṣma ditumbangkan, adakah Karṇa di medan perang menampung kekurangan yang timbul di pihak Kaurava?”

Verse 52

तत्‌ खण्डं पूरयन्‌ कर्ण: परेषामादधद्‌ भयम्‌ । स हि वै पुरुषव्याप्रो लोके संजय कथ्यते

Dengan menutup jurang yang retak itu, Karṇa menanamkan ketakutan ke dalam hati pihak lawan. Sesungguhnya, wahai Sañjaya, di dunia ini Karṇa disebut sebagai “harimau di antara manusia”—yang dengan keperkasaan mampu menegakkan kembali barisan yang goyah dan menggentarkan musuh di tengah pertempuran.

Verse 53

आर्तानां बान्धवानां च क्रन्दतां च विशेषत: । परित्यज्य रणे प्राणांस्तत्त्राणार्थ च शर्म च । कृतवान्‌ मम पुत्राणां जयाशां सफलामपि

Vaiśampāyana berkata: “Adakah dia, di medan perang, sanggup mengorbankan nyawanya sendiri—terutama demi melindungi dan menjamin kesejahteraan kaum kerabat yang menderita dan meratap dalam dukacita—lalu dengan itu menjadikan harapan kemenangan anak-anakku menjadi nyata?”

Verse 346

सामात्यबन्धु: कर्णो वै तमानयत मा चिरम्‌ | वे कहने लगे कि “राधानन्दन सूतपुत्र कर्ण हमारा हितैषी है। हमारे लिये अपना शरीर निछावर किये हुए है। अपने मन्त्रियों और बन्धुओंके साथ महायशस्वी कर्णने दस दिनोंतक युद्ध नहीं किया है। उसे शीघ्र बुलाओ। देर न करो

Sañjaya berkata: “Bawalah Karṇa segera—jangan berlengah.” Demikianlah mereka mendesak, mengingat bahawa Karṇa, putera Rādhā, yang lahir daripada keturunan sais kereta, ialah pendukung setia mereka, bahkan telah mempersembahkan tubuhnya demi pihak mereka; dan bahawa Karṇa yang termasyhur itu, bersama para menteri dan kaum kerabatnya, tidak berperang selama sepuluh hari. Maka mereka menuntut agar dia dipanggil dengan segera, tanpa ragu-ragu.