Adhyaya 18

Verse 1

इस प्रकार श्रीमहाभारत भीष्मपर्वके अन्तर्गत श्रीमद्भगवद््‌गीतापर्वमें सैन्यवर्णणनविषयक सत्रहवाँ अध्याय पूरा हुआ ॥/ १७ ॥। ऑपनआक्रात बछ। अ-काज जा अष्टादशो< ध्याय: कौरवसेनाका कोलाहल तथा भीष्मके रक्षकोंका वर्णन संजय उवाच ततो मुहूर्तात्‌ तुमुलः शब्दो हृदयकम्पन: । अश्रूयत महाराज योधानां प्रयुयुत्मताम्‌

Sañjaya berkata: Kemudian, setelah seketika, wahai Raja, bangkitlah suatu gemuruh yang menggelegak—begitu dahsyat hingga menggoncang hati—kedengaran daripada para pahlawan yang rindu bertempur. Rangkap ini membingkai beratnya makna moral perang yang bakal tiba: hiruk-pikuk semangat tempur di luar berlawanan dengan getaran di dalam, seakan menyingkap beban dharma sebelum senjata pun beradu.

Verse 2

शड्खदुन्दुभिघोषैश्न वारणानां च बूंहितै: । नेमिघोषै रथानां च दीर्यतीव वसुंधरा,शंख और दुन्दुभियोंके घोष; गजराजोंकी गर्जना तथा रथोंके पहियोंकी घरघराहटसे सारी पृथ्वी विदीर्ण-सी हो रही थी

Sañjaya berkata: Dengan tiupan sangkakala dan dentuman gendang perang, dengan ngauman gajah-gajah perkasa, dan dengan derak mengisar roda kereta, bumi seakan-akan terkoyak. Rangkap ini meninggikan lagi beratnya makna moral pertempuran yang bakal meletus: alat-alat kewajipan diraja dan tertib ketenteraan menjadi guruh tekad bersama, namun juga pertanda besarnya harga insan yang dituntut oleh perang demi dharma.

Verse 3

हयानां ह्रेषमाणानां योधानां चैव गर्जताम्‌ | क्षणेनैव नभो भूमि: शब्देनापूरितं तदा,घोड़ोंके हींसने और योद्धाओंके गर्जनेके शब्दोंसे एक ही क्षणमें वहाँकी पृथ्वी और आकाशका सारा प्रदेश गूँज उठा

Sañjaya berkata: Dengan ringkik kuda dan raungan para pahlawan, dalam sekelip mata seluruh hamparan bumi dan langit di situ dipenuhi bunyi. Rangkap ini menegaskan derasnya momentum perang—bagaimana kehendak manusia yang berhimpun dan semangat tempur mampu menenggelamkan dunia dalam gegak-gempita, sebagai bayang-bayang kepada beratnya makna moral konflik yang bakal meletus.

Verse 4

पुत्राणां तव दुर्धर्ष पाण्डवानां तथैव च । समकम्पन्त सैन्यानि परस्परसमागमे,दुर्धष नरेश! आपके पुत्रों और पाण्डवोंकी सेनाएँ एक-दूसरीके निकट आनेपर काँप उठीं

Sañjaya berkata: “Wahai raja yang sukar ditundukkan, apabila bala tentera putera-puteramu dan bala tentera Pāṇḍava saling mendekat, kedua-dua angkatan itu pun bergetar tatkala bertemu berhadapan.”

Verse 5

तत्र नागा रथाश्वैव जाम्बूनदविभूषिता: । भ्राजमाना व्यदृश्यन्त मेघा इव सविद्युत:,उस रणक्षेत्रमें स्वर्णभूषित रथ और हाथी बिजलियोंसे युक्त मेघोंके समान सुशोभित दिखायी देते थे

Di sana, gajah dan kereta perang yang dihiasi emas Jāmbūnada kelihatan berkilau di medan laga—laksana awan yang disinari kilat.

Verse 6

ध्वजा बहुविधाकारास्तावकानां नराधिप । काज्चनाड्दिनो रेजुज्वलिता इव पावका:,नरेश्वरर! आपकी सेनाके नाना प्रकारके ध्वज और सोनेके अंगद (बाजूबन्द) पहने हुए सैनिक प्रज्वलित अग्निके समान प्रकाशित हो रहे थे

Sañjaya berkata: “Wahai raja, panji-panji bala tentera tuanku yang beraneka bentuk tampak bersinar; dan para pahlawan tuanku, berhias gelang lengan emas, menyala laksana api yang baru dinyalakan.”

Verse 7

स्वेषां चैव परेषां च समदृश्यन्त भारत । महेन्द्रकेतव: शुभ्रा महेन्द्रसदनेष्विव,भारत! अपनी और शत्रुकी सेनाके चमकीले ध्वज इन्द्रभवनमें फहरानेवाले देवेन्द्रके ध्वजोंके समान दिखायी देते थे

Wahai Bhārata, panji-panji yang putih berseri, baik milik angkatan kita mahupun angkatan musuh, tampak sama—laksana panji gemilang Dewa Indra yang berkibar di balairung kayangan Indra sendiri.

Verse 8

काज्चनै: कवचैर्वीरा ज्वलनार्कसमप्रभै: । संनद्धा: समदृश्यन्त ज्वलनार्कसमप्रभा:,अग्नि और सूर्यके समान कान्तिमान्‌ कांचनमय कवच धारण किये वीर सैनिक अग्नि और सूर्यके ही तुल्य प्रकाशित दीख रहे थे

Sañjaya berkata: Para pahlawan, bersarung zirah emas yang cemerlang seperti api dan matahari, tampak lengkap bersenjata—bersinar dengan kilau nyala dan cahaya suria.

Verse 9

कुरुयोधवरा राजन्‌ विचित्रायुधकार्मुका: । उद्यतैरायुधैश्ित्रैस्तलबद्धा: पताकिन:

Sañjaya berkata: Wahai Raja, para pahlawan terunggul kaum Kuru, memegang senjata-senjata menakjubkan dan busur, berdiri dengan gemilang. Pelbagai senjata mereka diangkat tinggi, tangan mereka diikat dengan tali pelindung, dan panji-panji berkibar megah di angkasa—gambaran kebanggaan kepahlawanan serta tekad yang menggetarkan dari bala Kaurava tatkala perang hampir bermula.

Verse 10

ऋषभाक्षा महेष्वासाश्वमूमुखगता बभु: | पृष्ठगोपास्तु भीष्मस्य पुत्रास्तव नराधिप । दुःशासनो दुर्विषहो दुर्मुखो दुःसहस्तथा

Sañjaya berkata: Para pemanah agung itu, bermata besar laksana mata lembu jantan, berdiri menghadap barisan hadapan musuh dan tampak begitu gagah. Wahai raja, yang menjaga bahagian belakang Bhīṣma ialah putera-puteramu—Duḥśāsana, Durviṣaha, Durmukha, Duḥsaha—bersama Vivimśati, Citrasena, Vikarṇa sang maharathi, Satyavrata, Purumitra, Jaya, Bhūriśravā, Śala, serta para pengikut mereka: dua puluh ribu pejuang kereta perang.

Verse 11

विविंशतिक्षित्रसेनो विकर्णश्र महारथ: । सत्यव्रत: पुरुमित्रो जयो भूरिश्रवा: शल:

Sañjaya berkata: “Ada juga Vivimśati, Kṣitraseṇa, dan Vikarṇa—sang maharathi; demikian pula Satyavrata, Purumitra, Jaya, Bhūriśravā, dan Śala.”

Verse 12

अभीषाहा: शूरसेना: शिबयो5थ वसातय:

Sañjaya berkata: Para pahlawan Abhīṣāha, Śūrasena, Śibi dan Vasāti—bersama Śālva, Matsya, Ambaṣṭha, Trigarta, Kekaya, Sauvīra dan Kaitava, serta para pejuang dari wilayah timur, barat dan utara—para wira dari dua belas negeri ini, bertekad menyerahkan tubuh dan nyawa, sedang melindungi Datuk Bhīṣma dengan lautan kereta perang yang besar.

Verse 13

शाल्वा मत्स्यास्तथाम्बष्ठास्त्रैगर्ता: केकयास्तथा । सौवीरा: कैतवाः प्राच्या: प्रतीच्योदीच्यवासिन:

Sañjaya berkata: Kaum Śālva, Matsya, Ambaṣṭha, Trigarta dan Kekaya; demikian juga Sauvīra dan Kaitava; serta para pejuang yang mendiami wilayah timur, barat dan utara—semuanya berdiri siap mengorbankan tubuh dan nyawa, dan dengan lautan kereta perang yang luas mereka melindungi Datuk Bhīṣma.

Verse 14

द्वादशैते जनपदा: सर्वे शूरास्तनुत्यज: । महता रथवंशेन ते ररक्षु: पितामहम्‌

Sañjaya berkata: “Dua belas negeri ini—Abhīṣāha, Śūrasena, Śibi, Vasāti, Śālva, Matsya, Ambaṣṭha, Trigarta, Kekaya, Sauvīra, Kaitava, serta para penghuni wilayah timur, barat dan utara—semuanya dipenuhi wira yang sedia mengorbankan tubuh mereka. Dengan himpunan kereta perang yang besar, mereka berdiri melindungi Sang Datuk Agung, Bhīṣma.”

Verse 15

अनीकं दशसाहस्र॑ कुझ्जराणां तरस्विनाम्‌ | मागधो यत्र नृपतिस्तद्‌ रथानीकमन्वयात्‌

Sañjaya berkata: “Ada satu susunan tempur yang terdiri daripada sepuluh ribu gajah perkasa; dan divisyen kereta perang tempat raja Magadha berada mara untuk menyokongnya.”

Verse 16

दस हजार वेगवान्‌ हाथियोंकी सेना साथ लेकर मगधराज उपर्युक्त रथसेनाके पीछे- पीछे चल रहे थे ।।

Raja Magadha membawa bersama pasukan sepuluh ribu gajah yang tangkas, bergerak rapat di belakang pasukan kereta perang yang disebut tadi. Dalam bala tentera yang besar itu terdapat enam puluh juta askar yang ditugaskan melindungi roda kereta perang dan kaki-kaki gajah.

Verse 17

पादाताश्षाग्रतो5गच्छन्‌ धनुश्चर्मासिपाणय: । अनेकशतसाहस्रा नखरप्रासयोधिन:

Sañjaya berkata: “Di barisan hadapan mara para askar berjalan kaki—berjumlah ratusan ribu—dengan busur, perisai dan pedang di tangan. Mereka juga terlatih bertempur dengan senjata nakhara (bilah seperti cakar) dan dengan lembing.”

Verse 18

अक्षौहिण्यो दशैका च तव पुत्रस्य भारत । अदृश्यन्त महाराज गड़ेव यमुनान्तरा

Sañjaya berkata: “Wahai Bharata (Dhṛtarāṣṭra), wahai raja agung! Sebelas akṣauhiṇī tentera puteramu tampak seperti Sungai Gangga ketika bertemu Yamunā: suatu arus kekuatan bersenjata yang luas, berterusan, seakan-akan tidak tertahan.”

Verse 116

रथा विंशतिसाहस्रास्तथैषामनुयायिन: । सेनाके मुहानेपर खड़े हुए

Sañjaya berkata: “Terdapat dua puluh ribu kereta perang, beserta para pengikut mereka. Para pahlawan itu—pemanah agung bermata besar laksana mata lembu jantan—berdiri di hadapan sekali barisan tentera, menambah seri dan wibawa angkatan itu. Wahai raja, yang menjaga bahagian belakang Bhīṣma ialah putera-puteramu serta sekutu mereka—Duḥśāsana, Durviṣaha, Durmukha, Duḥsaha, Viviṃśati, Citrasena, Vikarṇa sang maharathi, Satyavrata, Purumitra, Jaya, Bhūriśravas, Śala—dan dua puluh ribu pejuang berkereta yang mengikuti mereka.”