च्यवन-कुशिक-संवादः
Cyavana–Kuśika Dialogue on Hospitality, Service, and Lineage Questions
भीष्म उवाच त्रिषु वर्णेषु ये पुत्रा ब्राह्मणस्य युधिष्ठिर । वर्णयोश्ष द्वयो: स्यातां यौ राजन्यस्य भारत,भीष्मजीने कहा--युधिष्ठिर! ब्राह्मणके क्षत्रिय, वैश्य और शूद्र--इन तीन वर्णोंकी स्त्रियोंसे जो पुत्र उत्पन्न होते हैं वे तीन प्रकारके अपध्वंसज कहे गये हैं। भारत! क्षत्रियके वैश्य और शूद्र जातिकी स्त्रियोंसे जो पुत्र होते हैं वे दो प्रकारके अपध्वंसज हैं, तथा वैश्यके शूद्र-जातिकी स्त्रीसे जो पुत्र होता है वह भी एक अपध्वंसज है। इन सबका इसी प्रकरणमें दिग्दर्शन कराया गया है। इस प्रकार ये छ: अपध्वंसज अर्थात् अनुलोम पुत्र कहे गये हैं। अब 'अपसद अर्थात् प्रतिलोम' पुत्रोंका वर्णन सुनो
bhīṣma uvāca |
triṣu varṇeṣu ye putrā brāhmaṇasya yudhiṣṭhira |
varṇayoś ca dvayoḥ syātāṃ yau rājanyasya bhārata ||
Bhishma berkata: “Wahai Yudhishthira, anak-anak lelaki yang lahir bagi seorang Brahmana daripada wanita tiga varṇa—Kshatriya, Vaishya dan Shudra—hendaklah difahami sebagai tiga jenis (dalam pengelasan ini). Dan wahai Bharata, anak-anak lelaki seorang Kshatriya (rājanya) daripada wanita dua varṇa yang lebih rendah daripadanya adalah dua jenis.”
भीष्म उवाच