Previous Verse
Next Verse

Shloka 48

Adhyāya 152 — Bhīṣma’s Authorization for Yudhiṣṭhira’s Return to the Capital (नगरप्रवेशानुज्ञा)

कल्योत्थानरतिर्नित्यं गहशुश्रूषणे रता । सुसम्मृष्टक्षया चैव गोशकृत्कृतलेपना,जो प्रतिदिन प्रातःकाल उठनेमें रुचि रखती है, घरोंके काम-काजमें योग देती है, घरको झाड़-बुहारकर साफ रखती है और गोबरसे लीप-पोतकर पवित्र बनाये रखती है, जो पतिके साथ रहकर प्रतिदिन अग्निहोत्र करती है, देवताओंको पुष्प और बलि अर्पण करती है तथा देवता, अतिथि और पोष्यवर्गको भोजनसे तृप्त करके न्याय और विधिके अनुसार शेष अन्नका स्वयं भोजन करती है तथा घरके लोगोंको हृष्ट-पुष्ट एवं संतुष्ट रखती है, ऐसी ही नारी सती-धर्मके फलसे युक्त होती है

kalyotthānaratir nityaṁ gṛhaśuśrūṣaṇe ratā | susammṛṣṭakṣayā caiva gośakṛtkṛtalepanā ||

Mahādeva bersabda: “Dia yang setiap hari berkenan bangun pada waktunya, tekun mengurus serta melayani rumah tangga, menjaga rumah tersapu rapi dan teratur, dan menyucikannya dengan melumur najis lembu—wanita demikian menzahirkan tata tertib seorang isteri berbudi. Melalui dharma rumah tangga yang teguh ini, dia dikurniai buah satī-dharma.”

कल्यearly-morning/at dawn (as qualifier)
कल्य:
Karta
TypeAdjective
Rootकल्य
Formfeminine, nominative, singular
उत्थानin rising/getting up
उत्थान:
Adhikarana
TypeNoun
Rootउत्थान
Formneuter, locative, singular
रतिःdelight/interest
रतिः:
Karta
TypeNoun
Rootरति
Formfeminine, nominative, singular
नित्यम्always
नित्यम्:
TypeIndeclinable
Rootनित्य
गृहin the house
गृह:
Adhikarana
TypeNoun
Rootगृह
Formneuter, locative, singular
शुश्रूषणेin service/attendance
शुश्रूषणे:
Adhikarana
TypeNoun
Rootशुश्रूषण
Formneuter, locative, singular
रताengaged/devoted
रता:
Karta
TypeAdjective
Rootरत
Formfeminine, nominative, singular
सुसम्मृष्टwell-swept/cleaned
सुसम्मृष्ट:
Karta
TypeAdjective
Rootसु+सम्+मृष्ट
Formfeminine, nominative, singular
क्षयाwith a broom/brush (sweeping implement)
क्षया:
Karana
TypeNoun
Rootक्षया
Formfeminine, instrumental, singular
and
:
TypeIndeclinable
Root
एवindeed/just
एव:
TypeIndeclinable
Rootएव
गोशकृत्with cow-dung
गोशकृत्:
Karana
TypeNoun
Rootगो+शकृत्
Formneuter, instrumental, singular
कृतdone/made
कृत:
Karta
TypeAdjective
Rootकृत
Formfeminine, nominative, singular
लेपनाsmearing/plastering (of the floor)
लेपना:
Karta
TypeNoun
Rootलेपन
Formfeminine, nominative, singular

श्रीमहेश्वर उवाच

Ś
Śrīmahēśvara (Mahādeva/Śiva)
G
gṛha (household)
G
gośakṛt (cow-dung)

Educational Q&A

The verse praises disciplined household conduct—rising properly, serving the home, maintaining cleanliness, and ritual purity—as a form of dharma that yields the merit associated with satī-dharma (virtuous wifely conduct).

Śrīmahēśvara is describing the qualities of an ideal householder-wife, emphasizing daily routine, service, and purification practices as ethically and religiously meritorious.