Previous Verse
Next Verse

Kurma Purana — Purva Bhaga, Shloka 100

Devī-tattva, Śakti–Śaktimān doctrine, Kāla–Māyā cosmology, and Māheśvara Yoga instruction

व्यक्ता प्रथमजा ब्राह्मी महती ज्ञानरूपिणी / वैराग्यैश्वर्यधर्मात्मा ब्रह्ममूर्तिर्हृदिस्थिता / अपांयोनिः स्वयंभूतिर्मानसी तत्त्वसंभवा

vyaktā prathamajā brāhmī mahatī jñānarūpiṇī / vairāgyaiśvaryadharmātmā brahmamūrtirhṛdisthitā / apāṃyoniḥ svayaṃbhūtirmānasī tattvasaṃbhavā

Dia ialah Kuasa yang termanifest, yang pertama lahir, Brahmī; dialah Mahat, yang wujudnya sendiri adalah pengetahuan. Sifatnya ialah vairāgya (ketidaklekatan), aiśvarya (keagungan ketuhanan) dan dharma; sebagai rupa Brahman, dia bersemayam di dalam hati. Lahir dari perairan kosmik, terbit sendiri, lahir dari minda, dia terhasil daripada tattva, hakikat dasar.

व्यक्ताmanifest
व्यक्ता:
Karta (कर्ता)
TypeAdjective
Rootव्यक्त (कृदन्त-प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; भूतकर्मणि कृदन्त (PPP) ‘manifest’
प्रथमजाfirst-born
प्रथमजा:
Karta (कर्ता)
TypeAdjective
Rootप्रथम + ज (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; ‘प्रथमा जाता’ (first-born)
ब्राह्मीBrahmī; pertaining to Brahman/Brahmā
ब्राह्मी:
Karta (कर्ता)
TypeAdjective
Rootब्राह्मी (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; ‘ब्रह्मसम्बन्धिनी’ (pertaining to Brahmā/Brahman)
महतीgreat
महती:
Karta (कर्ता)
TypeAdjective
Rootमहत् (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; विशेषण
ज्ञानरूपिणीwhose form is knowledge
ज्ञानरूपिणी:
Karta (कर्ता)
TypeAdjective
Rootज्ञान + रूपिन् (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; ‘ज्ञानं रूपं यस्याः’ (whose form is knowledge)
वैराग्यdispassion
वैराग्य:
Sambandha (सम्बन्ध)
TypeNoun
Rootवैराग्य (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया, एकवचन; समासपूर्वपद
ऐश्वर्यlordship, power
ऐश्वर्य:
Sambandha (सम्बन्ध)
TypeNoun
Rootऐश्वर्य (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया, एकवचन; समासपूर्वपद
धर्मात्माwhose nature is dharma
धर्मात्मा:
Karta (कर्ता)
TypeAdjective
Rootधर्म + आत्मन् (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; बहुव्रीहिः ‘धर्मः आत्मा यस्याः’ (whose essence is dharma)
ब्रह्ममूर्तिःembodiment of Brahman
ब्रह्ममूर्तिः:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootब्रह्मन् + मूर्ति (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; ‘ब्रह्मणः मूर्तिः’ (embodiment of Brahman)
हृदिin the heart
हृदि:
Adhikarana (अधिकरण)
TypeNoun
Rootहृद् (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, सप्तमी (7th/Locative), एकवचन; अधिकरण (locative)
स्थिताsituated
स्थिता:
Karta (कर्ता)
TypeAdjective
Rootस्था (धातु) + क्त (कृदन्त-प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; भूतकर्मणि कृदन्त (PPP) ‘situated’
अपाम्of waters
अपाम्:
Sambandha (सम्बन्ध/Genitive)
TypeNoun
Rootअप् (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग, षष्ठी, बहुवचन (gen. pl.)
योनिःsource, womb
योनिः:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootयोनि (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन
स्वयंभूतिःself-originated existence
स्वयंभूतिः:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootस्वयम् + भूति (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; ‘स्वयम्’ (अव्यय) + ‘भूति’ (existence/origin): self-originated being
मानसीmental, of the mind
मानसी:
Karta (कर्ता)
TypeAdjective
Rootमानस (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; ‘मनसः’ (mental)
तत्त्वसंभवाarising from the principle (tattva)
तत्त्वसंभवा:
Karta (कर्ता)
TypeAdjective
Rootतत्त्व + सम्भव (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; ‘तत्त्वतः सम्भवा’ (arising from principle/reality)

Lord Kurma (Vishnu) teaching the Ishvara Gita to King Indradyumna (via the sages’ frame-narration)

Primary Rasa: shanta

Secondary Rasa: adbhuta

L
Lord Kurma (Vishnu)
B
Brahman
B
Brahmī (Shakti)
M
Mahat (Mahat-tattva)

FAQs

By saying the Brahman-formed power “abides in the heart” (hṛdisthitā), the verse points to the inner presence of ultimate reality: realization is inward, where Brahman is intuited as the ground of knowledge and dharma.

The key Yogic cue is inward contemplation: recognizing the brahma-mūrti abiding in the heart supports dhyāna (meditation) and viveka (discernment). The stress on vairāgya (dispassion) aligns with the Kurma Purana’s Ishvara Gita ethos that renunciation and inner knowledge stabilize Yoga.

While not naming Shiva directly, the verse reflects the Purana’s synthesis: the teaching voice is Vishnu as Kurma, yet the metaphysics (tattva, Mahat, inner Brahman, dharma and vairāgya) matches the shared Shaiva–Vaishnava non-dual framework emphasized in the Ishvara Gita.