Shloka 63
सगरस्यौर्वाश्रमगमनम्
Sagara’s Journey to Aurva’s Hermitage
Devanagari script
तेनाविष्टस्ततः सो ऽपि क्रूरचित्तो ऽभवत्तदा / मतिविभ्रंशमासाद्य मुहुस्तेन बलात्कृतः
Transliteration
tenāviṣṭastataḥ so 'pi krūracitto 'bhavattadā / mativibhraṃśamāsādya muhustena balātkṛtaḥ
Translation
Dirasuki olehnya, dia kemudian menjadi berhati kejam. Setelah hilang pertimbangannya, dia berulang kali dikuasai oleh kuasa itu.
Word by Word
तेनby him/thereby
तेन:
करण (Karaṇa/Instrument)
TypeNoun
Rootतद् (प्रातिपदिक)
Formसर्वनाम (pronoun), पुंलिङ्ग/नपुंसकलिङ्ग, तृतीया (करण) एकवचन; Instrumental singular
आविष्टःpossessed/overcome
आविष्टः:
कर्तृसम्बन्धी विशेषण (Qualifier of subject)
TypeAdjective
Rootआ-विश् (धातु)
Formक्त (past passive participle), पुंलिङ्ग, प्रथमा एकवचन; PPP used adjectivally
ततःthen/thereupon
ततः:
देश/काल-सम्बन्ध (Adverbial)
TypeIndeclinable
Rootततः (अव्यय)
Formअव्यय, क्रियाविशेषण (adverb)
सःhe
सः:
कर्ता (Kartā/Subject)
TypeNoun
Rootतद् (प्रातिपदिक)
Formसर्वनाम, पुंलिङ्ग, प्रथमा एकवचन; Nominative singular
अपिalso/even
अपि:
सम्बन्धसूचक (Particle)
TypeIndeclinable
Rootअपि (अव्यय)
Formअव्यय, निपात (particle)
क्रूरचित्तःcruel-minded
क्रूरचित्तः:
कर्तृसम्बन्धी विशेषण (Qualifier of subject)
TypeAdjective
Rootक्रूर (प्रातिपदिक) + चित्त (प्रातिपदिक)
Formकर्मधारय-समास; पुंलिङ्ग, प्रथमा एकवचन; adjective in nominative singular
अभवत्became
अभवत्:
क्रिया (Kriyā/Verb)
TypeVerb
Rootभू (धातु)
Formलङ् (imperfect), परस्मैपद, प्रथमपुरुष, एकवचन; 3rd sg imperfect
तदाat that time
तदा:
कालाधिकरण (Kāla-adhikaraṇa/Time)
TypeIndeclinable
Rootतदा (अव्यय)
Formअव्यय, कालवाचक क्रियाविशेषण (temporal adverb)
मतिविभ्रंशम्derangement of mind
मतिविभ्रंशम्:
कर्म (Karma/Object)
TypeNoun
Rootमति (प्रातिपदिक) + विभ्रंश (प्रातिपदिक)
Formषष्ठी-तत्पुरुष (genitive determinative: ‘of intellect’); पुंलिङ्ग, द्वितीया एकवचन; Accusative singular
आसाद्यhaving attained
आसाद्य:
पूर्वकालिक क्रिया (Pūrvakāla-kriyā)
TypeIndeclinable
Rootआ- सद्/सद् (धातु)
Formक्त्वान्त (absolutive/gerund), अव्ययभाव; ‘having reached/attained’
मुहुःagain and again
मुहुः:
क्रियाविशेषण (Adverbial)
TypeIndeclinable
Rootमुहुः (अव्यय)
Formअव्यय, आवृत्तिवाचक क्रियाविशेषण (frequency adverb)
तेनby him
तेन:
करण (Karaṇa/Instrument)
TypeNoun
Rootतद् (प्रातिपदिक)
Formसर्वनाम, तृतीया एकवचन; Instrumental singular
बलात्forcibly
बलात्:
हेतु/प्रकार (Manner/Cause)
TypeIndeclinable
Rootबल (प्रातिपदिक)
Formपञ्चमी-एकवचनरूपेण अव्ययीभूत (ablative used adverbially); ‘from force’ → ‘forcibly’
कृतःmade/done (i.e., driven to act)
कृतः:
कर्तृसम्बन्धी विशेषण (Predicate adjective of subject)
TypeAdjective
Rootकृ (धातु)
Formक्त (past passive participle), पुंलिङ्ग, प्रथमा एकवचन; PPP