Shloka 45
सगरदिग्विजयः
Sagara’s World-Conquest / Digvijaya
Devanagari script
धुर्यान्विश्रामयेत्युक्त्वा यन्तारमवनीपतिः / आससादाश्रमोपान्तं महर्षेर्भावितात्मनः
Transliteration
dhuryānviśrāmayetyuktvā yantāramavanīpatiḥ / āsasādāśramopāntaṃ maharṣerbhāvitātmanaḥ
Translation
Setelah berkata kepada kusir, “Rehatkan haiwan penarik itu,” penguasa bumi pun mendekati āśrama maharṣi yang jiwanya telah terdidik.
Word by Word
धुर्यान्the draft animals (yoked ones)
धुर्यान्:
Karma (कर्म)
TypeNoun
Rootधुर्य (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, द्वितीया, बहुवचन; (धुर्य = युग्य/रथयोज्य अश्वादि)
विश्रामयlet (them) rest
विश्रामय:
Kriya (क्रिया)
TypeVerb
Rootवि√श्रम् (धातु)
Formलोट् (आज्ञार्थ/imperative), मध्यमपुरुष, एकवचन, परस्मैपद; णिच्-प्रयोगः (causative) ‘विश्रामय’ = ‘विश्रामं कारय’
इतिthus
इति:
Nipata (निपात)
TypeIndeclinable
Rootइति (अव्यय)
Formअव्यय, वाक्यसमाप्ति/उद्धरणसूचक (quotative particle)
उक्त्वाhaving said
उक्त्वा:
Purvakala-kriya (पूर्वकालक्रिया)
TypeVerb
Root√वच् (धातु)
Formक्त्वान्त (absolutive/gerund)
यन्तारम्the charioteer/driver
यन्तारम्:
Karma (कर्म)
TypeNoun
Rootयन्तृ (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन
अवनी-पतिःthe king (lord of the earth)
अवनी-पतिः:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootअवनी + पति (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; षष्ठी-तत्पुरुषः (अवनेः पतिः)
आससादapproached/reached
आससाद:
Kriya (क्रिया)
TypeVerb
Rootआ√सद् (धातु)
Formलिट् (Perfect), प्रथमपुरुष, एकवचन, परस्मैपद
आश्रम-उपान्तम्the vicinity of the hermitage
आश्रम-उपान्तम्:
Karma (कर्म)
TypeNoun
Rootआश्रम + उपान्त (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन; षष्ठी-तत्पुरुषः (आश्रमस्य उपान्तम्)
महर्षेःof the great sage
महर्षेः:
Sambandha (सम्बन्ध/षष्ठी)
TypeNoun
Rootमहर्षि (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, षष्ठी (सम्बन्ध), एकवचन
भावित-आत्मनःof the self-disciplined/purified-souled (sage)
भावित-आत्मनः:
Visheshana (विशेषण)
TypeAdjective
Rootभू√ (धातु) + आत्मन् (प्रातिपदिक)
Form‘भावित’ = भूतकृदन्त (क्त) √भू (भावयति इति/भावित = संस्कृत/शोधित); पुंलिङ्ग, षष्ठी, एकवचन; ‘महर्षेः’ इत्यस्य विशेषणम्; समासः (भावितः आत्मा यस्य)