Previous Verse
Next Verse

Shloka 16

Viśvarūpa’s Death, Vṛtrāsura’s Manifestation, and the Devas’ Surrender to Nārāyaṇa

विष्वग्विवर्धमानं तमिषुमात्रं दिने दिने । दग्धशैलप्रतीकाशं सन्ध्याभ्रानीकवर्चसम् ॥ १३ ॥ तप्तताम्रशिखाश्मश्रुं मध्याह्नार्कोग्रलोचनम् ॥ १४ ॥ देदीप्यमाने त्रिशिखे शूल आरोप्य रोदसी । नृत्यन्तमुन्नदन्तं च चालयन्तं पदा महीम् ॥ १५ ॥ दरीगम्भीरवक्त्रेण पिबता च नभस्तलम् । लिहता जिह्वयर्क्षाणि ग्रसता भुवनत्रयम् ॥ १६ ॥ महता रौद्रदंष्ट्रेण जृम्भमाणं मुहुर्मुहु: । वित्रस्ता दुद्रुवुर्लोका वीक्ष्य सर्वे दिशो दश ॥ १७ ॥

viṣvag vivardhamānaṁ tam iṣu-mātraṁ dine dine dagdha-śaila-pratīkāśaṁ sandhyābhrānīka-varcasam

Melihat taringnya yang besar dan menggerunkan serta dia menguap berulang-ulang, semua makhluk menjadi sangat takut. Dengan hati gementar mereka berlari bertempiaran ke sepuluh penjuru.

darī-gambhīra-vaktreṇawith a mouth deep like a cavern
darī-gambhīra-vaktreṇa:
Karaṇa (करण)
TypeNoun
Rootdarī (प्रातिपदिक) + gambhīra (प्रातिपदिक) + vaktra (प्रातिपदिक)
Formकर्मधारय-समास (दरीव गम्भीरं वक्त्रम्), नपुंसकलिङ्ग, तृतीया विभक्ति, एकवचन; करण/हेतु-निर्देशः
pibatā(while) drinking
pibatā:
Kriyā-sahakārī (क्रियासहकारी)
TypeAdjective
Root√pā (धातु) + śatṛ (कृदन्त)
Formवर्तमानकाले शतृ-प्रत्ययान्त कृदन्त, पुंलिङ्ग, तृतीया विभक्ति, एकवचन; सहकारक-विशेषण (instrumental participial)
caand
ca:
Samuccaya (समुच्चय)
TypeIndeclinable
Rootca (अव्यय)
Formअव्यय, समुच्चयबोधक-निपात (conjunction)
nabhas-talamthe surface/expanse of the sky
nabhas-talam:
Karma (कर्म)
TypeNoun
Rootnabhas (प्रातिपदिक) + tala (प्रातिपदिक)
Formतत्पुरुष-समास (षष्ठी: नभसः तलम्), नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया विभक्ति, एकवचन
lihatā(while) licking
lihatā:
Kriyā-sahakārī (क्रियासहकारी)
TypeAdjective
Root√lih (धातु) + śatṛ (कृदन्त)
Formवर्तमानकाले शतृ-प्रत्ययान्त कृदन्त, पुंलिङ्ग, तृतीया विभक्ति, एकवचन
jihvayāwith (his) tongue
jihvayā:
Karaṇa (करण)
TypeNoun
Rootjihvā (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग, तृतीया विभक्ति, एकवचन; करणम्
ṛkṣāṇithe stars/constellations
ṛkṣāṇi:
Karma (कर्म)
TypeNoun
Rootṛkṣa (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, द्वितीया विभक्ति, बहुवचन
grasatā(while) devouring
grasatā:
Kriyā-sahakārī (क्रियासहकारी)
TypeAdjective
Root√gras (धातु) + śatṛ (कृदन्त)
Formवर्तमानकाले शतृ-प्रत्ययान्त कृदन्त, पुंलिङ्ग, तृतीया विभक्ति, एकवचन
bhuvana-trayamthe three worlds
bhuvana-trayam:
Karma (कर्म)
TypeNoun
Rootbhuvana (प्रातिपदिक) + traya (प्रातिपदिक/संख्या)
Formद्विगु-समास (त्रीणि भुवनानि), नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया विभक्ति, एकवचन

FAQs

In this verse, Śukadeva describes a terrifying, cosmic-scale vision—so immense it appears to drink the sky, lick the stars, and devour the three worlds—conveying overwhelming power and dread in the battle narrative.

He uses vivid, cosmic imagery to communicate the magnitude of the conflict and the awe it inspired, helping Parīkṣit grasp how extraordinary and fearsome the scene appeared to all beings.

It reminds one that worldly power and terror can appear limitless, yet the devotee’s shelter is steadiness in remembrance of the Supreme, not panic before overwhelming circumstances.