Adhyaya 366

Verse 1

इत्य् आग्नेये महापुराणे क्षत्रविट्शीद्रवर्गा माम पञ्चषष्ट्यधिकत्रिशततमो ऽध्यायः अथ षट्षष्ट्यधिकत्रिशततमो ऽध्यायः सामान्यनामलिङ्गानि अग्निर् उवाच सामान्यान्य् अथ वक्ष्यामि नामलिङ्गानि तच्छृणु सुकृती पुण्यवान् ध्नयो महेच्छस्तु महाशयः

Demikianlah, dalam Agni Mahāpurāṇa berakhirlah bab ke-365 mengenai golongan Kṣatriya, Vaiśya dan Śūdra. Kini bermula bab ke-366: “Bentuk-bentuk kata nama umum dan (jantina) tatabahasa.” Agni bersabda: “Sekarang Aku akan menerangkan kata nama umum beserta jantinanya; dengarlah, wahai yang beramal—istilah seperti ‘berbudi’, ‘berjasa’, ‘bertuah/dirahmati’, ‘bercita-cita besar’, dan ‘berjiwa mulia’.”

Verse 2

प्रवीणनिपुणाभिज्ञविज्ञनिष्णातशिक्षिताः स्युर्वदान्यस्थूललक्षदानशौण्डा बहुप्रदे

Mereka hendaklah berkemahiran, cekap, berpengetahuan, terpelajar, terlatih mendalam, dan berpendidikan baik—para dermawan yang pemurah, berani mengurniakan hadiah besar bernilai hingga ratusan ribu, serta banyak memberi tanpa berkira.

Verse 3

कृती कृतज्ञः कुशल आसक्तोद्युक्त उत्सुकः इभ्य आढ्यः परिवृढो ह्य् अधिभूर्नायको ऽधिपः

Baginda berkeupayaan dan telah mencapai kejayaan; tahu berterima kasih; mahir; meski terikat namun tetap giat berusaha dengan tenaga; tajam minat dan penuh keinginan. Baginda seorang bangsawan dan berharta; matang serta berpengalaman; sesungguhnya pemerintah tertinggi—pemimpin dan penguasa agung.

Verse 4

लक्ष्मीवान् लक्ष्मणः श्रीलः स्वतन्त्रः स्वैर्यपावृतः खलपूः स्याद्वहुकरो दीर्घसूत्रश्चिरक्रियः

“Orang yang memiliki tuah dan rezeki” disebut lakṣmīvān; “yang dikurniai tanda-tanda mujur” disebut lakṣmaṇa; “yang gemilang dan mulia” disebut śrīla. “Yang bertindak secara mandiri” ialah svatantra; “yang terselubung oleh kehendak diri yang sewenang-wenang” ialah svairyapāvṛta. “Si durjana” ialah khalapū; “yang melakukan banyak tugas” ialah bahukara; “yang meleret-leretkan urusan” ialah dīrghasūtra; dan “yang bertindak lambat” ialah cirakriya.

Verse 5

जाल्मो ऽसमीक्ष्यकारी स्यात् कुण्ठो मन्दः क्रियासु यः कर्मशूरः कर्मठः स्याद्भक्षको घस्मरो ऽद्मरः

‘Jālma’ ialah orang yang bertindak tanpa pertimbangan yang wajar. ‘Kuṇṭha’ ialah si lembap dan malas—lambat dalam melaksanakan tugas. ‘Karmaśūra’ dan ‘karmaṭha’ menandakan lelaki yang gagah serta rajin dalam pekerjaan. ‘Bhakṣaka’, ‘ghasmara’ dan ‘admara’ bermaksud seorang pemakan—yang melahap dengan tamak.

Verse 6

लोलुपो गर्धलो गृध्रुर्विनीतप्रश्रितौ तथा धृष्टे धृष्णुर्वियातश् च निभृतः प्रतिभान्विते

“Tamak” juga dinyatakan dengan lolupa, gardhala dan gṛdhru. Demikian pula, yang “rendah hati dan beradab” disebut vinīta dan praśrita. Bagi “berani” digunakan dhṛṣṭa dan dhṛṣṇu; bagi “telah pergi” ialah viyāta; bagi “pendiam/tenang” ialah nibhṛta; dan bagi “bercahaya dengan kecerdasan” ialah pratibhānvita.

Verse 7

प्रगल्भो भीरुको भीरुर्वन्दारुरभिवादके भूष्णुर्भविष्णुर्भविता ज्ञाता विदुरबिन्दुकौ

Baginda berani dan teguh menguasai diri; bagi orang jahat, Baginda tampak sebagai yang takut dan juga yang ditakuti. Baginda penerima sembah sujud dan yang patut disapa dengan hormat. Baginda Tuhan yang menghiasi; yang menjadi, yang akan menjadi, dan punca kepada segala menjadi. Baginda Yang Mengetahui; yang bijaksana (Vidura); dan yang tanpa sebarang “titik” pembatas—suci, tidak ternoda.

Verse 8

मत्तशौण्डोत्कटक्षीवाश् चण्डस्त्वत्यन्तकोपनः देवानञ्चति देवद्र्यङ्विश्वद्र्यङ्विश्वगञ्चति

Istilah “matta”, “śauṇḍa”, “utkaṭa” dan “kṣīva” merujuk kepada seseorang yang mabuk dengan ganas (atau berada dalam keadaan mengamuk seperti gajah musth). “Caṇḍa” bermaksud amat murka. Kata “devānañcati” digunakan bagi “yang bergerak di kalangan para dewa”; demikian juga “devadryaṅ”, “viśvadryaṅ” dan “viśvaga” bermaksud “yang merayau ke mana-mana/bergerak ke segala arah”.

Verse 9

यः सहाञ्चति स सध्र्यङ् स तिर्यङ् यस्तिरो ऽञ्चति वाचोयुक्तिः पटुर्वाग्मी वावदूकश् च वक्तरि

Sesiapa yang bergerak sehala (bersama arah) disebut “sadhryaṅ” (yang pergi bersama); yang bergerak melintang disebut “tiryaṅ” (melintang); dan yang bergerak menjauh/serong seakan menyimpang disebut “tiro’ñcati”. Pada seorang penutur, “vācoyukti” ialah ketepatan susunan kata; “paṭu” ialah kemahiran bertutur; “vāgmī” ialah kefasihan; dan “vāvadūka” ialah orang yang banyak bercakap (petah berlebih-lebihan).

Verse 10

स्याज्जल्पकस्तु वाचालो वाचाटो बहुगर्ह्यवाक् अपध्वस्तो धिक्कृतः स्याद्बद्धे कीलितसंयतौ

Seorang yang suka berceloteh disebut “jalpaka”, “vācāla” atau “vācāṭa”—yakni orang yang tutur katanya banyak tercela. Orang yang terhina atau jatuh maruahnya disebut “apadhvasta” atau “dhikkṛta”. Bagi orang yang terikat (dikekang), digunakan istilah “kīlita” dan “saṃyata”.

Verse 11

वरणः शब्दनो नान्दीवादी नान्वीकरः समाः व्यसनार्तोपरक्रौ द्वौ बद्धे कीलितसंयतौ

“Varaṇa”, “Śabdana”, “Nandīvādī” dan “Nānvīkara” ialah istilah yang bersinonim. Demikian juga pasangan “Vyasanārta” dan “Uparakrau” adalah sinonim; dan pasangan “Baddha” dengan “Kīlita” juga sinonim (begitu pula “Saṃyata” dengan satu istilah lain yang setara).

Verse 12

विहिस्तव्याकुलौ तुल्यौ नृशंसक्रूरघातुकाः पापो धूर्तो वञ्चकः स्यान्मूर्खे वैदेहवालिशौ

“Vihista” dan “Ākula” adalah setara (sinonim). “Nṛśaṃsa”, “Krūra” dan “Ghātuka” merujuk kepada pembunuh yang kejam dan tidak berperikemanusiaan. “Pāpa”, “Dhūrta” dan “Vañcaka” boleh merujuk kepada orang berdosa, si licik, dan penipu. Bagi orang bodoh, digunakan istilah “Vaideha” dan “Vāliśa”.

Verse 13

कदर्ये कृपणक्षुद्रौ मार्गणो याचकार्थिनौ अहङ्कारवानहंयुः स्याच्छुभंयुस्तु शुभान्वितः

“Kadar” menandakan orang yang kedekut; “kṛpaṇa” dan “kṣudra” menandakan yang kecil hati, hina dan keji. “Mārgaṇa” ialah orang yang mencari (keuntungan); “yācaka” dan “arthin” ialah si peminta dan orang yang berkehendak (akan harta). Yang memiliki keangkuhan disebut “ahaṅkāravān”; “ahaṃyuḥ” ialah yang taksub pada diri. Adapun “śubhaṃyuḥ” ialah orang yang dikurniai kecenderungan yang baik dan bertuah.

Verse 14

कान्तं मनोरमं रुच्यं हृद्याभीष्टे ह्य् अभीप्सिते असारं फल्गु शून्यं वै मुख्यवर्यवरेण्यकाः

Walaupun ia tampak menawan, indah, menyenangkan dan memikat hati—bahkan menjadi sesuatu yang diingini serta dicari—namun ia tiada hakikat, remeh dan kosong; demikianlah penilaian para yang terunggul, terbaik dan paling mulia kewibawaannya.

Verse 15

श्रेयान् श्रेष्ठः पुष्कलः स्यात्प्राग्र्याग्र्यग्रीयमग्रिमं वड्रोरु विपुलं पीनपीव्नी तु स्थूलपीवरे

“Śreyān”, “śreṣṭha” dan “puṣkala” digunakan dalam erti “cemerlang/unggul”. “Prāgrya”, “agr ya”, “agrīya” dan “agrima” menandakan “terdepan/yang pertama”. “Vaḍroru” dan “vipula” bermaksud “lebar/luas”. “Pīna” dan “pīvnī” digunakan untuk “berisi/berdaging”; manakala “sthūla” dan “pīvara” untuk “gemuk/berbadan besar”.

Verse 16

स्तोकाल्पक्षुल्लकाः सूक्ष्मं श्लक्ष्णं दभ्रंकृशन्तनु मात्राकुटीलवकणा भूयिष्ठं पुरुहं पुरु

Mereka bertubuh kecil dan serba sedikit—halus kecil, licin, kurang berisi dan kurus tubuhnya; ukuran-ukurannya tidak sekata dan berliku, rambutnya halus serta keriting; sifat-sifat demikian kebanyakannya banyak dan berlimpah (pada mereka).

Verse 17

अखण्डं पूर्णसकलमुपकण्ठान्तिकाभितः समीपे सन्निधाभ्यासौ नेदिष्टं सुसमीपकं

“Akhaṇḍa” bermaksud “tidak terputus/utuh”; “pūrṇa” bermaksud “sempurna”, yakni “memiliki semua bahagian” (“sakala”). “Upakaṇṭha”, “āntika” dan “abhitaḥ” menandakan “berdekatan”; “samīpa” bermaksud “dalam jarak dekat”. “Sannidhi” dan “abhyāsa” menunjukkan “kehadiran rapat/menyertai dekat”. “Nediṣṭa” bermaksud “paling dekat”, dan “su-samīpaka” bermaksud “sangat dekat”.

Verse 18

सुदूरे तु दविष्ठं स्याद्वृत्तं निस्तलवर्तुले उच्चप्रांशून्नतोदग्रा ध्रुवो नित्यः सनातनः

Sesungguhnya, ia amat jauh—paling jauh; berbentuk bulat, seperti cakera bundar yang licin. Tinggi dan menjulang, naik ke atas dengan puncak yang menonjol—Dhruva (Bintang Kutub) tetap teguh, kekal, dan purba sejak azali.

Verse 19

आविद्धं कुटिलं भुग्नं वेल्लितं वक्रमित्यपि पाठो ऽयं पुररुक्तिदोषेण दुष्टः चञ्चलं तरलञ्चैव कठोरं जठरं दृढं

“Tertusuk/tersentak”, “bengkok”, “melengkung”, “beralun”, dan “membengkok” — cara bacaan seperti ini juga dianggap rosak, dicemari oleh kecacatan pengulangan (punaḥ-ukti). Demikian pula penyampaian yang salah ialah: tidak stabil, terlalu cair/terlalu licin, kasar, berat dari kerongkong, dan kaku.

Verse 20

प्रत्यग्रो ऽभिनवो नव्यो नवीनो नूतनो नवः एकतानो ऽनन्यवृत्तिरुच्चण्डमविलम्बितं

Dia sentiasa segar dan baru bangkit—baru, lebih baru, yang paling baru; sentiasa diperbaharui. Dia bertekad tunggal tanpa putus, tidak menyimpang ke jalan lain; sangat dahsyat perkasa dan tanpa berlengah (cepat dalam tindakan).

Verse 21

उच्चावचं नैकभेदं सम्बाधकलिलं तथा तिमितं स्तिमितं क्लिन्नमभियोगत्वभिग्रहः

“Tinggi dan rendah”, “beraneka jenis”, “sesak dan bercampur-kacau”; demikian juga “gelap”, “diam/tenang”, dan “basah/terendam”—ini ialah istilah yang diambil sebagai penanda teknikal (abhigraha) dalam penggunaan terapan (abhiyoga).

Verse 22

स्फातिर्वृद्धौ प्रथा ख्यातौ समाहारः समुच्चयः अपहारस्त्वपचयो विहारस्तु परिक्रमः

“Sphāti” menandakan pertambahan (pertumbuhan). “Prathā” bermaksud kemasyhuran (nama yang tersebar luas). “Samāhāra” ialah himpunan, yakni pengumpulan/aggregasi. “Apahāra” menandakan pengurangan (penyusutan). Dan “Vihāra” bermaksud merayau berkeliling, yakni berjalan mengitari (perambulation).

Verse 23

प्रत्याहार उपादानं निर्हारो ऽभ्यवकर्षणं विघ्नो ऽन्तरायः प्रत्यूहः स्यादास्यात्वासना स्थितिः

“Pratyāhāra” ialah penarikan balik pancaindera; “nirhāra” ialah menarik keluar; “abhyavakarṣaṇa” ialah menarik menjauh. “Vighna” ialah halangan; “antarāya” ialah rintangan; “pratyūha” ialah halangan balas. “Āsyatva” ialah keadaan duduk, dan “āsana-sthiti” ialah keteguhan dalam postur āsana.

Verse 24

सन्निधिः सन्निकर्षः स्यात्मंक्रमो दुर्गसञ्चरः उपलम्भस्त्वनुभवः प्रत्यादेशो निराकृतिः

“Sannidhi” bermaksud kedekatan; “sannikarṣa” bermaksud sentuhan yang rapat. “Ātmakrama” menandakan urutan batiniah (intrinsik), dan “durgasañcara” bermaksud sukar dilalui. “Upalambha” ialah tangkapan langsung (pengalaman), dan “pratyādeśa” ialah sanggahan (pernyataan balas); “nirākṛti” ialah penolakan/peniadaan.

Verse 25

परिरम्भःपरिष्वङ्गः संश्लेष उपगूहनं अनुमा पक्षहेत्वाद्यैर् डिम्बे भ्रमरविप्लवौ

“Parirambha”, “pariṣvaṅga”, “saṃśleṣa”, dan “upagūhana” ialah nama-nama bagi pelukan dan dakapan yang rapat; demikian juga “anumāna” (inferens) beserta “pakṣa” (proposisi), “hetu” (sebab) dan yang lain-lain; dan istilah “ḍimba”, “bhramara”, serta “viplava” juga hendaklah difahami sebagai penetapan teknikal dalam penggunaan puisi/sastera.

Verse 26

असन्निकृष्तार्थज्ञानं शब्दाद्धि शाब्दमीरितं सादृश्यदर्शनात्तुल्ये बुद्धिः स्यादुपमानकं

Pengetahuan tentang sesuatu objek yang tidak hadir secara langsung kepada pancaindera, tetapi timbul daripada kata-kata, dinyatakan sebagai “śabda-pramāṇa” (kesaksian lisan). Dan daripada penglihatan terhadap keserupaan, timbul kognisi bahawa sesuatu itu sebanding dengan yang lain—itulah “upamāna-pramāṇa” (analogi).

Verse 27

कार्यं दृष्ट्वा विना नस्यादर्थापत्तिः परार्थधीः प्रतियोगिन्यागृहीते भुवि नास्तीत्यभावकः इत्यादिनामलिङ्गो हि हरिरुक्तो नृबुद्धये

“Arthāpatti” (postulasi/andaian perlu) ialah kognisi yang timbul apabila melihat suatu kesan lalu menyimpulkan bahawa tanpa mengandaikan suatu sebab yang perlu, hal itu tidak mungkin. “Parārthadhī” ialah kognisi yang ditujukan untuk orang lain (iaitu alasan yang dinyatakan untuk meyakinkan pihak lain). “Abhāvaka” (kognisi tentang ketiadaan) ialah pengetahuan seperti “ia tidak wujud di sini di atas tanah,” apabila lawan-korelasi belum ditangkap. Dan demikian juga—Hari (Viṣṇu) dihuraikan sebagai “aliṅga” (tanpa tanda/atribut) demi pemahaman manusia.