Adhyaya 7
कालियदमना: यमुनाशुद्धिः, करुणा-निग्रहः, स्तुति-तत्त्वम्
पराशर मैत्रेयांना सांगतात—बलरामाविना वृंदावनात फिरणारे श्रीकृष्ण यमुनेवर येतात व कालियाच्या विष-ह्रदाचे दर्शन घेतात; त्याच्या उष्णतेने वृक्ष व पक्षी होरपळत होते. व्रजाच्या शांततेसाठी दुष्टांचा निग्रह हाच अवताराचा हेतू ठरवून ते कदंबावरून ह्रदात उडी मारतात; प्रथम बांधले जाऊन दंशित होतात. गोप-गोपिका शोकाकुल धावतात, नंद-यशोदा स्तब्ध होतात आणि ‘व्रजाचे जीवन कृष्णाधीन’ असा विलाप उठतो. बलराम येतो; भगवन्महिमा ओळखून दीर्घ स्तुतीप्रवाह होतो—प्रभूचे अचिंत्य परत्व व विश्वकारणत्व प्रतिपादित होते. मग कृष्ण स्वतःला मुक्त करून कालियाच्या फण्यांवर नृत्य करत त्याचे दमन करतात; कालियाच्या पत्नी शरण येऊन करुणा मागतात. कालिय प्रकृतीजन्य दोष सांगून समर्पण करतो; कृष्ण त्याला यमुना सोडून समुद्रात जाण्याची आज्ञा देतात व आपल्या चरणचिन्हांच्या रक्षणाने गरुडभयापासून अभय देतात. नाग निघून जातो, यमुना शुद्ध होते आणि व्रज आनंदाने गोविंदाची स्तुती करतो।
Shlokas
Verse 1
एकदा तु विना रामं कृष्णो वृन्दावनं ययौ विचचार वृतो गोपैर् वन्यपुष्पस्रगुज्ज्वलः
एकदा राम (बलराम) नसताना श्रीकृष्ण वृंदावनास गेले। गोपांनी वेढलेला, वनफुलांच्या माळांनी उजळलेला तो वनात विहार करू लागला।
Verse 2
स जगामाथ कालिन्दीं लोलकल्लोलशालिनीम् तीरसंलग्नफेनौघैर् हसन्तीम् इव सर्वतः
मग तो तो कालिंदी (यमुना) नदीकडे गेला, चंचल लाटांनी शोभणारी. काठाला चिकटलेल्या फेसाच्या राशींमुळे ती सर्वत्र जणू हसत आहे असे भासले.
Verse 3
तस्यां चातिमहाभीमं विषाग्निसृतवारिणम् ह्रदं कालियनागस्य ददृशे ऽतीव भीषणम्
तेथे त्याने कालियनागाचा अतिभयंकर ह्रद पाहिला; ज्याचे पाणी विषाच्या प्रवाहांनी कलुषित झाले होते, जणू विषाग्नीच त्यात मिसळली होती.
Verse 4
विषाग्निना विसरता दग्धतीरमहातरुम् वाताहताम्बुविक्षेपस्पर्शदग्धविहंगमम्
विषाग्नी पसरल्यामुळे काठावरील महावृक्ष जळून गेले होते; आणि वाऱ्याने उडालेल्या पाण्याच्या शिंतोड्यांच्या स्पर्शानेच पक्षी भाजून पडत होते.
Verse 5
तम् अतीव महारौद्रं मृत्युवक्त्रम् इवापरम् विलोक्य चिन्तयाम् आस भगवान् मधुसूदनः
ते अत्यंत भयानक दृश्य—जणू मृत्यूचे दुसरे मुख—पाहून भगवान मधुसूदन विचारमग्न झाले.
Verse 6
अस्मिन् वसति दुष्टात्मा कालियो ऽसौ विषायुधः यो मया निर्जितस् त्यक्त्वा दुष्टो नष्टः पयोनिधिम्
याच ठिकाणी विष हेच शस्त्र असलेला दुष्टात्मा कालिय राहतो. मी पूर्वी त्याला जिंकले तेव्हा तो दुष्ट आपले जुने ठिकाण सोडून समुद्राकडे पळून गेला होता.
Verse 7
तेनेयं दूषिता सर्वा यमुना सागराङ्गना न नरैर् गोधनैर् वापि तृषार्तैर् उपभुज्यते
त्याच्यामुळे सागरवधू यमुनेची सर्व धारा दूषित झाली आहे; म्हणून तहानलेले मनुष्य वा गोधनही तिचे पाणी पिण्यास वापरत नाहीत.
Verse 8
तद् अस्य नागराजस्य कर्तव्यो निग्रहो मया चिरम् अत्र सुखं येन चरेयुर् व्रजवासिनः
म्हणून या नागराजाचा निग्रह मला करावाच लागेल, ज्यामुळे व्रजवासी येथे दीर्घकाळ शांततेने व सुखाने राहतील व वावरतील.
Verse 9
एतदर्थं नृलोके ऽस्मिन्न् अवतारो मया कृतः यद् एषाम् उत्पथस्थानां कार्या शान्तिर् दुरात्मनाम्
याच हेतूसाठी मी मनुष्यलोकी अवतार घेतला आहे—जे दुरात्मे कुमार्गावर गेले आहेत त्यांना आवरून शांततेत स्थापन करावे म्हणून.
Verse 10
तद् एतन् नातिदूरस्थं कदम्बम् उरुशाखिनम् अधिरुह्योत्पतिष्यामि ह्रदे ऽस्मिन्न् अनिलाशिनः
तेथे—फार दूर नाही—रुंद फांद्यांचा तो कदंब वृक्ष आहे. त्यावर चढून मी या सरोवरात उडी मारेन; हे वायुभक्षक (कालिय) याचे निवासस्थान आहे.
Verse 11
इत्थं विचिन्त्य बद्ध्वा च गाढं परिकरं ततः निपपात ह्रदे तत्र सर्पराजस्य वेगितः
असा मनाशी निश्चय करून आणि कंबरपट्टा घट्ट बांधून, सर्पराजास सामोरे जाण्याच्या आवेगाने तो त्या सरोवरात उडी मारून पडला।
Verse 12
तेनापि पतता तत्र क्षोभितः स महाह्रदः अत्यर्थं दूरजातांस् तु तान् असिञ्चन् महीरुहान्
तो तिथे पडताच तो महाह्रद प्रचंड ढवळून निघाला; आणि त्याचे पाणी दूरवर उडून जाऊन फार दूर उभ्या असलेल्या वृक्षांनाही भिजवू लागले।
Verse 13
ते हि दुष्टविषज्वालातप्ताम्बुपवनोक्षिताः जज्वलुः पादपाः सद्यो ज्वालाव्याप्तदिगन्तराः
दुष्ट विषाच्या ज्वाळांनी तापलेल्या पाण्या-वाऱ्याच्या स्पर्शाने ते वृक्ष तत्क्षणी पेटून उठले; आणि ज्वाळांनी सर्व दिशांचे अंत व्यापले।
Verse 14
आस्फोटयाम् आस तदा कृष्णो नागह्रदे भुजम् तच्छब्दश्रवणाच् चाशु नागराजो ऽभ्युपागमत्
मग कृष्णाने नागह्रदाजवळ आपली भुजा आपटून आव्हानासारखा नाद केला; तो शब्द ऐकताच नागराज त्वरेने पुढे आला।
Verse 15
आताम्रनयनः कोपाद् विषज्वालाकुलैः फणैः वृतो महाविषैश् चान्यैर् उरगैर् अनिलाशिभिः
क्रोधाने त्याचे डोळे तांबूस-लाल झाले. विषज्वाळांनी भरलेल्या फण्यांनी वेढलेला तो, इतर महाविषारी, वायूवर जगणाऱ्या उरगांनीही चारही बाजूंनी घेरला गेला।
Verse 16
नागपत्न्यश् च शतशो हारिहारोपशोभिताः प्रकम्पिततनुक्षेपचलत्कुण्डलकान्तयः
नागांच्या पत्नी शेकडो होत्या, हार व रत्नाभूषणांनी शोभित; त्यांच्या थरथरत्या, डोलणाऱ्या देहासह हलणाऱ्या कुंडलांची कांती सतत बदलत चमकत होती।
Verse 17
ततः प्रवेशितः सर्पैः स कृष्णो भोगबन्धनम् ददंशुश् चापि ते कृष्णं विषज्वालाविलैर् मुखैः
मग सर्पांनी वेढून श्रीकृष्णाला त्यांच्या फण्यांच्या कुंडलांच्या बंधनात जखडले; आणि विषज्वाळांनी दहकणाऱ्या मुखांनी ते कृष्णाला दंशही करू लागले।
Verse 18
तं तत्र पतितं दृष्ट्वा सर्पभोगनिपीडितम् गोपा व्रजम् उपागम्य चुक्रुशुः शोकलालसाः
त्याला तिथे पडलेला, सर्पकुंडल्यांनी पिळलेला पाहून, गोप व्रजाकडे धावले आणि शोक व व्याकुळतेने आक्रोश करू लागले।
Verse 19
एष मोहं गतः कृष्णो मग्नौ वै कालिये ह्रदे भक्ष्यते सर्पराजेन तद् आगच्छत पश्यत
“पहा! कृष्ण मोहात पडला आहे—तो कालियाच्या ह्रदात बुडाला आहे. सर्पराज त्याला गिळून टाकील. चला, लवकर—पहा!”
Verse 20
तच् छ्रुत्वा ते तदा गोपा वज्रपातोपमं वचः गोप्यश् च त्वरिता जग्मुर् यशोदाप्रमुखा ह्रदम्
वज्रपातासारखे ते शब्द ऐकून, तेव्हा गोप आणि गोपी—यशोदेच्या पुढाकाराने—त्वरित ह्रदाकडे धावले।
Verse 21
हा हा क्वासाव् इति जनो गोपीनाम् अतिविह्वलः यशोदया समं भ्रान्तो द्रुतं प्रस्खलितं ययौ
“हाय हाय, तो कुठे आहे?”—असे म्हणत लोक आणि गोपी अत्यंत व्याकुळ झाल्या. यशोदेसह गोंधळून ते इतक्या घाईने धावले की धावताना ठेचकाळले।
Verse 22
नन्दगोपश् च गोपाश् च रामश् चाद्भुतविक्रमः त्वरितं यमुनां जग्मुः कृष्णदर्शनलालसाः
नंदगोप, गोपजन आणि अद्भुत पराक्रमवान राम—सर्वजण कृष्णदर्शनाच्या ओढीने त्वरेने यमुनेकडे गेले.
Verse 23
ददृशुश् चापि ते तत्र सर्पराजवशं गतम् निष्प्रयत्नकृतं कृष्णं सर्पभोगेन वेष्टितम्
तेथे त्यांनी कृष्णाला पाहिले—जणू सर्पराजाच्या वशात गेलेला; निष्क्रिय झालेला, आणि सर्पाच्या वळ्यांनी घट्ट वेढलेला.
Verse 24
नन्दगोपश् च निश्चेष्टो न्यस्य पुत्रमुखे दृशम् यशोदा च महाभागा बभूव मुनिसत्तम
हे मुनिश्रेष्ठ, नंदगोप पुत्राच्या मुखावर नजर रोखून निश्चेष्ट उभा राहिला; आणि महाभाग्यवती यशोदाही तशीच स्तब्ध झाली.
Verse 25
गोप्यस् त्व् अन्या रुदन्त्यश् च ददृशुः शोककातराः प्रोचुश् च केशवं प्रीत्या भयकातर्यगद्गदम्
इतर गोपी रडत रडत, शोकाने कातर होऊन पाहू लागल्या; मग प्रेमाने केशवाला बोलल्या—भयाने कंठ थरथरत, वाणी गद्गद झाली.
Verse 26
सर्वा यशोदया सार्धं विशामो ऽत्र महाह्रदे नागराजस्य नो गन्तुम् अस्माकं युज्यते व्रजे
आपण सर्वजण यशोदेसह येथे या महान् ह्रदात प्रवेश करू. नागराजाविना व्रजाला परत जाणे आपल्याला योग्य नाही.
Verse 27
दिवसः को विना सूर्यं विना चन्द्रेण का निशा विना वृषेण का गावो विना कृष्णेन को व्रजः
सूर्याविना दिवस काय? चंद्राविना रात्र काय? वृषभाविना गायी काय? आणि कृष्णाविना व्रज काय?
Verse 28
विनाकृता न यास्यामः कृष्णेनानेन गोकुलम् अरण्यं नातिसेव्यं च वारिहीनं यथा सरः
या कृष्णाविना आम्ही गोकुळाला जाणार नाही. पाण्याविना सरोवर निरुपयोगी, तसेच अरण्य अधिक सेवण्यासारखे नाही.
Verse 30
उत्फुल्लपङ्कजदलस्पष्टकान्तिविलोचनम् अपश्यन्तो हरिं दीनाः कथं गोष्ठे भविष्यथ
उमललेल्या कमळपानांसारख्या स्वच्छ तेजाने उजळलेल्या नेत्रांचा हरि न पाहता आम्ही दीन झालो; मग तुम्ही गोष्ठात कसे राहाल?
Verse 31
अत्यर्थमधुरालापहृताशेषमनोधनम् न विना पुण्डरीकाक्षं यास्यामो नन्दगोकुलम्
त्याच्या अत्यंत मधुर वचनांनी आमच्या मनाचे सर्व धन हरपले आहे; पुण्डरीकाक्ष, कमळनेत्र प्रभू, याच्याविना आम्ही नंदगोकुळाला जाणार नाही.
Verse 32
भोगेनावेष्टितस्यापि सर्पराजेन पश्यत स्मितशोभिमुखं गोप्यः कृष्णस्यास्मद्विलोकने
सर्पराजाच्या प्रबळ वळ्यांनी वेढलेला असतानाही गोपींनी कृष्णाचे मुख पाहिले—मृदु हास्याने उजळलेले—त्यांनी त्यांना ओळखून त्यांच्याकडे वळविले, जणू एका नजरेनेच धीर दिला।
Verse 33
इति गोपीवचः श्रुत्वा रौहिणेयो महाबलः गोपांश् च त्रासविधुरान् विलोक्य स्तिमितेक्षणः
गोपिंचे हे वचन ऐकून महाबली रौहिणेय (बलराम) भयाने धैर्य हरपलेल्या गोपांकडे पाहू लागला; आणि स्थिर नजरेने तो निश्चल, एकाग्र झाला।
Verse 34
नन्दं च दीनम् अत्यर्थं न्यस्तदृष्टिं सुतानने मूर्च्छाकुलां यशोदां च कृष्णमाहात्म्यसंज्ञया
नंदही दिसला—अत्यंत दीन, दृष्टी फक्त पुत्राच्या मुखावर स्थिर—आणि यशोदाही, जी मूर्च्छेसारखी व्याकुळ; दोघांवर कृष्ण-माहात्म्याची जाणीव दाटली—की त्यांचा बालकच परब्रह्माची अपरिमित महिमा आहे।
Verse 35
किमर्थं देवदेवेश भावो ऽयं मानुषस् त्वया व्यज्यते ऽत्यन्तम् आत्मानं किम् अनन्तं न वेत्सि यत्
हे देवदेवेश! तुम्ही हा मानुष भाव इतका पूर्णपणे का धारण करून प्रकट करता? तुम्ही स्वतःला अनंत म्हणून जाणत नाही काय—मग मनुष्यरूपाने स्वतःला इतके का उघड करता?
Verse 36
त्वम् अस्य जगतो नाभिर् अराणाम् इव संश्रयः कर्तापहर्ता पाता च त्रैलोक्ये त्वं त्रयीमयः
तुम्ही या जगताची नाभी आहात—जशी अरांची धुरी आश्रय असते. तुम्हीच कर्ता, संहारकर्ता आणि पालक; त्रैलोक्यात तुम्ही वेदत्रयीचे साक्षात् स्वरूप आहात।
Verse 37
सेन्द्ररुद्राश्विवसुभिर् आदित्यैर् मरुदग्निभिः चिन्त्यसे त्वम् अचिन्त्यात्मन् समस्तैश् चैव योगिभिः
इंद्र व रुद्रांसह अश्विन, वसु, आदित्य, मरुत आणि पवित्र अग्नी यांच्याकडून तुझे चिंतन होते. हे अचिंत्य आत्मन्, सर्व योगीही निश्चयाने तुझे ध्यान करतात.
Verse 38
जगत्यर्थे जगन्नाथ भारावतरणेच्छया अवतीर्णो ऽत्र मर्त्येषु तवांशश् चाहम् अग्रजः
हे जगन्नाथ, जगताच्या हितासाठी—पृथ्वीचा भार हलका करण्याच्या इच्छेने—तू येथे मर्त्यांमध्ये अवतरलास; आणि मीही तुझा अंश म्हणून, तुझा अग्रज होऊन अवतरलो आहे.
Verse 39
मनुष्यलीलां भगवन् भजता भवता सुराः विडम्बयन्तस् त्वल्लीलां सर्व एव सदासते
हे भगवन्, तू जेव्हा मनुष्यलीला स्वीकारतोस, तेव्हा सर्व देव तुझ्या लीलांमध्ये रमून सदा जणू तिचे अनुकरण करीत राहतात.
Verse 40
अवतार्य भवान् पूर्वं गोकुले ऽत्र सुराङ्गनाः क्रीडार्थम् आत्मनः पश्चाद् अवतीर्णो ऽसि शाश्वत
हे शाश्वत, प्रथम तू गोकुळात देवांगनांना उतरविलेस, जेणेकरून त्या तुझ्या क्रीडेत सहचर होतील; आणि नंतर तू स्वतः अवतरलास.
Verse 41
अत्रावतीर्णयोः कृष्ण गोपा एव हि बान्धवाः गोप्यश् च सीदतः कस्मात् त्वं बन्धून् समुपेक्षसे
हे कृष्ण, येथे अवतरल्यावर गोपच खरे तुझे बंधू आहेत, आणि गोपीही. ते दुःखात बुडत असताना तू आपल्या बंधूंना का उपेक्षितोस?
Verse 42
दर्शितो मानुषो भावो दर्शितं बालचापलम् तद् अयं दम्यतां कृष्ण दुष्टात्मा दशनायुधः
हे कृष्णा! तू मानवी भाव आणि बालसुलभ चपळता दाखवली आहेस. म्हणून आता ज्याचे दात हेच शस्त्र आहेत, अशा या दुष्ट सर्पाचे दमन कर.
Verse 43
इति संस्मारितः कृष्णः स्मितभिन्नौष्ठसंपुटः आस्फोट्य मोचयाम् आस स्वदेहं भोगबन्धनात्
अशा प्रकारे आठवण करून दिल्यावर, गालातल्या गालात हसणाऱ्या कृष्णाने अंगडाई देऊन आपले शरीर नागाच्या विळख्यातून मुक्त केले.
Verse 44
आनम्य चापि हस्ताभ्याम् उभाभ्यां मध्यमं फणम् आरुह्याभुग्नशिरसि प्रननर्तोरुविक्रमः
नंतर दोन्ही हातांनी नागाचा मधला फणा खाली वाकवून, त्या वाकलेल्या डोक्यावर आरूढ होऊन महापराक्रमी प्रभूने नृत्य करण्यास सुरुवात केली.
Verse 45
व्रणाः फणे ऽभवंश् चास्य कृष्णस्याङ्घ्रिनिकुट्टनैः यत्रोन्नतिं च कुरुते ननामास्य ततः शिरः
कृष्णाच्या पायांच्या प्रहाराने नागाच्या फण्यांवर जखमा झाल्या; जिथे जिथे तो डोके वर काढण्याचा प्रयत्न करी, तिथे तिथे कृष्ण त्याचे डोके खाली वाकवत असत.
Verse 46
मूर्च्छाम् उपाययौ भ्रान्त्या नागः कृष्णस्य रेचकैः दण्डपातनिपातेन ववाम रुधिरं बहु
कृष्णाच्या हालचालींमुळे गरगरून तो नाग बेशुद्ध पडू लागला आणि काठीच्या तडाख्याप्रमाणे बसलेल्या पायांच्या प्रहाराने त्याने खूप रक्त ओकले.
Verse 47
तं निर्भुग्नशिरोग्रीवम् आस्येभ्यः स्रुतशोणितम् विलोक्य शरणं जग्मुस् तत्पत्न्यो मधुसूदनम्
त्याचे मस्तक आणि मान मोडलेली पाहून आणि मुखातून रक्ताच्या धारा वाहत असताना, त्याच्या पत्नींनी भयभीत होऊन मधुसूदनाला शरण जाणे पसंत केले.
Verse 48
ज्ञातो ऽसि देवदेवेश सर्वेशस् त्वम् अनुत्तमः परं ज्योतिर् अचिन्त्यं यत् तदंशः परमेश्वरः
हे देवाधिदेवा, हे सर्वेश्वरा, तू सर्वोत्तम आहेस हे आता ज्ञात झाले आहे. ते अचिंत्य परम तेज जे आहे, तू त्याचाच अंश आहेस, हे परमेश्वरा.
Verse 49
न समर्थाः सुराः स्तोतुं यम् अनन्यभवं प्रभुम् स्वरूपवर्णनं तस्य कथं योषित् करिष्यति
ज्याची स्तुती करण्यास देवही समर्थ नाहीत, ज्याला दुसरा कोणताही उगम नाही, अशा त्या प्रभूचे स्वरूप वर्णन एक स्त्री कशी करू शकेल?
Verse 50
यस्याखिलं महीव्योमजलाग्निपवनात्मकम् ब्रह्माण्डम् अल्पकांशांशः स्तोष्यामस् तं कथं वयम्
पृथ्वी, आकाश, पाणी, अग्नी आणि वायू यांनी बनलेले हे संपूर्ण ब्रह्मांड ज्याचा केवळ एक अतिसूक्ष्म अंश आहे, त्याची स्तुती आम्ही कशी करू शकू?
Verse 51
यतन्तो न विदुर् नित्यं यत्स्वरूपम् अयोगिनः परमार्थम् अणोर् अल्पं स्थूलात् स्थूलं नताः स्म तम्
प्रयत्न करूनही अयोगी ज्याचे नित्य स्वरूप जाणू शकत नाहीत, जो अणूहूनही सूक्ष्म आणि स्थूलाहूनही स्थूल आहे, त्या परम सत्याला आम्ही नमन करतो.
Verse 52
न यस्य जन्मने धाता यस्य नान्ताय चान्तकः स्थितिकर्ता न चान्यो ऽस्ति यस्य तस्मै नमः सदा
ज्याच्या जन्मासाठी धाता नाही, ज्याच्यासाठी ना अंत आहे ना अंतक; आणि ज्याचा दुसरा कोणी स्थितिकर्ता नाही—त्या परम विष्णूस सदैव नमस्कार।
Verse 53
कोपः स्वल्पो ऽपि ते नास्ति स्थितिपालनम् एव ते कारणं कालियस्यास्य दमने श्रूयताम् अतः
आपल्यात क्रोधाचा लवलेशही नाही; आपले कृत्य हे केवळ धर्म-व्यवस्थेच्या रक्षणासाठी आहे. म्हणून या कालियाच्या दमनाचे कारण आता ऐका।
Verse 54
स्त्रियो ऽनुकम्प्याः साधूनां मूढा दीनाश् च जन्तवः यतस् ततो ऽस्य दीनस्य क्षम्यतां क्षमतां वर
सज्जन स्त्रियांवर करुणा करतात; तसेच जे प्राणी मूढ व दीन आहेत तेही दयेचे पात्र आहेत. म्हणून—कशाही कारणाने—या दीनास क्षमा व्हावी; हे श्रेष्ठ, कृपा करून सहन करा।
Verse 55
समस्तजगदाधारो भवान् अल्पबलः फणी त्वत्पादपीडितो जह्यान् मुहूर्तार्धेन जीवितम्
आपण समस्त जगताचा आधार आहात; आणि हे फणी, तुझे बळ अल्प आहे. त्यांच्या पायांखाली दाबला गेलास तर अर्ध्या मुहूर्तातच प्राण सोडशील।
Verse 56
क्व पन्नगो ऽल्पवीर्यो ऽयं क्व भवान् भुवनाश्रयः प्रीतिद्वेषौ समोत्कृष्टगोचरौ च यतो ऽव्यय
कुठे हा अल्पवीर्य पन्नग आणि कुठे आपण—भुवनांचा आश्रय! हे अव्यय, आपल्यासाठी प्रीती व द्वेष हे विरोधी भावही सम व उत्कृष्ट क्षेत्रातच वावरतात; ते आपल्याला बांधत नाहीत, कमी करत नाहीत।
Verse 57
ततः कुरु जगत्स्वामिन् प्रसादम् अवसीदतः प्राणांस् त्यजति नागो ऽयं भर्तृभिक्षा प्रदीयताम्
म्हणून, हे जगत्स्वामी, संकटात बुडणाऱ्यावर कृपा करा. हा नाग प्राण सोडू पाहतो; त्याला हवी असलेली भिक्षा—अन्न व रक्षण—प्रदान करा.
Verse 58
इत्य् उक्ते ताभिर् आश्वस्य क्लान्तदेहो ऽपि पन्नगः प्रसीद देव देवेति प्राह वाक्यं शनैः शनैः
त्यांनी असे म्हटल्यावर, थकलेल्या देहाचा तो पन्नगही धीर धरून शांत झाला; आणि हळूहळू म्हणाला—“हे देवाधिदेव, प्रसन्न व्हा.”
Verse 59
तवाष्टगुणम् ऐश्वर्यं नाथ स्वाभाविकं परम् निरस्तातिशयं यस्य तस्य स्तोष्यामि किं न्व् अहम्
हे नाथ, तुझे अष्टगुणयुक्त ऐश्वर्य स्वभावतःच परम आहे. ज्याची महिमा अतिशयतेपलीकडे आहे, त्या अतुलनीयाचे मी काय स्तवन करणार?
Verse 60
त्वं परस् त्वं परस्याद्यः परं त्वत्तः परात्मकम् परस्मात् परमो यस् त्वं तस्य स्तोष्यामि किं न्व् अहम्
तूच परब्रह्म; ‘पर’ म्हणविल्या जाणाऱ्याचाही तू आदिकारण. तुझ्यापासूनच परात्पर तत्त्व प्रकटते. जो पराहूनही पर आहेस, तुझी मी कशी स्तुती करावी?
Verse 61
यस्माद् ब्रह्मा च रुद्रश् च चन्द्रेन्द्रमरुदश्विनः वसवश् च सहादित्यैस् तस्य स्तोष्यामि किं न्व् अहम्
ज्याच्यापासून ब्रह्मा व रुद्र, चंद्र व इंद्र, मरुत व अश्विन, आणि आदित्यांसह वसु उत्पन्न होतात—त्या प्रभूचे मी काय स्तवन करणार?
Verse 62
एकावयवसूक्ष्मांशो यस्यैतद् अखिलं जगत् कल्पनावयवांशस्य तं स्तोष्यामि कथं त्व् अहम्
ज्याच्या एका अतिसूक्ष्म अंशाचाही हा अखिल जगत् आहे—तोही केवळ कल्पित अंशाचा अंश—त्या परम विष्णूची मी तरी कशी स्तुती करू?
Verse 63
सदसद्रूपिणो यस्य ब्रह्माद्यास् त्रिदशोत्तमाः परमार्थं न जानन्ति तस्य स्तोष्यामि किं न्व् अहम्
ज्याचे स्वरूप सत्-असत् दोन्हींपलीकडे आहे, आणि ब्रह्मा आदि श्रेष्ठ देवही ज्याचा परमार्थ जाणत नाहीत—त्याची मी काय स्तुती करणार?
Verse 64
ब्रह्माद्यैर् अर्च्यते दिव्यैर् यश् च पुष्पानुलेपनैः नन्दनादिसमुद्भूतैः सो ऽर्च्यते वा कथं मया
ज्याची पूजा ब्रह्मा आदि दिव्य देव नंदन-उद्यानातून उत्पन्न स्वर्गीय पुष्पे व सुगंधी अनुलेपनांनी करतात—तो माझ्यासारख्याने कसा योग्य रीतीने पूजावा?
Verse 65
यस्यावताररूपाणि देवराजः सदार्चति न वेत्ति परमं रूपं सो ऽर्च्यते वा कथं मया
ज्याच्या अवताररूपांची देवराज इंद्र सदैव पूजा करतो, तरीही ज्याचे परम रूप त्यालाही कळत नाही—तो माझ्याकडून कसा योग्य रीतीने पूजला जाईल?
Verse 66
विषयेभ्यः समाहृत्य सर्वाक्षाणि च योगिनः यम् अर्चयन्ति ध्यानेन सो ऽर्च्यते वा कथं मया
योगीजन इंद्रिये विषयांपासून आवरून ध्यानाने ज्याची आराधना करतात—तो माझ्याकडून बाह्य साधनांनी कसा पूजला जाईल?
Verse 67
हृदि संकल्प्य यद् रूपं ध्यानेनार्चन्ति योगिनः भावपुष्पादिभिर् नाथः सो ऽर्च्यते वा कथं मया
हे नाथ! योगी हृदयात जे रूप संकल्पून ध्यानाने पूजतात, भावपुष्प व मनोअर्पणांनी सजवितात—त्या परम स्वामीची मीही कशी आराधना करू?
Verse 68
सो ऽहं ते देवदेवेश नार्चनादौ स्तुतौ न च सामर्थ्यवान् कृपामात्रमनोवृत्तिः प्रसीद मे
हे देवदेवेश! मी असा आहे—अर्चना, अर्पण किंवा योग्य स्तुती करण्याचे सामर्थ्य नाही. माझे मन केवळ तुझ्या कृपेच्या याचनेकडेच वळते; माझ्यावर प्रसन्न हो.
Verse 69
सर्पजातिर् इयं क्रूरा यस्यां जातो ऽस्मि केशव तत्स्वभावो ऽयम् अत्रास्ति नापराधो ममाच्युत
हे केशवा! सर्पांची ही जात क्रूर आहे; त्याच जातीत माझा जन्म झाला. येथे हाच स्वभाव आहे; म्हणून, हे अच्युता, अपराध माझा नाही.
Verse 70
सृज्यते भवता सर्वं तथा संह्रीयते जगत् जातिरूपस्वभावाश् च सृज्यन्ते सृजता त्वया
तुझ्यामुळेच सर्व सृष्टी निर्माण होते आणि तुझ्यामुळेच जगत् संहारले जाते. जन्मजाति, रूप आणि स्वभावही—सृष्टी करताना तुझ्याच द्वारा घडविले जातात.
Verse 71
यथाहं भवता सृष्टो जात्या रूपेण चेश्वर स्वभावेन च संयुक्तस् तथेदं चेष्टितं मया
हे ईश्वरा! तू मला ज्या जातीत, ज्या रूपात आणि ज्या स्वभावासह निर्माण केलेस, त्याप्रमाणेच मी वागलो. माझे आचरण तू दिलेल्या स्वभावानुसारच झाले.
Verse 72
यद्य् अन्यथा प्रवर्तेयं देवदेव ततो मयि न्याय्यो दण्डनिपातो वै तवैव वचनं यथा
जर मी कधी धर्मापासून हटून अन्यथा वागलो, हे देवदेव, तर माझ्यावर दंड पडणे पूर्ण न्याय्य ठरो—तुमच्या वचनाप्रमाणेच।
Verse 73
तथापि यज् जगत्स्वामी दण्डं पातितवान् मयि स सोढो ऽयं वरं दण्डस् त्वत्तो नान्यत्र मे वरः
तरीही जगत्स्वामीने माझ्यावर टाकलेला दंड मी सहन केला आहे. तोच दंड माझा वर ठरो; कारण तुमच्यावाचून मला दुसरा कोणताही वर नको।
Verse 74
हतवीर्यो हतविषो दमितो ऽहं त्वयाच्युत जीवितं दीयताम् एकम् आज्ञापय करोमि किम्
हे अच्युत, माझे पराक्रम नष्ट झाले, माझा विषही क्षीण झाला, आणि मी तुमच्यामुळे वश झालो. मला फक्त एक जीवन द्या; आज्ञा करा—मी काय करू?
Verse 75
नात्र स्थेयं त्वया सर्प कदाचिद् यमुनाजले सभृत्यपरिवारस् त्वं समुद्रसलिलं व्रज
हे सर्पा, यमुनेच्या पाण्यात तू कधीही राहू नकोस. सेवक-परिवारासह त्वरित समुद्राच्या पाण्याकडे जा.
Verse 76
मत्पदानि च ते सर्प दृष्ट्वा मूर्धनि सागरे गरुडः पन्नगरिपुस् त्वयि न प्रहरिष्यति
हे सर्पा, समुद्रात तुझ्या मस्तकावर माझी पाऊलखुणा पाहून, नागांचा शत्रू गरुड तुझ्यावर प्रहार करणार नाही.
Verse 77
इत्य् उक्त्वा सर्पराजानं मुमोच भगवान् हरिः प्रणम्य सो ऽपि कृष्णाय जगाम पयसां निधिम्
असे बोलून भगवान् हरिने सर्पराजाला मुक्त केले. तोही श्रीकृष्णाला प्रणाम करून जलनिधी समुद्राकडे गेला.
Verse 78
पश्यतां सर्वभूतानां सभृत्यापत्यबान्धवः समस्तभार्यासहितः परित्यज्य स्वकं ह्रदम्
सर्व प्राणी पाहत असताना तो सेवक, अपत्य, बंधु आणि सर्व पत्नींसह आपलेच ह्रद सोडून निघून गेला.
Verse 79
गते सर्पे परिष्वज्य मृतं पुनर् इवागतम् गोपा मूर्धनि गोविन्दं सिषिचुर् नेत्रजैर् जलैः
सर्प निघून गेल्यावर गोपांनी गोविंदाला—जणू मृत्यूपासून परत आलेला—आलिंगन दिले आणि डोळ्यांतून आलेल्या अश्रूंनी त्याचे मस्तक ओले केले.
Verse 80
कृष्णम् अक्लिष्टकर्माणम् अन्ये विस्मितचेतसः तुष्टुवुर् मुदिता गोपा दृष्ट्वा शिवजलां नदीम्
शिव (मंगल) जल असलेली नदी पाहून, आनंदित व विस्मितचित्त गोपांनी अक्लिष्टकर्मा श्रीकृष्णाची स्तुती केली.
Frequently Asked Questions
He states the avatāra purpose: to restrain the wicked (utpatha-sthāna) and secure lasting peace for Vraja; the act is dharma-rakṣaṇa, not reckless impulse.
The text frames nigraha as impersonal protection of cosmic order (sthiti-pālana), aligning divine action with compassion and loka-saṃgraha rather than rāga-dveṣa.
Kṛṣṇa grants him refuge through the visible pāda-cihna on his head; seeing that mark, Garuḍa will not strike—divine protection overrides natural enmity.
Read Vishnu Purana in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.