Adhyaya 34

Verse 1

चक्रे कर्म महच् छौरिर् बिभ्राणो मानुषीं तनुम् जिगाय शक्रं शर्वं च सर्वान् देवांश् च लीलया

मानवी देह धारण करून शौरीने महान कर्म केले; केवळ लीलामात्राने त्याने शक्र (इंद्र), शर्व (शिव) आणि सर्व देवांनाही मागे टाकले—मर्त्यरूप दिसूनही तो सर्वदैवतशक्तींचा अधिपती परमेश्वर आहे हे उघड झाले।

Verse 2

यच् चान्यद् अकरोत् कर्म दिव्यचेष्टाविधानकृत् तत् कथ्यतां महाभाग परं कौतूहलं हि मे

आणि त्याने जे इतर कर्म केले—जो स्वतः दिव्य चेष्टांचा विधानकर्ता आहे—तेही, हे महाभाग, मला सांगा; कारण माझ्या मनात तीव्र कुतूहल उत्पन्न झाले आहे।

Verse 3

गदतो मम विप्रर्षे श्रूयताम् इदम् आदरात् नरावतारे कृष्णेन दग्धा वाराणसी यथा

हे विप्रर्षे, मी सांगतो ते आदराने ऐका—नरावतारात भगवान कृष्णाने वाराणसी (काशी) कशी दग्ध केली.

Verse 4

पौण्ड्रको वासुदेवस् तु वासुदेवो ऽभवद् भुवि अवतीर्णस् त्वम् इत्य् उक्तो जनैर् अज्ञानमोहितैः

परंतु ‘वासुदेव’ नाव धारण करणारा पौण्ड्रक पृथ्वीवर जणू वासुदेवच मानला जाऊ लागला; अज्ञानाने मोहित लोक त्याला म्हणत, “तूच अवतीर्ण (अवतार) आहेस!”

Verse 5

स मेने वासुदेवो ऽहम् अवतीर्णो महीतले नष्टस्मृतिस् ततः सर्वं विष्णुचिह्नम् अचीकरत्

स्मृती लोपल्यावर त्याने मानले—“मी वासुदेव, पृथ्वीवर अवतरलो आहे”; आणि मग त्याने स्वतःवर विष्णूची सर्व चिन्हे व अलंकार धारण केले।

Verse 6

दूतं च प्रेषयाम् आस कृष्णाय सुमहात्मने त्यक्त्वा चक्रादिकं चिह्नं मदीयं नाम चात्मनः

मग त्याने महात्मा श्रीकृष्णाकडे दूत पाठविला; आणि चक्रादि चिन्हांनी युक्त राजचिन्हे सोडून, स्वतःचे नावही त्यागले।

Verse 7

वासुदेवात्मकं मूढ मुक्त्वा गर्वं विशेषतः आत्मनो जीवितार्थाय ततो मे प्रणतिं व्रज

अरे मूढा! तुझे कळो की तुझे आत्मस्वरूप वासुदेवात अधिष्ठित आहे; विशेषतः गर्व पूर्णपणे सोड. मग आपल्या जीवन-कल्याणासाठी येऊन मला शरणागत होऊन नमस्कार कर।

Verse 8

इत्य् उक्तः संप्रहस्यैनं दूतं प्राह जनार्दनः निजचिह्नम् अहं चक्रं समुत्स्रक्ष्ये त्वयीति वै

असे ऐकून जनार्दन हसले आणि त्या दूतास म्हणाले—“होय, मी माझेच चिन्ह असलेले हे चक्र तुझ्यावर फेकून देईन।”

Verse 9

वाच्यश् च पौण्ड्रको गत्वा त्वया दूत वचो मम ज्ञातस् त्वद्वाक्यसद्भावो यत् कार्यं तद् विधीयताम्

“आणि हे दूत, तू पौण्ड्रकाकडे जाऊन माझे वचन सांग. तुझ्या बोलण्यामागचा हेतू मला कळला आहे; म्हणून जे करणे आवश्यक आहे ते तसेच केले जावो.”

Verse 10

गृहीतचिह्न एवाहम् आगमिष्यामि ते पुरम् समुत्स्रक्ष्यामि ते चक्रं निजचिह्नम् असंशयम्

ठरलेले चिन्ह धारण करून मी निश्चयाने तुझ्या नगरात येईन; आणि संशय न ठेवता तुला माझे चक्र—माझे निजचिन्ह—अर्पण करीन।

Verse 11

आज्ञापूर्वं च यद् इदम् आगच्छेति त्वयोदितम् संपादयिष्ये श्वस् तुभ्यं तद् अप्य् एषो ऽविलम्बितम्

आणि तू पूर्वी दिलेली आज्ञा—“ये”—ती मी उद्या तुझ्यासाठी पूर्ण करीन; हेही निःसंशय विलंब न करता होईल।

Verse 12

शरणं ते समभ्येत्य कर्तास्मि नृपते तथा यथा त्वत्तो भयं भूयो न मे किंचिद् भविष्यति

हे नृप! तुझ्या शरणी येऊन मी असे वागेन की तुझ्याकडून मला पुन्हा कधीही किंचित्‌ही भय राहणार नाही।

Verse 13

इत्य् उक्ते ऽपगते दूते संस्मृत्याभ्यागतं हरिः गरुत्मन्तम् अथारुह्य त्वरितं तत्पुरं ययौ

असे बोलून दूत निघून गेल्यावर हरिने तो प्रसंग स्मरला; मग गरुडावर आरूढ होऊन तो वेगाने त्या नगराकडे गेला।

Verse 14

तस्यापि केशवोद्योगं श्रुत्वा काशिपतिस् तदा सर्वसैन्यपरीवारः पार्ष्णिग्राह उपाययौ

केशवाच्या उद्योजकतेची वार्ता ऐकून काशीपतीही तेव्हा सर्व सैन्याने वेढलेला, टाच पकडून पाठलाग करणाऱ्यासारखा पुढे सरसावला।

Verse 15

ततो बलेन महता काशिराजबलेन च पौण्ड्रको वासुदेवो ऽसौ केशवाभिमुखं ययौ

मग ‘वासुदेव’ असा अभिमान धारण करणारा पौण्ड्रक, काशीराजाच्या सैन्यबळानेही समर्थित, महान सैन्यासह केशवाभिमुख निघाला।

Verse 16

तं ददर्श हरिर् दूराद् उदारस्यन्दने स्थितम् चक्रहस्तं गदाखड्गबाहुं पाणिगताम्बुजम्

हरिने त्याला दूरून पाहिले—भव्य रथावर उभा, हातात चक्र, भुजांसारखी गदा व खड्ग धारण केलेली, आणि तळहातात कमळ सज्ज ठेवलेले।

Verse 17

स्रग्धरं धृतशार्ङ्गं च सुपर्णरचितध्वजम् वक्षःस्थले कृतं चास्य श्रीवत्सं ददृशे हरिः

हरिने त्याला पाहिले—माळ घातलेला, शार्ङ्ग धनुष्य धारण केलेला, सुपर्ण (गरुड) चिन्हयुक्त ध्वज असलेला, आणि वक्षस्थळी श्रीवत्सचिन्ह धारण केलेला।

Verse 18

किरीटकुण्डलधरं पीतवासःसमन्वितम् दृष्ट्वा तं भावगम्भीरं जहास गरुडध्वजः

किरीट व कुंडले धारण केलेला, पीतवस्त्रांनी शोभणारा, आणि भावात गभीर असा त्याला पाहून गरुडध्वज प्रभू हसला।

Verse 19

युयुधे च बलेनास्य हस्त्यश्वबलिना द्विज निस्त्रिंशर्ष्टिगदाशूलशक्तिकार्मुकशालिना

आणि हे द्विज! तो आपल्या सैन्यबळासह युद्ध करू लागला—हत्ती-घोड्यांच्या प्रचंड दलांनी युक्त, तलवारी, भाले, गदा, त्रिशूल, शक्ती व धनुष्यांनी सज्ज।

Verse 20

क्षणेन शार्ङ्गनिर्मुक्तैः शरैर् अरिविदारणैः गदाचक्रनिपातैश् च सूदयाम् आस तद्बलम्

क्षणात शार्ङ्गातून सुटलेल्या शत्रुविदारक बाणांनी, तसेच गदा व चक्राच्या प्रहारांनी त्याने त्या विरोधी सैन्याचा पूर्ण संहार केला।

Verse 21

काशिराजबलं चैव क्षयं नीत्वा जनार्दनः उवाच पौण्ड्रकं मूढम् आत्मचिह्नोपलक्षणम्

काशिराजाचे सैन्यही नष्ट करून जनार्दनाने त्या मूढ पौण्ड्रकाला संबोधिले, जो भगवंताची वैयक्तिक चिन्हे चोरून धारण करून फिरत होता।

Verse 22

पौण्ड्रकोक्तं त्वया यत् तु दूतवक्त्रेण मां प्रति समुत्सृजेति चिह्नानि तत् ते संपादयाम्य् अहम्

पौण्ड्रकाच्या दूताच्या मुखाने तू माझ्याशी जे म्हणवलेस—‘चिन्हे टाकून दे’—त्या चिन्हांचे ‘योग्य नियोजन’ मी तुझ्यासाठी करतो; त्यांचा यथोचित अंत घडवीन।

Verse 23

चक्रम् एतत् समुत्सृष्टं गदेयं ते विसर्जिता गरुत्मान् एष निर्दिष्टः समारोहतु ते ध्वजम्

हे चक्र सोडले आहे; ही गदा तुझ्यासाठी पाठविली आहे. आणि हा गरुड नियुक्त केल्याप्रमाणे तुझ्या ध्वजावर आरूढ होवो—तुझा विजयचिन्ह ठरो।

Verse 24

इत्य् उच्चार्य विमुक्तेन चक्रेणासौ विदारितः पोथितो गदया भग्नो गरुत्मांश् च गरुत्मता

असे उच्चारून सोडलेल्या चक्राने तो विदीर्ण झाला; गदेने तो चिरडून भग्न झाला; आणि गरुडचिन्हधारीचा गरुडही स्वयं गरुडाने पराभूत केला।

Verse 25

ततो हाहाकृते लोके काशीनाम् अधिपो बली युयुधे वासुदेवेन मित्रस्यापचितौ स्थितः

तेव्हा जगात हाहाकार माजला असता, काशीचा पराक्रमी अधिपती मित्रावर झालेल्या अपमानाचा बदला घेण्यासाठी उभा राहून वासुदेवाशी युद्ध करू लागला।

Verse 26

ततः शार्ङ्गधनुर्मुक्तैश् छित्त्वा तस्य शरैः शिरः काशिपुर्यां स चिक्षेप कुर्वंल् लोकस्य विस्मयम्

मग शार्ङ्ग धनुषातून सुटलेल्या बाणांनी त्याचे शिर छेदून ते काशीपुरीत फेकले; असा पराक्रम केला की सारा लोक विस्मित झाला।

Verse 27

हत्वा च पौण्ड्रकं शौरिः काशिराजं च सानुगम् पुनर् द्वारवतीं प्राप्तो रेमे स्वर्गगतो यथा

पौण्ड्रक व अनुचरांसह काशीराजाचा वध करून शौरि पुन्हा द्वारवतीस आला आणि तेथे स्वर्गप्राप्तासारखा सुखाने रमला।

Verse 28

तच्छिरः पतितं दृष्ट्वा तत्र काशिपतेः पुरे जनः किम् एतद् इत्य् आह केनेत्य् अत्यन्तविस्मितः

काशीपतीच्या नगरीत ते छिन्न शिर पडलेले पाहून लोक अत्यंत विस्मित होऊन म्हणाले, “हे काय? हे कोणी केले?”

Verse 29

ज्ञात्वा तं वासुदेवेन हतं तस्य सुतस् ततः पुरोहितेन सहितस् तोषयाम् आस शंकरम्

तो वासुदेवाने त्याचा वध केला आहे हे कळताच त्याचा पुत्र पुरोहितासह शंकराला प्रसन्न करण्यासाठी लागला।

Verse 30

अविमुक्ते महाक्षेत्रे तोषितस् तेन शंकरः वरं वृणीष्वेति तदा तं प्रोवाच नृपात्मजम्

अविमुक्त या महापवित्र क्षेत्रात त्याच्यामुळे संतुष्ट झालेल्या शंकरांनी तेव्हा राजपुत्रास म्हटले—“वर माग।”

Verse 31

स वव्रे भगवन् कृत्या पितृहन्तुर् वधाय मे समुत्तिष्ठतु कृष्णस्य त्वत्प्रसादान् महेश्वर

तो विनवू लागला—“भगवन्! माझ्या पित्याच्या हंत्या कृष्णाच्या वधासाठी ती कृत्या उठो; हे महेश्वर, तुमच्या कृपेने ते सिद्ध होवो।”

Verse 32

एवं भविष्यतीत्य् उक्ते दक्षिणाग्नेर् अनन्तरम् महाकृत्या समुत्तस्थौ तस्यैवाग्निनिवेशनात्

“असेच होईल” असे म्हणताच, तत्क्षणी दक्षिणाग्नीनंतर, त्याच अग्निस्थापनातून महाकृत्या उभी राहिली।

Verse 33

ततो ज्वालाकरालास्या ज्वलत्केशकलापिका कृष्ण कृष्णेति कुपिता कृत्या द्वारवतीं ययौ

मग ज्वालांनी विकराळ तोंड असलेली, जळत्या केसांची रास असलेली ती कुपित कृत्या “कृष्ण! कृष्ण!” असे पुन्हापुन्हा ओरडत द्वारवतीकडे धावली।

Verse 34

ताम् अवेक्ष्य जनस् त्रासविचलल्लोचनो मुने ययौ शरण्यं जगतां शरणं मधुसूदनम्

हे मुने! तिला पाहून लोक भयाने थरथरत्या नजरेने, शरण देणारा—जगाचा शरण—मधुसूदन याच्याकडे धावले।

Verse 35

काशिराजसुतेनेयम् आराध्य वृषभध्वजम् उत्पादिता महाकृत्येत्य् अवगम्याथ चक्रिणा

तेव्हा चक्रधारीने जाणले—“काशीराजकन्येने वृषभध्वज (शिव) याची आराधना करून ही महाभयंकर कृत्या उत्पन्न केली आहे।”

Verse 36

जहि कृत्याम् इमाम् उग्रां वह्निज्वालाजटाकुलाम् चक्रम् उत्सृष्टम् अक्षेषु क्रीडासक्तेन लीलया

“ही उग्र कृत्या नष्ट कर—अग्निज्वालांच्या जटांनी भरलेली. खेळात आसक्त होऊन लीलया जे चक्र सोडले, ते पास्यांमध्ये सुटले आहे।”

Verse 37

तदग्निमालाजटिलज्वालोद्गारातिभीषणाम् कृत्याम् अनुजगामाशु विष्णुचक्रं सुदर्शनम्

क्षणात श्रीविष्णूचे सुदर्शनचक्र त्या कृत्येच्या मागे धावले—अग्निमाळांच्या जटांनी व उफाळत्या ज्वाळांनी ती अतिभयंकर होती।

Verse 38

चक्रप्रतापविध्वस्ता कृत्या माहेश्वरी तदा ननाश वेगिनी वेगात् तद् अप्य् अनुजगाम ताम्

चक्राच्या प्रतापाने विदीर्ण झालेली ती माहेश्वरी कृत्या तेव्हा वेगाने पळाली; तरीही ती दिव्य शक्ती तिला न सोडता मागोमाग गेली।

Verse 39

कृत्या वाराणसीम् एव प्रविवेश त्वरान्विता विष्णुचक्रप्रतिहतप्रभावा मुनिसत्तम

हे मुनिश्रेष्ठ, विष्णूच्या चक्राने ज्याचा प्रभाव नष्ट झाला होता ती कृत्या घाईघाईने वाराणसीतच शिरली।

Verse 40

ततः काशिबलं भूरि प्रमथानां तथा बलम् समस्तशस्त्रास्त्रयुतं चक्रस्याभिमुखं ययौ

तेव्हा काशीचे विशाल सैन्य आणि प्रमथांचे दल, सर्व शस्त्रास्त्रांनी सज्ज होऊन, चक्रासमोर सरळ पुढे निघाले।

Verse 41

शस्त्रास्त्रमोक्षचतुरं दग्ध्वा तद् बलम् ओजसा कृत्यागर्भाम् अशेषां तां तदा वाराणसीं पुरीम्

मग शस्त्रास्त्र सोडण्यात निपुण त्या सैन्याला त्याने आपल्या तेजाने जाळून टाकले, आणि त्याच क्षणी कृत्येने भरलेली संपूर्ण वाराणसी नगरी राख केली।

Verse 42

सभूभृद्भृत्यपौरां तु साश्वमातङ्गमानवाम् अशेषकोशकोष्ठां तां दुर्निरीक्ष्यां सुरैर् अपि

ती नगरी राजभृत्य व नगरजनांनी भरलेली होती; घोडे, हत्ती आणि माणसांची गर्दी होती; तिचे कोश व कोठार अपार होते—देवांनाही पाहणे कठीण असे वैभव।

Verse 43

ज्वालापरिष्कृताशेषगृहप्राकारचत्वराम् ददाह तद् धरेश् चक्रं सकलाम् एव तां पुरीम्

ज्वाळांनी परिशुद्ध होऊन तिची घरे, प्राकार आणि चौरस्ते सर्व दाहू लागले; धराधीशाचे चक्र त्या संपूर्ण नगरीला जाळून टाकले।

Verse 44

अक्षीणामर्षम् अत्यल्पसाध्यसाधनसस्पृहम् तच् चक्रं प्रस्फुरद्दीप्ति विष्णोर् अभ्याययौ करम्

मग ते चक्र—ज्याचा रोष अक्षय, अगदी अल्प कार्य-साधनासाठीही उतावीळ—कंपित तेजाने चमकत, विष्णूच्या हस्ताकडे धावून गेले।