Adhyaya 21

Verse 1

तौ समुत्पन्नविज्ञानौ भगवत्कर्मदर्शनात् देवकीवसुदेवौ तु दृष्ट्वा मायां पुनर् हरिः मोहाय यदुचक्रस्य विततान स वैष्णवीम्

भगवंतांच्या अद्भुत कर्मांचे दर्शन होताच देवकी-वसुदेवांचे यथार्थ ज्ञान जागे झाले. मायेचा पडदा उघडला आहे हे जाणून हरिने यदुवंशाच्या मोहासाठी पुन्हा आपली वैष्णवी माया पसरविली।

Verse 2

उवाच चाम्ब भोस् तात चिराद् उत्कण्ठितेन मे भवन्तौ कंसभीतेन दृष्टौ संकर्षणेन च

तेव्हा (कृष्ण) म्हणाला—“अंबे, तात! कंसाच्या भीतीने मी फार काळ उत्कंठित होतो; आज शेवटी तुम्हा दोघांचे दर्शन मला झाले, आणि संकर्षणालाही झाले.”

Verse 3

कुर्वतां याति यः कालो मातापित्रोर् अपूजनम् तत् खण्डम् आयुषो व्यर्थं साधूनाम् उपजायते

जे माता-पित्यांचे पूजन न करता दिवस घालवितात, त्यांचा जो काळ निघून जातो तो सज्जनांच्या दृष्टीने आयुष्यातून कापलेला व्यर्थ खंड ठरतो।

Verse 4

गुरुदेवद्विजातीनां मातापित्रोश् च पूजनम् कुर्वतां सफलं जन्म देहिनां तात जायते

हे तात! जे देहधारी गुरु, देव, द्विज आणि माता-पित्यांचे पूजन करतात, त्यांचे जन्म खरोखरच सफल होतात।

Verse 5

तत् क्षन्तव्यम् इदं सर्वम् अतिक्रमकृतं पितः कंसप्रतापवीर्याभ्याम् आवयोः परवश्ययोः

पिताजी, हे सर्व क्षमा करा—जे काही अपराध झाले. कंसाच्या प्रताप व निर्दय पराक्रमामुळे आम्ही परवश झालो होतो; दुसऱ्याच्या अधीन राहूनच असे करावे लागले।

Verse 6

इत्य् उक्त्वाथ प्रणम्योभौ यदुवृद्धान् अनुक्रमात् यथावद् अभिपूज्याथ चक्रतुः पौरमाननम्

असे बोलून त्या दोघांनी यदुवंशातील वयोवृद्धांना क्रमाने नमस्कार केला; विधिपूर्वक यथायोग्य पूजन करून मग नगरातील पौरजनांना आदराने वंदन केले।

Verse 7

कंसपत्न्यस् ततः कंसं परिवार्य हतं भुवि विलेपुर् मातरश् चास्य दुःखशोकपरिप्लुताः

त्यानंतर कंसाच्या पत्नी भूमीवर पडलेल्या हत कंसाभोवती जमून विलाप करू लागल्या; आणि त्याच्या माताही दुःख-शोकाने व्याकुळ होऊन करुण आक्रोश करू लागल्या।

Verse 8

बहुप्रकारम् अत्यर्थं पश्चात्तापातुरो हरिः ताः समाश्वासयाम् आस स्वयम् अस्राविलेक्षणः

हरि अनेक प्रकारे अत्यंत पश्चात्तापाने व्याकुळ झाले; स्वतःच्या डोळ्यांतून अश्रू वाहत असतानाही त्यांनी त्यांना पुन्हा पुन्हा धीर दिला।

Verse 9

उग्रसेनं ततो बन्धान् मुमोच मधुसूदनः अभ्यषिञ्चत् तथैवैनं निजराज्ये हतात्मजम्

त्यानंतर मधुसूदनाने उग्रसेनाला बंधनातून मुक्त केले; आणि त्याच क्षणी, पुत्रवियोगाने शोकाकुल झालेल्या उग्रसेनाला त्याच्या स्वतःच्या राज्यात पुन्हा अभिषिक्त केले।

Verse 10

राज्ये ऽभिषिक्तः कृष्णेन यदुसिंहः सुतस्य सः चकार प्रेतकार्याणि ये चान्ये तत्र घातिताः

कृष्णाने राज्याभिषेक केलेला तो यदुसिंह आपल्या पुत्राचे—आणि तेथे मारले गेलेल्या इतर सर्वांचेही—प्रेतकार्य (अंत्यसंस्कार) करू लागला।

Verse 11

कृतौर्ध्वदैहिकं चैनं सिंहासनगतं हरिः उवाचाज्ञापय विभो यत् कार्यम् अविशङ्कितः

त्याचे और्ध्वदैहिक विधीपूर्वक झाल्यावर, सिंहासनावर विराजमान हरिने म्हटले—“हे विभो, जे करावयाचे ते निःशंक आज्ञा करा।”

Verse 12

ययातिशापाद् वंशो ऽयम् अराज्यार्हो ऽपि साम्प्रतम् मयि भृत्ये स्थिते देवान् आज्ञापयतु किं नृपैः

“ययातीच्या शापामुळे हा वंश—राज्ययोग्य असूनही—सध्या राजत्वास अयोग्य झाला आहे. पण मी तुमचा सेवक म्हणून उभा असताना, मग नृपांची काय गरज? देवांनाच आज्ञा करा।”

Verse 13

इत्य् उक्त्वा सो ऽस्मरद् वायुम् आजगाम च तत्क्षणात् उवाच चैनं भगवान् केशवः कार्यमानुषः

असे बोलून त्याने वायूचे स्मरण केले; आणि तत्क्षणी वायू आला. मग दैवी कार्यासाठी मानुषरूप धारण केलेल्या भगवान केशवाने त्याला संबोधिले।

Verse 14

गच्छेन्द्रं ब्रूहि वायो त्वम् अलं गर्वेण वासव दीयताम् उग्रसेनाय सुधर्मा भवता सभा

“हे वायो, जा आणि इंद्राला सांग—हे वासव, गर्व पुरे झाला! तुझी ‘सुधर्मा’ सभा उग्रसेनाला देण्यात यावी।”

Verse 15

कृष्णो ब्रवीति राजार्हम् एतद् रत्नम् अनुत्तमम् सुधर्माख्या सभा युक्तम् अस्यां यदुभिर् आसितुम्

कृष्ण म्हणाला—“हे राजांना योग्य असे अनुपम रत्न आहे—‘सुधर्मा’ नावाची ही सभा—यात यादवांनी बसून सभा भरावी म्हणूनच ती सज्ज आहे।”

Verse 16

इत्य् उक्तः पवनो गत्वा सर्वम् आह शचीपतिम् ददौ सो ऽपि सुधर्माख्यां सभां वायोः पुरंदरः

असा आदेश मिळताच पवनदेव गेले आणि शचीपती इंद्राला सर्व वृत्तांत सांगितला. तेव्हा पुरंदर इंद्राने प्रत्युपकार म्हणून वायूला ‘सुधर्मा’ नावाची दिव्य सभा प्रदान केली.

Verse 17

वायुना चाहृतां दिव्यां सभां ते यदुपुंगवाः बुभुजुः सर्वरत्नाढ्यां गोविन्दभुजसंश्रयात्

वायूने आणलेली ती दिव्य, सर्वरत्नांनी समृद्ध सभा यदुकुलातील श्रेष्ठांनी उपभोगली; कारण ती गोविंदाच्या भुजेच्या आश्रयाने स्थित होती—श्रीकृष्णाच्या अधिपत्याखाली तिचे वैभव स्वाभाविक झाले.

Verse 18

विदिताखिलविज्ञानौ सर्वज्ञानमयाव् अपि शिष्याचार्यक्रमं वीरौ ख्यापयन्तौ यदूत्तमौ

जरी ते सर्व विद्यांचे जाणकार आणि जणू सर्वज्ञानाचे मूर्तिमंत रूप होते, तरीही ते दोन्ही वीर—यदुकुलातील श्रेष्ठ—शिष्य-आचार्याची पवित्र परंपरा जगास दाखवीत राहिले, शिक्षाक्रमाची मर्यादा मानून.

Verse 19

ततः सान्दीपनिं काश्यम् अवन्तीपुरवासिनम् अस्त्रार्थं जग्मतुर् वीरौ बलदेवजनार्दनौ

त्यानंतर ते दोन्ही वीर बंधू—बलदेव आणि जनार्दन—अस्त्रविद्या व धर्मयुक्त युद्धशिक्षा मिळवण्यासाठी अवंतीपुरीत राहणाऱ्या काश्यपवंशी सांदीपनीकडे गेले.

Verse 20

तस्य शिष्यत्वम् अभ्येत्य गुरुवृत्तिपरौ हि तौ दर्शयां चक्रतुर् वीराव् आचारम् अखिले जने

त्यांचे शिष्यत्व स्वीकारून ते दोन्ही वीर गुरुसेवेच्या कर्तव्यांत तत्पर राहिले. आपल्या आचरणाने त्यांनी सर्व जनांस योग्य मर्यादा प्रत्यक्ष दाखवून दिली.

Verse 21

सरहस्यं धनुर्वेदं ससंग्रहम् अधीयताम् अहोरात्रैश् चतुःषष्ट्या तद् अद्भुतम् अभूद् द्विज

हे द्विज! त्याने संग्रह व रहस्यांसह धनुर्वेद—धनुर्विद्या—अध्ययन केला; आणि केवळ चौसष्ट दिवस-रात्रांत ते अद्भुत कौशल्य सिद्ध झाले.

Verse 22

सांदीपनिर् असंभाव्यं तयोः कर्मातिमानुषम् विचिन्त्य तौ तदा मेने प्राप्तौ चन्द्रदिवाकरौ

सांदीपनीने त्या दोघांची असंभव, अतिमानुष कृत्ये विचारात घेऊन तेव्हा असे मानले की जणू चंद्र आणि दिवाकरच त्याच्याकडे आले आहेत।

Verse 23

अस्त्रग्रामम् अशेषं च प्रोक्तमात्रम् अवाप्य तौ ऊचतुर् व्रियतां या ते दातव्या गुरुदक्षिणा

संपूर्ण अस्त्रसमूह जसा सांगितला तसा पूर्णपणे प्राप्त करून, त्या दोघांनी म्हटले—“आपण जे इच्छाल ते निवडा; देय असलेली गुरुदक्षिणा आम्ही देऊ.”

Verse 24

सो ऽप्य् अतीन्द्रियम् आलोक्य तयोः कर्म महामतिः अयाचत मृतं पुत्रं प्रभासे लवणार्णवे

त्यांच्या कर्माची अतींद्रिय महिमा पाहून, महामतीने प्रभास येथे लवणसमुद्राच्या तीरावर आपल्या मृत पुत्राच्या परताव्यासाठी विनंती केली.

Verse 25

गृहीतास्त्रौ ततस् तौ तु सार्घपात्रो महोदधिः उवाच न मया पुत्रो हृतः सांदीपनेर् इति

मग ते दोघे अस्त्रे धारण करून शंख-चक्रधारी महोदधीकडे गेले. महान समुद्र म्हणाला—“सांदीपनीचा पुत्र मी हरण केलेला नाही.”

Verse 26

दैत्यः पञ्चजनो नाम शङ्खरूपः स बालकम् जग्राह सो ऽस्ति सलिले ममैवासुरसूदन

पाञ्चजन नावाचा एक दैत्य शंखरूप धारण करून त्या बालकाला पकडून गेला आहे. हे असुरसूदन, तो पाण्यात आहे आणि तो मुलगा खरोखर माझाच आहे.

Verse 27

इत्य् उक्तो ऽन्तर् जलं गत्वा हत्वा पञ्चजनं च तम् कृष्णो जग्राह तस्यास्थिप्रभवं शङ्खम् उत्तमम्

असे सांगितल्यावर कृष्ण पाण्याच्या खोलात उतरले; आणि त्या पाञ्चजनाचा वध करून, त्याच्या अस्थींमधून उत्पन्न झालेला उत्तम शंख त्यांनी उचलला.

Verse 28

यस्य नादेन दैत्यानां बलहानिर् अजायत देवानां ववृधे तेजो यात्य् अधर्मश् च संक्षयम्

ज्याच्या नादानेच दैत्यांचे बळ क्षीण झाले; देवांचे तेज वाढले; आणि अधर्मही क्षयाकडे गेला.

Verse 29

तं पाञ्चजन्यम् आपूर्य गत्वा यमपुरीं हरिः बलदेवश् च बलवाञ् जित्वा वैवस्वतं यमम्

पाञ्चजन्य शंख नादाने भरून हरि यमपुरीकडे गेले; आणि बलवान बलदेवही वैवस्वत यमाला जिंकून पुढे निघाले.

Verse 30

तं बालं यातनासंस्थं यथापूर्वशरीरिणम् पित्रे प्रदत्तवान् कृष्णो बलश् च बलिनां वरः

मग कृष्णाने—आणि बलवानांमध्ये श्रेष्ठ बलानेही—यातनेत ठेवलेल्या त्या बालकाला पूर्ववत देह देऊन त्याच्या पित्याकडे सुपूर्द केले.

Verse 31

मथुरां च पुनः प्राप्ताव् उग्रसेनेन पालिताम् प्रहृष्टपुरुषस्त्रीकाव् उभौ रामजनार्दनौ

त्यानंतर राम व जनार्दन उग्रसेनाने पालित मथुरेत पुन्हा आले. त्यांच्या प्रवेशाने नगरातील स्त्री-पुरुष आनंदाने हर्षित झाले.