Adhyaya 86: Description of Śākadvīpa and Kuśadvīpa (Cosmographic Geography)

Verse 1

अध्याय ८६—यानंतर शाकद्वीपाचे वर्णन जाणून घ्या।

Verse 2

आता तृतीय कुशद्वीपाचे वर्णन ऐका।

Verse 3

जंबूद्वीपाच्या विस्ताराच्या दुप्पट परिघात लवणोदक (खारे समुद्र) आहे; तो संपूर्ण जंबूद्वीपाला दुप्पट विस्ताराने वेढून आहे।

Verse 4

कुशद्वीपाभोवती क्षीरोद (दुधाचा समुद्र) परिवेष्टित आहे; आणि त्याचा विस्तार शाकद्वीपाच्या विस्ताराच्या दुप्पट आहे.

Verse 5

तेथे पुण्य जनपदे आहेत; तेथील लोक फार काळानंतर मृत्युमुखी पडतात; आणि तो देश दुष्काळ, जरा व व्याधी यांपासून रहित आहे.

Verse 6

तेथेही सात कुलपर्वत आहेत.

Verse 7

ते सातही कुलपर्वत तेथेच स्थित आहेत; आणि त्याच्या दोन्ही बाजूंना लवणसागर व क्षीरोदधि (दुधाचा समुद्र) आहेत.

Verse 8

सर्वे च द्विनामानः

आणि हे सर्व द्विनाम (दोन नावांनी प्रसिद्ध) असे वर्णिले आहेत.

Verse 9

तत्र च प्रागायतः शैलेन्द्र उदयो नाम पर्वतः

तेथे पूर्वेकडे पसरलेला ‘उदय’ नावाचा शैलेन्द्र पर्वत आहे।

Verse 10

तद् यथा — कुमुदविद्रुमेति च शोच्यते

म्हणजेच, त्यास ‘कुमुद-विद्रुम’ असेही म्हटले जाते।

Verse 11

तस्यापरेण जलधारो नाम गिरिः

त्याच्या दुसऱ्या बाजूस/पश्चिमेस ‘जलधार’ नावाचा पर्वत आहे।

Verse 12

उन्नतो हेमपर्वतः सैव

तोच पर्वत उन्नत आहे; तोच ‘हेमपर्वत’ही आहे।

Verse 13

सैव चन्द्रेति कीर्तितः

तोच ‘चंद्र’ या नावानेही कीर्तित आहे।

Verse 14

बलाहको द्युतिमान् सैव

तोच (पर्वत) तेजस्वी ‘बलाहक’ म्हणूनही प्रसिद्ध आहे.

Verse 15

तस्य च जलमिन्द्रो गृहीत्वा वर्षति

त्याचे जल घेऊन इंद्र पर्जन्य पाडतात.

Verse 16

तथा द्रोणः सैव पुष्पवान्

तसेच तोच ‘द्रोण’ असून तोच ‘पुष्पवान्’ (पुष्पसमृद्ध) म्हणूनही ओळखला जातो.

Verse 17

तस्य पारे रैवतको नाम गिरिः

त्याच्या पलीकडे ‘रैवतक’ नावाचा पर्वत आहे.

Verse 18

कङ्कश्च पर्वतः सैव कुशेशयः॥

‘कंक’ नावाचा पर्वतही आहे; तोच ‘कुशेशय’ या नावानेही प्रसिद्ध आहे॥

Verse 19

सैव नारदो वर्ण्यते तस्मिंश्च नारदपर्वतादुत्पन्नो तस्य चापरेण श्यामो नाम गिरिः॥

तोच पर्वत ‘नारदा’ असा वर्णिला आहे; आणि तेथे नारदपर्वतापासून उत्पन्न होऊन त्याच्या पलीकडे ‘श्याम’ नावाचा एक गिरि आहे.

Verse 20

तथा षष्ठो महिषनामाः स एव हरिरित्युच्यते॥

तसेच सहावा ‘महिष’ नावाचा आहे; तोच ‘हरि’ असेही म्हणतात.

Verse 21

तस्मिंश्च प्रजाः श्यामत्वमापन्नाः सैव दुन्दुभिर्वर्ण्यते॥

तेथे प्रजा श्यामवर्ण झाल्या आहेत; तेच ‘दुन्दुभि’ असे वर्णिले आहे.

Verse 22

तत्राग्निर्वसति॥

तेथे अग्नि वास करतो.

Verse 23

तस्मिन्सिद्धा इति कीर्तिताः प्रजानेकविधाः क्रीडन्तस्तस्यापरे रजतो नाम गिरिः सैव शाकोच्यते॥

तेथे प्रजा ‘सिद्ध’ म्हणून कीर्तित आहेत—नानाविध, क्रीडारत; आणि त्याच्या पलीकडे ‘रजत’ नावाचा गिरि आहे, तोच ‘शाक’ असेही म्हणतात.

Verse 24

सप्तमस्तु ककुद्मान्नाम सैव मन्दरः कीर्त्यते॥

सातवा पर्वत ‘ककुद्मान्’ नावाने प्रसिद्ध आहे; तोच पर्वत ‘मंदर’ म्हणूनही कीर्तिला जातो.

Verse 25

तस्यापरेणाम्बिकेयः स च विभ्राजसो भण्यते॥

त्याच्या पलीकडे ‘अंबिकेय’ आहे; आणि तोच ‘विभ्राजस’ असेही म्हटले जाते.

Verse 26

इत्येते पर्वताः कुशद्वीपे व्यवस्थिताः एतेषां वर्षभेदो भवति द्विनामसंज्ञः॥

अशा रीतीने हे पर्वत कुशद्वीपात व्यवस्थित आहेत; आणि यांच्यात वर्षांचा भेद द्विनामसंज्ञा (दोन नावांनी) युक्त आहे.

Verse 27

स एव केसरित्युच्यते॥

त्यालाच ‘केसरी’ असे म्हणतात.

Verse 28

कुमुदस्य श्वेतमुद्भिदं तदेव कीर्त्यते

कुमुदाचे जे श्वेत उद्भिद् (पांढरे अंकुर/उपशाखा) आहे, त्याचाच तसा विशेष उल्लेख केला आहे.

Verse 29

ततश्च वायुः प्रवर्तते

त्यानंतर वायू प्रवाहित होऊ लागतो।

Verse 30

उन्नतस्य लोहितं वेणुमण्डलं तदेव भवति

उन्नत भागासाठी लालसर ‘वेणुमंडळ’ हेच तद्रूप ठरते।

Verse 31

गिरिणामान्येव वर्षाणि तद्यथा

हीच खरे तर पर्वतनामधारी वर्षे (प्रदेश) आहेत; यथा—

Verse 32

बलाहकस्य जीमूतं तदेव रथाकार इति

बलाहकाचा जीमूत (मेघसमूह) हाच ‘रथाकार’ म्हणून ओळखला जातो।

Verse 33

उदयसुकुमारो जलधारक्षेमकमहाद्रुमेति प्रधानानि द्वितीयपर्वतनामभिरपि वक्तव्यानि

‘उदयसुकुमार’, ‘जलधार’, ‘क्षेमक’ आणि ‘महाद्रुम’ ही प्रमुख आहेत; त्यांना दुय्यम पर्वतनामांनीही सांगावे।

Verse 34

द्रोणस्य हरितं तदेव बलाधनं भवति

द्रोणाचे जे हरित (लक्षण) आहे, तेच नेमके ‘बलाधन’ असे म्हणतात।

Verse 35

तस्य च मध्ये शाकवृक्षस्तत्र च सप्तमहानद्यो द्विनाम्न्यः

आणि त्याच्या मध्यभागी शाकवृक्ष आहे; तसेच तेथे द्विनामधारी सात महानद्या आहेत।

Verse 36

कङ्कस्यापि ककुद्मान् नाम

आणि कङ्कासाठीही ‘ककुद्मान्’ हे नाव आहे।

Verse 37

तद्यथा सुकुमारी कुमारी नन्दा वेणिका धेनुः इक्षुमती गभस्ति इत्येता नद्यः

म्हणजे—सुकुमारी, कुमारी, नन्दा, वेणिका, धेनु, इक्षुमती आणि गभस्ति—या नद्या आहेत।

Verse 38

वृत्तिमत्तदेव मानसं महिषस्य प्रभाकरम् ।

तोच प्रदेश ‘मानसम्’ म्हणून ओळखला जातो—महिषाच्या ‘प्रभाकर’प्रमाणे तेजस्वी।

Verse 39

ककुद्मतः कपिलं तदेव सङ्ख्यातं नाम ।

ककुद्मतापासून कपिल उत्पन्न होतो; तोच प्रदेश ‘सङ्ख्यात’ या नावाने प्रसिद्ध आहे।

Verse 40

इत्येतानि वर्षाणि ।

अशा प्रकारे ही वर्षे (भूविभाग) सांगितली आहेत।

Verse 41

तत्र द्विनाम्न्यो नद्यः ।

तेथे नद्या दोन नावांनी ओळखल्या जातात।

Verse 42

प्रतपा प्रवेशा सैवोच्यते ।

प्रतपा—जिला ‘प्रवेशा’ असेही म्हणतात—तीच नदी असे संबोधली जाते।

Verse 43

द्वितीया शिवा यशोदा सा च भवति ।

दुसरी (नदी) शिवा आहे; ती यशोदा असेही म्हणतात।

Verse 44

तृतीया पित्रा नाम सैव कृष्णा भण्यते ।

तिसरीचे नाव ‘पित्रा’ आहे; तीच नदी ‘कृष्णा’ असेही म्हणतात।

Verse 45

चतुर्थी ह्रादिनी नाम सैव चन्द्रा निगद्यते ।

चौथीचे नाव ‘ह्रादिनी’ आहे; तीच नदी ‘चन्द्रा’ असे सांगितले जाते।

Verse 46

विद्युता च पञ्चमी शुक्ला सैव ।

पाचवीचे नाव ‘विद्युता’ आहे; तीच नदी ‘शुक्ला’ असेही म्हणतात।

Verse 47

वर्णा षष्ठी सैव विभावरी ।

सहावीचे नाव ‘वर्णा’ आहे; तीच नदी ‘विभावरी’ असेही म्हणतात।

Verse 48

महती सप्तमी सा एव धृतिः ।

सातवीचे नाव ‘महतী’ आहे; तीच निश्चयाने ‘धृति’ असे म्हणतात।

Verse 49

एताः प्रधानाः शेषाः क्षुद्रनद्यः ।

या प्रमुख नद्या आहेत; उरलेल्या लहान उपनद्या आहेत।

Verse 50

इत्येष कुशद्वीपस्य संनिवेशः ।

अशा प्रकारे कुशद्वीपाचा संनिवेश (विन्यास) सांगितला आहे।

Verse 51

शाकद्वीपो द्विगुणः संनिविष्टश्च कथितः ।

शाकद्वीपाचा संनिवेश दुप्पट (विस्ताराचा) असल्याचे सांगितले आहे।

Verse 52

तस्य च मध्ये महाकुशस्तम्भः ।

आणि त्याच्या मध्यभागी महाकुशस्तंभ स्थित आहे।

Verse 53

एष च कुशद्वीपो दधिमण्डोदेनावृतः क्षीरोदद्विगुणेन ।

हा कुशद्वीप दधिमण्डोद-सागराने वेढलेला आहे; तो क्षीरोद-सागराच्या दुप्पट आहे।