Adhyaya 86: Description of Śākadvīpa and Kuśadvīpa (Cosmographic Geography)
Śākadvīpa-Kuśadvīpa-varṇana
Ancient-Geography
वराह–पृथ्वी संवादात पूर्वीच्या विश्वरचनेनंतर द्वीपांचे उपदेशात्मक वर्णन येते. प्रथम शाकद्वीपाचा जंबूद्वीपाशी प्रमाणानुसार विस्तार व त्याभोवती लवणोदक समुद्र सांगितला आहे; नंतर कुशद्वीपाचा शाकद्वीपाशी प्रमाणानुसार विस्तार, त्याभोवती क्षीरोद समुद्र, तसेच पुढे दधिमण्डोद समुद्राचा निर्देश आहे. कुलपर्वतांची द्विनामे आणि नद्यांचीही बहुधा युग्म-नावे क्रमाने दिली आहेत. तेथील प्रदेशांत दीर्घायुष्य, दुष्काळ-वार्धक्य-रोगरहित जीवन व समृद्ध पर्यावरण यांचा उल्लेख करून पृथ्वीव्यवस्था स्थिर व सुव्यवस्थित दर्शविली आहे. हा अध्याय मुख्यतः ब्रह्माण्डीय भूगोलाचा नकाशासदृश सार आहे, विधीपंचांग नव्हे.
Speakers
Key Concepts
Shlokas in Adhyaya 86
Verse 1
अध्याय ८६—यानंतर शाकद्वीपाचे वर्णन जाणून घ्या।
Verse 2
आता तृतीय कुशद्वीपाचे वर्णन ऐका।
Verse 3
जंबूद्वीपाच्या विस्ताराच्या दुप्पट परिघात लवणोदक (खारे समुद्र) आहे; तो संपूर्ण जंबूद्वीपाला दुप्पट विस्ताराने वेढून आहे।
Verse 4
कुशद्वीपाभोवती क्षीरोद (दुधाचा समुद्र) परिवेष्टित आहे; आणि त्याचा विस्तार शाकद्वीपाच्या विस्ताराच्या दुप्पट आहे.
Verse 5
तेथे पुण्य जनपदे आहेत; तेथील लोक फार काळानंतर मृत्युमुखी पडतात; आणि तो देश दुष्काळ, जरा व व्याधी यांपासून रहित आहे.
Verse 6
तेथेही सात कुलपर्वत आहेत.
Verse 7
ते सातही कुलपर्वत तेथेच स्थित आहेत; आणि त्याच्या दोन्ही बाजूंना लवणसागर व क्षीरोदधि (दुधाचा समुद्र) आहेत.
Verse 8
सर्वे च द्विनामानः
आणि हे सर्व द्विनाम (दोन नावांनी प्रसिद्ध) असे वर्णिले आहेत.
Verse 9
तत्र च प्रागायतः शैलेन्द्र उदयो नाम पर्वतः
तेथे पूर्वेकडे पसरलेला ‘उदय’ नावाचा शैलेन्द्र पर्वत आहे।
Verse 10
तद् यथा — कुमुदविद्रुमेति च शोच्यते
म्हणजेच, त्यास ‘कुमुद-विद्रुम’ असेही म्हटले जाते।
Verse 11
तस्यापरेण जलधारो नाम गिरिः
त्याच्या दुसऱ्या बाजूस/पश्चिमेस ‘जलधार’ नावाचा पर्वत आहे।
Verse 12
उन्नतो हेमपर्वतः सैव
तोच पर्वत उन्नत आहे; तोच ‘हेमपर्वत’ही आहे।
Verse 13
सैव चन्द्रेति कीर्तितः
तोच ‘चंद्र’ या नावानेही कीर्तित आहे।
Verse 14
बलाहको द्युतिमान् सैव
तोच (पर्वत) तेजस्वी ‘बलाहक’ म्हणूनही प्रसिद्ध आहे.
Verse 15
तस्य च जलमिन्द्रो गृहीत्वा वर्षति
त्याचे जल घेऊन इंद्र पर्जन्य पाडतात.
Verse 16
तथा द्रोणः सैव पुष्पवान्
तसेच तोच ‘द्रोण’ असून तोच ‘पुष्पवान्’ (पुष्पसमृद्ध) म्हणूनही ओळखला जातो.
Verse 17
तस्य पारे रैवतको नाम गिरिः
त्याच्या पलीकडे ‘रैवतक’ नावाचा पर्वत आहे.
Verse 18
कङ्कश्च पर्वतः सैव कुशेशयः॥
‘कंक’ नावाचा पर्वतही आहे; तोच ‘कुशेशय’ या नावानेही प्रसिद्ध आहे॥
Verse 19
सैव नारदो वर्ण्यते तस्मिंश्च नारदपर्वतादुत्पन्नो तस्य चापरेण श्यामो नाम गिरिः॥
तोच पर्वत ‘नारदा’ असा वर्णिला आहे; आणि तेथे नारदपर्वतापासून उत्पन्न होऊन त्याच्या पलीकडे ‘श्याम’ नावाचा एक गिरि आहे.
Verse 20
तथा षष्ठो महिषनामाः स एव हरिरित्युच्यते॥
तसेच सहावा ‘महिष’ नावाचा आहे; तोच ‘हरि’ असेही म्हणतात.
Verse 21
तस्मिंश्च प्रजाः श्यामत्वमापन्नाः सैव दुन्दुभिर्वर्ण्यते॥
तेथे प्रजा श्यामवर्ण झाल्या आहेत; तेच ‘दुन्दुभि’ असे वर्णिले आहे.
Verse 22
तत्राग्निर्वसति॥
तेथे अग्नि वास करतो.
Verse 23
तस्मिन्सिद्धा इति कीर्तिताः प्रजानेकविधाः क्रीडन्तस्तस्यापरे रजतो नाम गिरिः सैव शाकोच्यते॥
तेथे प्रजा ‘सिद्ध’ म्हणून कीर्तित आहेत—नानाविध, क्रीडारत; आणि त्याच्या पलीकडे ‘रजत’ नावाचा गिरि आहे, तोच ‘शाक’ असेही म्हणतात.
Verse 24
सप्तमस्तु ककुद्मान्नाम सैव मन्दरः कीर्त्यते॥
सातवा पर्वत ‘ककुद्मान्’ नावाने प्रसिद्ध आहे; तोच पर्वत ‘मंदर’ म्हणूनही कीर्तिला जातो.
Verse 25
तस्यापरेणाम्बिकेयः स च विभ्राजसो भण्यते॥
त्याच्या पलीकडे ‘अंबिकेय’ आहे; आणि तोच ‘विभ्राजस’ असेही म्हटले जाते.
Verse 26
इत्येते पर्वताः कुशद्वीपे व्यवस्थिताः एतेषां वर्षभेदो भवति द्विनामसंज्ञः॥
अशा रीतीने हे पर्वत कुशद्वीपात व्यवस्थित आहेत; आणि यांच्यात वर्षांचा भेद द्विनामसंज्ञा (दोन नावांनी) युक्त आहे.
Verse 27
स एव केसरित्युच्यते॥
त्यालाच ‘केसरी’ असे म्हणतात.
Verse 28
कुमुदस्य श्वेतमुद्भिदं तदेव कीर्त्यते
कुमुदाचे जे श्वेत उद्भिद् (पांढरे अंकुर/उपशाखा) आहे, त्याचाच तसा विशेष उल्लेख केला आहे.
Verse 29
ततश्च वायुः प्रवर्तते
त्यानंतर वायू प्रवाहित होऊ लागतो।
Verse 30
उन्नतस्य लोहितं वेणुमण्डलं तदेव भवति
उन्नत भागासाठी लालसर ‘वेणुमंडळ’ हेच तद्रूप ठरते।
Verse 31
गिरिणामान्येव वर्षाणि तद्यथा
हीच खरे तर पर्वतनामधारी वर्षे (प्रदेश) आहेत; यथा—
Verse 32
बलाहकस्य जीमूतं तदेव रथाकार इति
बलाहकाचा जीमूत (मेघसमूह) हाच ‘रथाकार’ म्हणून ओळखला जातो।
Verse 33
उदयसुकुमारो जलधारक्षेमकमहाद्रुमेति प्रधानानि द्वितीयपर्वतनामभिरपि वक्तव्यानि
‘उदयसुकुमार’, ‘जलधार’, ‘क्षेमक’ आणि ‘महाद्रुम’ ही प्रमुख आहेत; त्यांना दुय्यम पर्वतनामांनीही सांगावे।
Verse 34
द्रोणस्य हरितं तदेव बलाधनं भवति
द्रोणाचे जे हरित (लक्षण) आहे, तेच नेमके ‘बलाधन’ असे म्हणतात।
Verse 35
तस्य च मध्ये शाकवृक्षस्तत्र च सप्तमहानद्यो द्विनाम्न्यः
आणि त्याच्या मध्यभागी शाकवृक्ष आहे; तसेच तेथे द्विनामधारी सात महानद्या आहेत।
Verse 36
कङ्कस्यापि ककुद्मान् नाम
आणि कङ्कासाठीही ‘ककुद्मान्’ हे नाव आहे।
Verse 37
तद्यथा सुकुमारी कुमारी नन्दा वेणिका धेनुः इक्षुमती गभस्ति इत्येता नद्यः
म्हणजे—सुकुमारी, कुमारी, नन्दा, वेणिका, धेनु, इक्षुमती आणि गभस्ति—या नद्या आहेत।
Verse 38
वृत्तिमत्तदेव मानसं महिषस्य प्रभाकरम् ।
तोच प्रदेश ‘मानसम्’ म्हणून ओळखला जातो—महिषाच्या ‘प्रभाकर’प्रमाणे तेजस्वी।
Verse 39
ककुद्मतः कपिलं तदेव सङ्ख्यातं नाम ।
ककुद्मतापासून कपिल उत्पन्न होतो; तोच प्रदेश ‘सङ्ख्यात’ या नावाने प्रसिद्ध आहे।
Verse 40
इत्येतानि वर्षाणि ।
अशा प्रकारे ही वर्षे (भूविभाग) सांगितली आहेत।
Verse 41
तत्र द्विनाम्न्यो नद्यः ।
तेथे नद्या दोन नावांनी ओळखल्या जातात।
Verse 42
प्रतपा प्रवेशा सैवोच्यते ।
प्रतपा—जिला ‘प्रवेशा’ असेही म्हणतात—तीच नदी असे संबोधली जाते।
Verse 43
द्वितीया शिवा यशोदा सा च भवति ।
दुसरी (नदी) शिवा आहे; ती यशोदा असेही म्हणतात।
Verse 44
तृतीया पित्रा नाम सैव कृष्णा भण्यते ।
तिसरीचे नाव ‘पित्रा’ आहे; तीच नदी ‘कृष्णा’ असेही म्हणतात।
Verse 45
चतुर्थी ह्रादिनी नाम सैव चन्द्रा निगद्यते ।
चौथीचे नाव ‘ह्रादिनी’ आहे; तीच नदी ‘चन्द्रा’ असे सांगितले जाते।
Verse 46
विद्युता च पञ्चमी शुक्ला सैव ।
पाचवीचे नाव ‘विद्युता’ आहे; तीच नदी ‘शुक्ला’ असेही म्हणतात।
Verse 47
वर्णा षष्ठी सैव विभावरी ।
सहावीचे नाव ‘वर्णा’ आहे; तीच नदी ‘विभावरी’ असेही म्हणतात।
Verse 48
महती सप्तमी सा एव धृतिः ।
सातवीचे नाव ‘महती’ आहे; तीच निश्चयाने ‘धृति’ असे म्हणतात।
Verse 49
एताः प्रधानाः शेषाः क्षुद्रनद्यः ।
या प्रमुख नद्या आहेत; उरलेल्या लहान उपनद्या आहेत।
Verse 50
इत्येष कुशद्वीपस्य संनिवेशः ।
अशा प्रकारे कुशद्वीपाचा संनिवेश (विन्यास) सांगितला आहे।
Verse 51
शाकद्वीपो द्विगुणः संनिविष्टश्च कथितः ।
शाकद्वीपाचा संनिवेश दुप्पट (विस्ताराचा) असल्याचे सांगितले आहे।
Verse 52
तस्य च मध्ये महाकुशस्तम्भः ।
आणि त्याच्या मध्यभागी महाकुशस्तंभ स्थित आहे।
Verse 53
एष च कुशद्वीपो दधिमण्डोदेनावृतः क्षीरोदद्विगुणेन ।
हा कुशद्वीप दधिमण्डोद-सागराने वेढलेला आहे; तो क्षीरोद-सागराच्या दुप्पट आहे।
Inside Adhyaya 86
How it unfolds
- Where it opens
In the Varāha–Pṛthivī dialogue, the discourse transitions from earlier cosmographic framing to a more schematic, instructional mapping of the dvīpa-system, beginning with Śākadvīpa and proceeding to Kuśadvīpa, emphasizing proportional dimensions and encircling oceans as cosmic boundaries.
- Central event
Varāha enumerates the spatial relations (dviguṇa-vistāra) of Śākadvīpa relative to Jambūdvīpa and Kuśadvīpa relative to Śākadvīpa, then catalogs each dvīpa’s organizing features: the surrounding oceans (lavaṇodaka, kṣīroda, and dadhimaṇḍoda), the kulaparvatas (often with dvināma/paired names), the principal rivers (including dual-named streams in Kuśadvīpa), and the central arboreal/pillar-like feature (Śākavṛkṣa; Mahākuśastamba).
- Climax resolution
The description culminates in an idealized ecological-human order: the dvīpas are portrayed as stable, well-regulated environments where inhabitants enjoy longevity and are free from famine (durbhikṣa), aging (jarā), and disease (vyādhi), implying that cosmic proportionality and bounded hydroscapes sustain well-being.
Geographical context
Cosmographic regions and features: Śākadvīpa; Kuśadvīpa; Jambūdvīpa (as reference); oceans—Lavaṇodadhi/Lavaṇodaka (salt ocean), Kṣīroda/Kṣīrodadhi (milk ocean), Dadhimaṇḍoda (curd-like ocean). Śākadvīpa kulaparvatas/toponyms: Udaya (Śailendra), Jaladhāra, Raivataka, Śyāma, Rajata (Śāka), Ambikeya (Vibhrājasa/Kesarī). Śākadvīpa central tree: Śākavṛkṣa. Śākadvīpa rivers: Sukumārī, Kumārī, Nandā, Veṇikā, Dhenu, Ikṣumatī, Gabhasti. Kuśadvīpa kulaparvatas (dvināma): Kumuda/Vidruma; Unnata/Hema; Balāhaka/Dyutimān; Droṇa/Puṣpavān; Kaṅka/Kuśeśaya; Mahiṣa/Hari; Kakudmān/Mandara. Kuśadvīpa rivers (dvināma): Pratapā/Praveśā; Śivā/Yaśodā; Pitrā/Kṛṣṇā; Hrādinī/Candrā; Vidyutā/Śuklā; Varṇā/Vibhāvarī; Mahatī/Dhṛti. Kuśadvīpa central feature: Mahākuśastamba.
Ritual instructions
- BenefitThis adhyāya is primarily cosmographic instruction (dvīpa–saṃniveśa) rather than a ritual manual; its ‘benefit’ is contemplative orientation—understanding cosmic order, proportionality, and the ecological logic of bounded oceans, mountains, and rivers.
The narrative frame
- VarāhaPṛthivī · Didactic, schematic, and catalogic (map-like enumeration rather than dramatic narration).
The emotional journey
- Dominant RasaAdbhuta (wonder)
- Emotional ProgressionCuriosity about cosmic layout → orderly enumeration of dvīpas, oceans, mountains, and rivers → settling into a sense of stability and abundance through the depiction of famine- and disease-free regions.
Planning a pilgrimage
- Visit FeasibilityNot directly visitable as terrestrial pilgrimage sites in the conventional sense; Śākadvīpa and Kuśadvīpa function as Purāṇic cosmographic regions. Engagement is best approached through study, recitation, and comparative Purāṇic cosmology rather than physical travel.
Frequently Asked Questions
The chapter primarily instructs through cosmographic ordering: it presents a model of terrestrial stability in which oceans, mountains, rivers, and central trees form a regulated system. The idealized description of regions free from famine (durbhikṣa), aging (jarā), and disease (vyādhi) implies that well-ordered environments correspond to well-being, offering an indirect ecological-ethical frame rather than explicit moral rules.
No explicit chronological markers (tithi, māsa, ṛtu, or lunar/seasonal timings) are stated in the supplied passage. The content is descriptive geography (dvīpa–saṁniveśa) rather than a ritual or calendrical prescription.
Environmental balance is conveyed via spatial proportionality (dviguṇa relations between dvīpas), bounded hydroscapes (salt, milk, and curd-like oceans), and systematic hydrography (named rivers) anchored by mountain ranges and central arboreal features (Śākavṛkṣa; Mahākuśastamba). The text’s emphasis on regions without scarcity or disease frames a stable terrestrial design as conducive to sustainable life.
The passage does not cite human dynasties or royal genealogies. It references cosmographic and eponymic names (e.g., Nārada as a mountain-name association; Indra in relation to rainfall), functioning as mythic-cultural identifiers within the geographic schema rather than as historical lineages.
Ask anything about Adhyaya 86 of the Varaha Purana
Answers come straight from the texts, with the shlokas they draw on. Ask in your own words.
A free sign-in with Google or Apple keeps your chat saved across web and the app.
Read Varaha Purana in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with word-by-word meanings, Sanskrit recitation where available, and more.
