Adhyaya 78: Names of the Four Directional Mountain-Kings and Their Lakes (Rudra’s Geographical Description)
Caturdiśaḥ Śailendrāḥ Sarasāṃś ca Nāmāni (Rudroktā Bhūgolīya-Vistṛtiḥ)
Ancient-Geography
वराह–पृथ्वी संवादाच्या व्यापक चौकटीत या अध्यायात रुद्रांनी पवित्र भूगोलाचे वर्णन केले आहे। चारही दिशांतील शैलेंद्रांची नावे दिली आहेत—पूर्वेस चैत्ररथ, दक्षिणेस गंधमादन, तसेच इतर दिशांतील पर्वतप्रदेश—आणि त्यांच्याशी निगडित सरोवरे: पूर्वे अरुणोद, दक्षिणे मानस, पश्चिमे असितोद, उत्तरे महाभद्र। पक्ष्यांचा कलरव, सुगंधी शीतल वारे, कमलांनी भरलेली जले, आणि वनकुंजांत देवता व अप्सरांची क्रीडा—अशी समृद्धी वर्णिली आहे। पुढे प्रत्येक दिशेतील अनेक उपपर्वतांची नावे मोजून भूमीची पावन व्यवस्था व जीवनधारक जलसंपदा यांचे स्मरणीय नकाशासारखे संकलन केले आहे।
Primary Speakers
Key Concepts
Shlokas in Adhyaya 78
Verse 1
रुद्र उवाच । तथा चतुर्णां वक्ष्यामि शैलेन्द्राणां यथाक्रमम् । अनुविध्यानि रम्याणि विहङ्गैः कूजितानि च ॥ ७८.१ ॥
रुद्र म्हणाले—आता मी क्रमाने चार पर्वतराजांचे वर्णन करतो. ते रम्य पर्वत-प्रदेश असून पक्ष्यांच्या मधुर कूजनाने निनादित आहेत.
Verse 2
अनेकपक्षियुक्तात्मशृङ्गाणि सुबाहूनि च । देवानां दिव्यनारीभिः समं क्रीडामयानि च ॥ ७८.२ ॥
ते अनेक पक्ष्यांनी युक्त, शिखरांनी शोभणारे व सुबाहू (सुंदर प्रक्षेप) असलेले आहेत; तसेच देव व दिव्य नारींसह क्रीडास्थाने आहेत.
Verse 3
किन्नरोद्गीतघुष्टानि शीतमन्दसुगन्धिभिः । पवनैः सेव्यमानानि रमणीयतराणि च ॥ ७८.३ ॥
ते किन्नरांच्या गीतांनी निनादित असून, शीतल, मंद, सुगंध वाऱ्यांनी सेविलेले; म्हणून अधिकच रमणीय आहेत.
Verse 4
चतुर्द्दिक्षु विराजन्ते नामतः शृणुतानघाः । पूर्वे चैत्ररथं नाम दक्षिणे गन्धमादनम् । प्रभावेण सुतोयानि नवखण्डयुतानि च ॥ ७८.४ ॥
ते चारही दिशांत विराजमान आहेत—हे निष्पापांनो, त्यांची नावे ऐका। पूर्वेस ‘चैत्ररथ’ आणि दक्षिणेस ‘गंधमादन’। त्यांच्या प्रभावाने सुंदर जलप्रवाह व नवखण्डयुक्त प्रदेशही आहेत.
Verse 5
वनषण्डांस्तथाक्रम्य देवता ललनायुताः । यत्र क्रीडन्ति चोद्देशे मुदा परमया युताः ॥ ७८.५ ॥
अशा रीतीने वनसमूह ओलांडून देवता—ललनांसह—त्या प्रदेशात परम आनंदाने क्रीडा करतात.
Verse 6
अनुबन्धानि रम्याणि विहगैः कूजितानि च । रत्नोपकीर्णतीर्थानि महापुण्यजलानि च ॥ ७८.६ ॥
तेथे रम्य असे सलग प्रदेश आहेत, पक्ष्यांच्या कूजनाने ते भरलेले आहेत; रत्नांनी विखुरलेली तीर्थे आहेत आणि महापुण्यदायी जलही आहे।
Verse 7
अनेकजलयन्त्रैश्च नादितानि महान्ति च । शाखाभिर्लम्बमानाभी रुवत्पक्षिकुलालिभिः ॥ ७८.७ ॥
अनेक जलयंत्रांनी ते महान् स्थळ निनादित होते; लोंबत्या फांद्यांनी युक्त, आणि किलबिलणारे पक्षी व गुंजारव करणाऱ्या मधमाशांच्या थव्यांनी भरलेले आहे।
Verse 8
कमलोत्पलकह्लारशोभितानि सरांसि च । चतुर्षु तेषु गिरिषु नानागुणयुतेषु च ॥ ७८.८ ॥
कमळ, निळे उत्पल व कहलार यांनी शोभलेली सरोवरे आहेत; तसेच त्या चारही पर्वतांमध्येही—जे नानाविध गुणांनी युक्त आहेत।
Verse 9
अरुणोदं तु पूर्वेण दक्षिणे मानसṃ स्मृतम् । असितोदं पश्चिमे च महाभद्रं तथोत्तरे । कुमुदैः श्वेतकपिलैः कहलारैर्भूषितानि च ॥ ७८.९ ॥
पूर्वेस अरुणोद, दक्षिणेस मानस असे स्मरणात आहे; पश्चिमेस असितोद आणि उत्तरेस महाभद्र। ही श्वेत व कपिल कुमुदांनी तसेच कहलारांनी भूषित आहेत।
Verse 10
अरुणोदयस्य ये शैलाः प्राच्याः वै नामतः स्मृताः । तान् कीर्त्यमानांस्तत्त्वेन शृणुध्वं गदतो मम ॥ ७८.१० ॥
अरुणोदयाचे जे पूर्वेकडील पर्वत नावाने स्मरणात आहेत, ते मी सांगत आहे तसे त्यांच्या तत्त्वासहित ऐका।
Verse 11
विकङ्को मणिशृङ्गश्च सुपात्रश्चोपलो महान् । महानीलोऽथ कुम्भश्च सुबिन्दुर्मदनस्तथा ॥ ७८.११ ॥
हे आहेत—विकङ्क, मणिशृङ्ग, सुपात्र आणि महान् उपल; तसेच महानील, मग कुम्भ, सुबिन्दु आणि मदन।
Verse 12
वेणुनद्धः सुमेदाश्च निषधो देवपर्वतः । इत्येते पर्वतवराः पुण्याश्च गिरयोऽपरे ॥ ७८.१२ ॥
वेणुनद्ध, सुमेदा, निषध आणि देवपर्वत—हे पर्वतश्रेष्ठ मानले गेले आहेत; तसेच इतरही पुण्यदायी गिरि आहेत।
Verse 13
पूर्वेण मन्दरात् सिद्धाः पर्वताश्च मदायुताः । सरसो मानसस्येह दक्षिणेन महाचलाः ॥ ७८.१३ ॥
मंदर पर्वताच्या पूर्वेस सिद्धगण व मदमत्त हत्तींच्या समूहांनी युक्त पर्वत आहेत; आणि मानसरोवराच्या दक्षिणेस महान् पर्वतरांगा आहेत।
Verse 14
ये कीर्तिता मया तुभ्यं नामतस्तान्निबोधत । शैलस्त्रिशिराश्चैव शिशिरश्चाचलोत्तमः ॥ ७८.१४ ॥
मी तुला जी नावे सांगितली आहेत ती नामानुसार जाणून घे—शैल, त्रिशिरा आणि शिशिर, जो अचल पर्वतांमध्ये उत्तम आहे।
Verse 15
कपिश्च शतमक्षश्च तुरगश्चैव सानुमान् । ताम्राहश्च विषश्चैव तथा श्वेतोदनो गिरिः ॥ ७८.१५ ॥
कपि, शतमक्ष, तुरग आणि सानुमान; तसेच ताम्राह, विष आणि श्वेतोदन नावाचा गिरि आहेत।
Verse 16
समूलश्चैव सरलॊ रत्नकेतुश्च पर्वतः । एकमूलो महाशृङ्गो गजमूलोऽपि शावकः ॥ ७८.१६ ॥
‘समूल’ नावाचा सरळ आणि ‘रत्नकेतु’ पर्वत आहे; ‘एकमूल’ नावाचा महाशृंग तसेच ‘गजमूल’ नावाचा शावकही आहे।
Verse 17
पञ्चशैलश्च कैलासो हिमवानचलोत्तमः । उत्तराः ये महाशैलास्तान् वक्ष्यामि निबोधत ॥ ७८.१७ ॥
पंचशैल, कैलास आणि हिमवान—हे पर्वतांमध्ये श्रेष्ठ आहेत. आता उत्तर दिशेतील जे महाशैल आहेत, ते मी सांगतो; सावधपणे ऐका।
Verse 18
कपिलः पिङ्गलो भद्रः सरसश्च महाचलः । कुमुदो मधुमांश्चैव गर्जनो मर्कटस्तथा ॥ ७८.१८ ॥
कपिल, पिंगल, भद्र आणि सरस; तसेच महाचल; कुमुद व मधुमांश; तसेच गर्जन आणि मर्कट (हे पर्वत) आहेत।
Verse 19
कृष्णश्च पाण्डवश्चैव सहस्रशिरसस्तथा । पारियात्रश्च शैलेन्द्रः शृङ्गवानचलोत्तमः । इत्येते पर्वतवराः श्रीमन्तः पश्चिमे स्मृताः ॥ ७८.१९ ॥
कृष्ण, पांडव आणि सहस्रशिरस्; तसेच शैलेन्द्र पारियात्र आणि शिखरांमध्ये श्रेष्ठ शृंगवान—हे पश्चिमेकडील श्रीमंत पर्वतवर मानले गेले आहेत।
Verse 20
महाभद्रस्य सरस उत्तरॆण द्विजोत्तमाः । ये पर्वताः स्थिताः विप्रास्तान् वक्ष्यामि निबोधत ॥ ७८.२० ॥
हे द्विजोत्तम विप्रहो! महाभद्र सरोवराच्या उत्तरेस जे पर्वत स्थित आहेत, ते मी सांगतो; सावधपणे ऐका।
Verse 21
हंसकूटो महाशैलो वृषहंसश्च पर्वतः । कपिञ्जलश्च शैलेन्द्र इन्द्रशैलश्च सानुमान् ॥ ७८.२१ ॥
(तेथे) हंसकूट हा महाशैल, वृषहंस पर्वत, कपिञ्जल हा शैलेन्द्र आणि शिखरांनी युक्त इंद्रशैल पर्वत आहेत।
Verse 22
नीलः कनकशृङ्गश्च शतशृङ्गश्च पर्वतः । पुष्करो मेघशैलोऽथ विरजाश्चाचलोत्तमः । जारुचिश्चैव शैलेन्द्र इत्येते उत्तराः स्मृताः ॥ ७८.२२ ॥
(उत्तरेकडील पर्वत) नील, कनकशृंग व शतशृंग; पुष्कर; मेघशैल; विरजा हा उत्तम अचल; आणि जारुचि शैलेन्द्र—हे उत्तर दिशेतील म्हणून स्मरणात आहेत।
Verse 23
इत्येतॆषां तु मुख्यानामुत्तरेषु यथाक्रमम् । स्थलीरन्तरद्रोण्यश्च सरांसि च निबोधत ॥ ७८.२३ ॥
या प्रमुख (पर्वतां) विषयी, उत्तरेकडील प्रदेशांत यथाक्रम समतल स्थळे, अंतर्द्रोण्या (खोऱ्यांचे कुंड) आणि सरोवरेही जाणून घ्या।
Frequently Asked Questions
Rather than prescribing a direct social rule, the text frames Earth’s stability through ordered geography: named mountains and lakes function as a schematic of terrestrial structure. The implicit instruction is that maintaining the integrity of waters (saras, tīrthas) and forested habitats sustains a balanced world, aligning sacred order with environmental continuity.
No explicit tithi, lunar phase, vrata timing, or seasonal ritual calendar is given in the cited passage. The chapter instead uses ecological descriptors—cool, fragrant breezes and blooming lotus-lakes—as atmospheric markers of a flourishing landscape rather than a dated ritual schedule.
Environmental balance is conveyed through hydrological and habitat imagery: lakes filled with lotuses (kamala, utpala, kahlāra), bird-rich groves, and clean, meritorious waters. By cataloguing lakes and mountains as interlinked systems across the four directions, the narrative presents Earth (Pṛthivī) as upheld by coherent water–forest–mountain networks, a model readily interpretable as early ecological ethics.
The principal cultural figure explicitly speaking is Rudra, who delivers the geographic enumeration. No royal dynasties, administrative lineages, or named human sages are foregrounded in this excerpt beyond the generic address to dvijottamas/vipras; the emphasis remains on place-names and landscape taxonomy.